Postanowienie I ACa 38/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 marca 2012r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wy

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 38/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 marca 2012r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Anna Cesarz Sędziowie: SSA Hanna Rojewska (spr.) SSO del. Krystyna Golinowska Protokolant: st.sekr.sądowy Katarzyna Olejniczak po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2012r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa M. W. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w …, Zakładowi Karnemu w …, Zakładowi Karnemu w … o zadośćuczynienie na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 16 listopada 2011r. sygn. akt I C 1250/10 I. z apelacji powoda zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 3 w ten sposób, że nie obciąża M. W. obowiązkiem zwrotu kosztów ›, „. ~ ››\„‹,"=._,›_¿ Í ",ł 21'”są . _ _ ,åw r Í Å JE ‹? V \\ ' : =›;`§~ › |lŠ` M --- STRONA 2 --- zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w …; II. oddala apelację powoda w pozostałej części oraz oddala w całości apelację pozwanego; III. zasądza od powoda M. W. na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 500 (pięćset) złotych tytułem częściowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym; IV. przyznaje radcy prawnemu Antoniemu Krzemieniewskiemu, prowadzącemu Kancelarię Radcy Prawnego w Łodzi kwotę 3.321 (trzy tysiące trzysta dwadzieścia jeden) złotych brutto tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu powodowi w postępowaniu apelacyjnym i nakazuje wypłacenie powyższej kwoty z funduszu Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Łodzi. Sygn. akt. I ACa 38/12 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 16 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy w Łodzi, w sprawie z powództwa M. W. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w …, Zakładowi Karnemu w … i Zakładowi Karnemu w … o zadośćuczynienie, zasądził od Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w … na rzecz M. W. kwotę 1300 zł tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami od dnia 5 lipca 2010 r., oddalił powództwo w pozostałym zakresie, zasądził od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w … kwotę 500 zł tytułem częściowego zwrotu kosztów procesu oraz orzekł o nieuiszczonych kosztach sądowych i kosztach nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu. W zakresie będącym przedmiotem zaskarżenia S ą d u s t a l i ł, że M. W. przebywał w okresie od dnia 15 listopada 1999 r. do dnia 9 czerwca 2000 r. w Areszcie Śledczym w . Od dnia 9 czerwca 2000 r. do dnia 15 listopada 2000 r. w Areszcie Śledczym w. Od dnia 15 listopada 2000 r. do dnia 17 grudnia 2001 r. w Zakładzie Karnym w. Od dnia 10 stycznia 2002 r. do dnia 28 stycznia 2002 r. w --- STRONA 3 --- Zakładzie Karnym w. Od dnia 7 lutego 2002 r. do dnia 27 lutego 2002 r. w Zakładzie Karnym w. Od dnia 19 marca 2002 r. do dnia 10 czerwca 2002 r. w Zakładzie Karnym w. Od dnia 17 września 2002 r. do dnia 6 sierpnia 2003 r. w Zakładzie Karnym w. Od dnia 6 sierpnia 2003 r. do dnia 2 września 2003 r. w Zakładzie Karnym w. Od dnia 2 września 2003 r. do dnia 17 września 2003 r. w Zakładzie Karnym w. Od dnia 17 września 2003 r. do dnia 27 stycznia 2005 r. w Zakładzie Karnym w. Od dnia 27 stycznia 2005 r. do dnia 16 maja 2008 r. powód przebywał w Zakładzie Karnym w. Od marca 2005 r. do maja 2008 r. utrzymywało się przeludnienie osadzonych w Zakładzie Karnym w …, o czym dyrekcja jednostki na bieżąco informowała Wydział Penitencjarny Sądu Okręgowego we ... Powód przebywał w 2 celach o powierzchni 15 m² każda. W pierwszej celi osadzonych było 8 osób, w drugiej 7 osób. Łóżka w celach były piętrowe, kącik sanitarny oddzielony był od reszty celi. W kąciku sanitarnym znajdowała się toaleta; umywalka była na zewnątrz. W celach były po 2 stoły i nie starczało miejsca dla wszystkich osadzonych przy spożywaniu posiłków. Część osób musiała jeść na łóżku. Kratka wentylacyjna znajdowała się w kąciku sanitarnym. Były 2 okna w każdej celi. Jedna część okna mogła zostać uchylona. W uchyleniu drugiej części przeszkadzały poustawiane łóżka. Oświetlenie cel było słabe. Zdarzało się, że posiłki podawane były zimne. Powód chodził do zasadniczej szkoły zawodowej w Zakładzie Karnym w ... Zajęcia odbywały się w godzinach 8.00-13.00 i 15.00-17.00/18.00. Ukończył szkołę i uzyskał zawód mechanika-montera. Na spacerniaku była siłownia, z której można było korzystać codziennie. Była też hala do piłki nożnej i siatkówki, z której powód nie korzystał z uwagi na zajęcia w szkole. Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za częściowo zasadne. Na wstępie za uzasadniony uznał podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia części zgłoszonego roszczenia. Odwołując się do treści art. 442 § 1 k.c., który obowiązywał do dnia 9 sierpnia 2007r., podkreślił, że dla określenia początku biegu przedawnienia roszczenia majątkowego jakim jest roszczenie o zadośćuczynienie istotnym jest data dowiedzenia się o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Natomiast absolutnie bez znaczenia pozostaje fakt dowiedzenia się przez powoda o możliwości wystąpienia z --- STRONA 4 --- roszczeniami przeciwko jednostkom penitencjarnym, aczkolwiek wyjaśnienia powoda w tym zakresie – w ocenie sądu - nie zasługują na wiarę, bowiem pozwy z analogicznymi roszczeniami wpływają do sądów lawinowo od kilku lat i okoliczność ta u osób pozbawionych wolności i byłych osadzonych jest powszechnie znana. Sąd podkreślił, że powód rozpoczął przebywanie w jednostkach penitencjarnych już w 1999 r., zatem miał świadomość naruszenia jego dóbr osobistych, związanych z przeludnieniem w celach i panujących w nich warunkach bytowo-sanitarnych. W tym stanie rzeczy, uległy przedawnieniu wszystkie roszczenia powoda do dnia 17 maja 2007 r., skoro pozew wpłynął w dniu 18 maja 2010 r. Sad nie znalazł podstaw do nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia na podstawie art. 5 k.c. Podniósł, że dla oceny, czy podniesiony zarzut przedawnienia nie nosi znamion nadużycia prawa, konieczne jest rozważenie charakteru dochodzonego roszczenia, przyczyn opóźnienia i jego nadmierności. Konieczne jest przy tym konkretne wskazanie, jaka z przyjętych w społeczeństwie zasad współżycia społecznego doznałaby naruszenia w konkretnej sytuacji. Powód w żaden sposób nie wykazał, że podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia stanowi nadużycia prawa podmiotowego. Z poczynionych przez sąd ustaleń faktycznych wynika, że po stronie powoda nie zachodzą żadne przesłanki uzasadniające przyczyny 11-letniego opóźnienia w dochodzeniu roszczeń wywodzonych z naruszenia jego dóbr osobistych. Opóźnienie to należy przy tym uznać za nadmierne. Powód w żadnej mierze nie był ograniczony w dochodzeniu swoich praw na drodze sądowej w okresie od dnia 15 listopada 1999 r. do upływu okresu przedawnienia roszczeń. W tym stanie rzeczy, pozwany skutecznie uchylił się od zaspokojenia roszczeń powoda za okres do dnia 17 maja 2007r.(art. 117 § 2 k.c. w zw. z art. 442 § 1 k.c.). Co do roszczenia za okres od dnia 18 maja 2007r. Sąd Okręgowy uznał, że wbrew wywodom pozwanego, przebywanie powoda w przeludnionych celach nosi znamiona bezprawności. Stosowanie art. 248 k.k.w. przez Zakład Karny w … nie było właściwe, gdyż przeludnienie było regułą, a odroczenie utraty mocy obowiązującej art. 248 § 1 k.k.w. orzeczone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008r. w sprawie SK 25/07 nie daje podstaw do przyjęcia, że w okresie jego obowiązywania przepis ten mógł być stosowany w powyższy sposób, który rażąco odbiegał od jego literalnej, niebudzącej wątpliwości treści, a to usprawiedliwia- co do zasady- odpowiedzialność Skarbu Państwa (art. 417 § 1 k.c.). --- STRONA 5 --- W toku procesu powód wykazał, że przebywał w celach, w których na jednego skazanego przypadało mniej niż 3 m², a w tej sytuacji to na pozwanym spoczywał obowiązek udowodnienia, że działał zgodnie z prawem i nie naruszył żadnego dobra osobistego powoda (art. 6 k.c. w zw. z art. 24 k.c.). Okoliczności powyższych pozwany jednak nie wykazał. Okres przebywania powoda w Zakładzie Karnym w … w przeludnionych celach nie miał charakteru tymczasowego i wyjątkowego. Naruszenie dobra osobistego powoda w postaci godności oraz prawa do humanitarnego traktowania przez umieszczenie w celach nieodpowiadających normom powierzchniowym przypadającym na jednego osadzonego jest niewątpliwe. W okresie 3 lat nieobjętych przedawnieniem powód przez niespełna rok przebywał w Zakładzie Karnym w …, gdzie w celach o powierzchni 15m² osadzonych było 7-8 współwięźniów. Powód zmuszony był zatem jadać posiłki na łóżku, bowiem nie wszyscy osadzeni mogli zmieścić się przy stołach. Ponadto większa liczba osób korzystała z sanitariatu. Dostawione łóżka uniemożliwiały z kolei pełne otwarcie okien i wietrzenie cel. Sytuacja przeludnienia w celach trwała niemal przez cały okres pobytu powoda w Zakładzie Karnym w ... Okoliczności te uzasadniają – zdaniem sądu - przyznanie powodowi stosownego zadośćuczynienia jakim jest kwota 1.300 zł. W pozostałym zakresie sąd oddalił powództwo obejmujące zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych jako wygórowane, zaś w zakresie odsetek od daty wcześniejszej jako przedwczesne. Oddalenie powództwa obejmuje także roszczenia przeciwko pozostałym jednostkom organizacyjnym Skarbu Państwa, skoro uwzględniona część obejmuje jedynie nieprzedawniony okres pobytu powoda w Zakładzie Karnym w ... O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd uznał za zasadne obciążenie powoda jedynie częścią kosztów procesu, podnosząc brak podstaw, by nie obciążyć powoda kosztami procesu w ogóle, gdyż wystąpił on z rażąco wygórowanym roszczeniem. Powyższy wyrok zaskarżyły apelacjami obie strony: - powód zaskarżył wyrok w części oddalającej powództwo ponad kwotę 1.300zł (pkt.2) oraz w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach procesu w kwocie 500zł (pkt.3), zarzucając: I. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj. --- STRONA 6 --- - art. 102 k.p.c. poprzez obciążenie powoda obowiązkiem zwrotu kosztów procesu w wysokości 500 zł, powołując się jedynie na wygórowaną wysokość roszczenia, bez uwzględnienia sytuacji majątkowej i rodzinnej powoda i okoliczności sprawy (długotrwałe przebywanie w zakładach karnych) z których wynika, iż sąd nie powinien w ogóle obciążać powoda kosztami procesu. - art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędną analizę materiału dowodowego i ustalenie, że powód miał realną możliwości dowiedzenia się o możliwości dochodzenia zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych już w pierwszym roku odbywania kary pozbawienia wolności i powinien zdawać sobie sprawę z terminów przedawnienia dochodzonego roszczenia, a tym samym, że powództwo uległo w znacznej mierze przedawnieniu; a w konsekwencji brak analizy materiału dowodowego w zakresie roszczenia objętego okresem przed 18 maja 2007 r. i w konsekwencji sprzeczne z zasadami doświadczenia życiowego przyjęcie, iż tylko przeludnienie celi i związane z tym panujące w niej warunki bytowe powodują naruszenia dobra osobistego powoda w postaci jego godności w sytuacji, gdy prawidłowa ocena zebranego materiału dowodowego uzasadnia stwierdzenie naruszenia dobra osobistego powoda także w sytuacji odbywania kary w innych niż przeludnienie warunkach, tj. w zaniedbanych, brudnych i zimnych celach, w których normą jest występowanie robactwa, bez odpowiedniego dostępu do światła dziennego, bez zapewnienia odpowiedniej wentylacji, co wykracza poza obowiązujące standardy oraz wykracza poza nieunikniony element cierpienia, związany z przebywaniem w jednostkach penitencjarnych, i poprzez nie wzięcie pod uwagę twierdzeń i zeznań powoda oraz zeznań świadka Z. K. dotyczących bardzo złych warunków techniczno- sanitarnych Zakładu Karnego w …, gdzie zgodnie z zeznaniami powoda i świadka codziennym i stałym problemem było robactwo w celi, niska temperaturę w celi, brak prawidłowego oświetlenia oraz brak prawidłowej wentylacji i dostępu światła dziennego. II. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię, tj. 1) art. 117 § 2 k.c w związku z art. 5 k.c. poprzez uwzględnienie zarzutu przedawnienia podniesionego przez pozwanego, przy braku odniesienia się i uwzględnienia realnej możliwości dowiedzenia się powoda o możliwości i terminach na dochodzenie zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych, - poprzez uwzględnienie zarzutu przedawnienia podniesionego przez pozwanego, w sytuacji gdy powód przed 18 maja 2007 r. odbywał karę w celach o bardzo złym stanie --- STRONA 7 --- techniczno-sanitarnym, tj. w zaniedbanych, brudnych i zimnych celach, w których normą było występowanie robactwa, pozbawionych odpowiedniego dostępu do światła dziennego, bez zapewnienia odpowiedniej wentylacji, bez zapewnienia odpowiedniego oświetlenia, co wykracza poza obowiązujące standardy oraz wykracza poza nieunikniony element cierpienia, związany z przebywaniem w jednostkach penitencjarnych i powinno skutkować nie uwzględnieniem zarzutu przedawnienia jako sprzecznego z normą art. 5 k.c. 2) art. 448 § 1 k.c. w związku 23 k.c. i z art. 24 k.c. poprzez przyznanie nieadekwatnej sumy tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych powoda, bo uznającej - przy założeniu okresu nieprzedawnionego uwzględnionego przez sąd - że kwota 108 zł miesięcznie jest adekwatna do naprawienia krzywdy powoda, podczas gdy jest to kwota rażąco niska i nie mogąca stanowić realnego zadośćuczynienia cierpieniom powoda doznanym w efekcie naruszenia jego dóbr osobistych. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie żądania pozwu w całości oraz nie obciążanie powoda żadnymi kosztami postępowania, a także zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w skarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. --- STRONA 8 --- - pozwany zaskarżył wyrok w części uwzględniającej powództwo (pkt.1) oraz w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach procesu (pkt.3), zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego - art. 248 § 1 w zw. z art. 110 § 2 Kodeksu karnego wykonawczego przez jego niezastosowanie poprzez przyjęcie, że nie wyłącza on bezprawności pozwanego, 2. naruszenie prawa materialnego - art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w dniu 4 listopada 1950 roku w Rzymie (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284) przez niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie, że powód był w Zakładzie Karnym w … traktowany w sposób naruszający jego godność, 3. naruszenie prawa materialnego - art. 448, 415 w zw. z art. 24 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie, że w oparciu o ustalony w sprawie stan faktyczny możliwe jest stwierdzenie zaistnienia wszystkich przesłanek odpowiedzialności z tytułu zadośćuczynienia, 4. naruszenie prawa materialnego - art. 5 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie poprzez niezastosowanie przez przyjęcie, że żądanie oczywiście nadmiernego zadośćuczynienia przez osobę pozbawioną wolności w związku z naruszeniem dóbr osobistych nie stanowi nadużycia prawa podmiotowego, 5. naruszenie prawa procesowego art. 102 k.p.c. w zw. z art. 98 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie przez przyjęcie, że powód jako strona w przeważającej części przegrywająca proces nie jest zobowiązany do zwrotu całości kosztów procesu na rzecz pozwanego. Apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części, tj. w zakresie pkt 1 i 3 i oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powoda kosztów zastępstwa procesowego za I instancję oraz kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie apelacyjne na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa według norm przepisanych, e w e n t u a l n i e o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt 1 i 3 i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach procesu. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda jest zasadna jedynie w części podważającej trafność rozstrzygnięcia Sądu I instancji co do obciążenia go obowiązkiem częściowego zwrotu kosztów procesu stronie pozwanej w wysokości 500zł. U podstaw powyższej decyzji legło zapatrywanie sądu, że sam fakt wystąpienia z wygórowanym żądaniem --- STRONA 9 --- uzasadnia częściowe obciążenie go kosztami procesu. Sąd Okręgowy nie dokonał jednak analizy całokształtu okoliczności występujących w przedmiotowej sprawie, w tym sytuacji majątkowej i życiowej apelującego. Tymczasem przepis art. 102 k.p.c. pozwala, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, na nieobciążanie strony przegrywającej spór kosztami procesu. Jego zastosowanie wymaga rozważenia wszystkich okoliczności sprawy i wskazania wypadku szczególnie uzasadnionego, ponieważ wyłączona została możliwość wszelkich uogólnień. Z uwagi na szczególny, wyjątkowy charakter tego unormowania nie dopuszcza się wykładni rozszerzającej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1974 r. II CZ 223/73, niepubl.). Istotne znaczenie dla możliwości zastosowania zasady słuszności ma zachowanie stron z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Sposób zastosowania art. 102 k.p.c. i ocena czy wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek należy do uprawnień jurysdykcyjnych sądu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2006 r. III CK 221/05, niepubl.) i nie wymaga wniosku strony. Do okoliczności branych pod uwagę przez sąd przy ocenie przesłanek zastosowania dyspozycji omawianego przepisu, według doktryny, zaliczyć można nie tylko te związane z samym przebiegiem postępowania, ale również dotyczące stanu majątkowego i sytuacji życiowej strony. Za trafny należy natomiast uznać pogląd, zgodnie z którym sama sytuacja ekonomiczna strony przegrywającej, nawet tak niekorzystna, że strona bez uszczerbku dla utrzymania własnego i członków rodziny nie byłaby w stanie ponieść kosztów, nie stanowi podstawy zwolnienia - na podstawie art. 102 k.p.c.- od obowiązku zwrotu kosztów przeciwnikowi, chyba że na rzecz tej strony przemawiają dalsze szczególne okoliczności, które same mogłyby być niewystarczające, lecz łącznie z trudną sytuacją ekonomiczną wyczerpują znamiona wypadku szczególnie uzasadnionego. Odnosząc powyższe uwagi do analizowanej sprawy stwierdzić należy, że choć powód przegrał proces w przeważającej części, to jednak jego sytuacja materialna oraz życiowa, w jakiej się znajduje, uzasadnia zastosowanie zasady słuszności określonej w art. 102 k.p.c. Z akt sprawy wynika, że M. W. aktualnie nie uzyskuje żadnych dochodów, gdyż od 1999 r. do 2011 r. praktycznie przez cały czas przebywał w zakładach karnych, odbywając izolacyjne kary pozbawienia wolności. Ze względu na młody wiek osadzenia w jednostce penitencjarnej powód nie zgromadził w warunkach wolnościowych żadnego majątku. Podczas pobytów w zakładach karnych nie miał realnej możliwości podjęcia pracy i uzyskania jakiegokolwiek dochodu, który zresztą i tak w pierwszej kolejności zostałby zdeponowany w jednostce penitencjarnej stosownie do treści art. 126 k.k.w. --- STRONA 10 --- Po drugie M. W. realizuje przysługujące mu uprawnienie do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły Sąd (art. 45 ust.1 Konstytucji), zaś zasada obciążenia strony przegrywającej kosztami procesu nie może być rozumiana jako środek dyscyplinujący i zniechęcający do wytaczania powództw. Niebagatelne znaczenie ma również i to, że przesłanki odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa zostały wykazane, zaś oddalenie powództwa obejmowało żądanie zasądzenia zadośćuczynienia ponad sumę przyznaną przez sąd, co było uzależnione od swobodnej oceny tegoż sądu. Przytoczone powyżej okoliczności – zdaniem Sądu Apelacyjnego - uzasadniały nie obciążanie powoda kosztami procesu w całości, a nie tylko w części, jak błędnie uczynił to Sąd Okręgowy. Z tych też wszystkich względów Sąd Apelacyjny na mocy art. 386 §1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok o treści, jak w punkcie I sentencji. W pozostałym zakresie apelacja powoda nie zasługiwała na uwzględnienie. Argumenty przytoczone przez autora apelacji kwestionujące rozważania Sądu I instancji co do skuteczności podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia nie są zasadne i z tej przyczyny nie mogą stanowić asumptu do wydania orzeczenia kasatoryjnego bądź reformatoryjnego. Regulacja art. 442 §1 k.c. nie wymaga, aby sposób dowiedzenia się o szkodzie i o osobie odpowiedzialnej do jej naprawienia nastąpił w konkretnej, ustalonej formie. Nie można przecież zakładać, jak mylnie uważa apelujący, że dla rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia koniecznym jest dowiedzenie się przez poszkodowanego w sposób sformalizowany o okolicznościach wskazanych w art. 442 §1 k.c. Stosownie do treści art. 442 §1 k.c., który obowiązywał do dnia 9 sierpnia 2007 r., roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Kluczowym zagadnieniem w realiach rozpoznawanej sprawy jest zatem ustalenie daty uzyskania przez M. W. wiedzy o szkodzie i o osobie za nią odpowiedzialnej. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku sąd meriti kategorycznie wyeksponował te dwie okoliczności, podkreślając, że bez znaczenia jest fakt dowiedzenia się przez powoda o możliwości wystąpienia z roszczeniami przeciwko jednostkom penitencjarnym. Dalsze argumenty sądu uczynione zostały jedynie na marginesie rozważań. Tymczasem to one są przedmiotem zarzutu apelacji i to kwestii realnej możliwości dowiedzenia się przez powoda o sposobie i terminach na dochodzenie zadośćuczynienia skarżący przywiązuje nadmierną uwagę. Ustalenie wiedzy poszkodowanego o szkodzie dla oznaczenia biegu powyższego terminu ( a tempore scientiae) nie stanowi rekonstrukcji rzeczywistego stanu --- STRONA 11 --- świadomości poszkodowanego, lecz przypisanie mu świadomości wystąpienia szkody, opartego na obiektywnie sprawdzalnych okolicznościach (por. wyrok SN z 8 grudnia 2004 r., I CK 166/04, LEX nr 277853). Nie jest do zaaprobowania teza powoda, że wiedzę o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia powziął dopiero po opuszczeniu Zakładu Karnego w … w dniu 16 maja 2008 r. W swych wyjaśnieniach stwierdził jedynie, że o sprawach przeciwko Skarbowi Państwa dowiedział się z telewizji w roku 2009 lub 2010. Zgodzić trzeba się z Sądem I instancji, że powód po umieszczeniu go w Zakładzie Karnym w … w dniu 15 listopada 1999 r., ze względu na trudne warunki bytowe i sanitarne jednostki penitencjarnej w …, występujące przeludnienie, powziął wiedzę tak o poniesionej szkodzie, jak i o podmiocie odpowiedzialnym do jej naprawienia. Jak wynika z akt osobowych M. W., w dacie przyjęcia do Aresztu Śledczego został on poinformowany o przysługujących mu prawach i obowiązkach, w tym także tych dotyczących warunków bytowych osadzenia i możliwości zgłaszania skarg i zastrzeżeń. Jak wynika z zeznań powoda, przez cały czas pobytu w różnych jednostkach penitencjarnych, w okresie objętym przedawnieniem, doznał on szeregu cierpień, które szczegółowo wymienił w swojej relacji złożonej na rozprawie (przeludnienie, zarobaczenie cel, niska temperatura, zimne posiłki). Nie można zatem przyjąć, że mając świadomość powyższego, powód nie powziął wiedzy o swojej szkodzie, skoro jak sam twierdzi, odczuwał znaczne cierpienia związane z warunkami bytowymi. Fakt istniejącego przeludnienia w polskich zakładach karnych jest powszechnie znanym i wiedział o nim także M. W. Odpowiedzialność za funkcjonowanie systemu penitencjarnego ponosi państwo polskie i powód również wiedział, że wobec Skarbu Państwa reprezentowanego przez poszczególne jednostki penitencjarne, w których przebywał, należy kierować wszelkie roszczenia. Wniosek taki jest tym bardzie uprawniony jeśli weźmie się pod rozwagę to, że pozwy w podobnych sprawach w ciągu ostatniej dekady wpływają do sądów powszechnych w znacznych ilościach. Nie można zatem w świetle poczynionych rozważań twierdzić za skarżącym, że o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia dowiedział się dopiero po opuszczeniu zakładu karnego w roku 2008 i to z mediów. Uwzględniając wiedzę poszkodowanego o okolicznościach wyrządzenia szkody oraz zasady doświadczenia życiowego należy uznać, że świadomość poszkodowanego o bezprawnym działaniu funkcjonariusza państwowego łączyć należy z całym okresem osadzenia powoda w pozwanych zakładach karnych. Konstatacja ta wyklucza więc trafność zarzutu apelacji naruszenia art. 442 § 1 k.c. Jest on ściśle powiązany z zarzutem procesowym dotyczącym naruszenia art. 233 k.p.c. który ze względów, o których była mowa powyżej, należało uznać za --- STRONA 12 --- chybiony. Skoro roszczenie powoda uległo przedawnieniu za okres od maja 2007 roku nie było potrzeby dokonywania analizy materiału dowodowego, jak i oceny zasadności roszczenia za okres sprzed tej daty. Tymczasem zarzut powoda i argumenty zgłoszone na jego poparcie skupiają się na warunkach odbywania przez niego kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w ... Wypada w tym miejscu zauważyć, że skarżący nie czyni żadnych zarzutów do co poczynionych przez sąd ustaleń faktycznych odnośnie warunków pobytu powoda w Zakładzie Karnym w ... Wynika z nich nieco inny obraz niż próbował nakreślić to powód. Uznając ustalenia te za prawidłowe, Sąd II instancji przyjął je za własne. W sytuacji uznania roszczenia powoda za okres sprzed 18 maja 2007 roku za przedawnione rozważenia wymagał zarzut naruszenia art. 5 k.c. polegający na odmowie uznania przez sąd, że powołanie się przez pozwanego na przedawnienie roszczenia jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Przy ocenie, czy zarzut przedawnienia stanowi nadużycie prawa uwzględniać należy wszystkie okoliczności konkretnego przypadku, zachodzące tak po stronie zobowiązanego, jak i po stronie poszkodowanego, a możliwość zastosowania art. 5 k.c. nie zawsze musi być wiązana z negatywną oceną zachowania osoby zobowiązanej do naprawienia szkody, przejawiającego się w utrudnieniu wcześniejszego dochodzenia roszczeń przez poszkodowanego. Dopuszczenie stosowania art. 5 k.c. jako obrony przeciwko zarzutowi przedawnienia jest z zasady wyjątkowe i pozostaje uzależnione od wykazania okoliczności mających taki charakter (tak SN w wyroku z dnia 18 maja 2006 r. wydanym w sprawie IV CK 367/05, opublikowane LEX nr 371507 ). W tym zakresie zaaprobować należy pogląd Sądu I instancji, że powód takich szczególnych, nadzwyczajnych okoliczności nie wykazał. Nie stanowią ich w szczególności fakt osadzenia M. W. w jednostkach penitencjarnych o złych warunkach bytowych. Godzi się zauważyć, że w dacie przyjęcia do Zakładu Karnego w … powód został poinformowany o przysługujących mu prawach, w tym i o obowiązującej normie powierzchniowej. Oznacza to, że od tej daty miał realną możliwość przedsięwzięcia kroków, które umożliwiłyby skuteczne wytoczenie niniejszego powództwa. Podobnie było i w późniejszych okresach, kiedy powód przebywał w Zakładzie Karnym w … i znał panujące tam warunki odbywania kary. Dokonując oceny zarzutu przedawnienia przez pryzmat art. 5 k.c., Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę i zachowanie pozwanego, uznając, że opóźnienie w dochodzeniu roszczenia nie powstało w wyniku działania pozwanego, które mogło uśpić czujność powoda. Wręcz przeciwnie, strona pozwana podejmowała we właściwym trybie i czasie wszystkie czynności przewidziane prawem i udzielała --- STRONA 13 --- stronie powodowej niezbędnych informacji dotyczących chociażby prawa do składania skarg i wniosków. Dlatego też zdaniem sądu odwoławczego brak było podstaw do uznania, że zgłoszony zarzut przedawnienia stanowi nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 k.c. Nie bez znaczenia jest również argument Sądu I instancji o nadmiernym opóźnieniu w wystąpieniu z niniejszym powództwem, 11 lat od początkowej daty osadzenia powoda w Areszcie Śledczym w … i 5 lat od daty zakończenia jego pobytu w Zakładzie Karnym w … (styczeń 2005r), co musi mieć wpływ na ocenę możliwości zastosowania klauzuli przewidzianej w art. 5 k.c. Przechodząc do oceny pozostałych zarzutów apelacji powoda, w ocenie Sądu Apelacyjnego, w następstwie przeprowadzonej kontroli instancyjnej zapadłego rozstrzygnięcia nie potwierdził się wywiedziony przez apelującego zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 448 §1 k.c. Stosownie do wspomnianego przepisu w razie naruszenia dobra osobistego czynem niedozwolonym sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Bezspornym w niniejszej sprawie jest, że poprzez umieszczenie M. W. w celach o powierzchniach mniejszych niż 3 m 2 naruszono dobro osobiste skarżącego w postaci godności (art. 23 k.c.). W ocenie sądu odwoławczego przyznana powodowi kwota 1300 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę jest „odpowiednią” w rozumieniu art. 448 §1 k.c. Uwzględniając kompensacyjną funkcję zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, którego głównym celem jest zatarcie lub co najmniej złagodzenie następstw naruszenia dóbr osobistych stwierdzić należy, że wysokość zadośćuczynienia winna zależeć przede wszystkim od wielkości doznanej krzywdy. Dla jej sprecyzowania i przyjęcia „odpowiedniej" sumy zadośćuczynienia uwzględnić należy takie okoliczności, jak rodzaj naruszonego dobra, rozmiar doznanej krzywdy, intensywność naruszenia, stopień negatywnych konsekwencji dla pokrzywdzonego wynikających z dokonanego naruszenia dobra osobistego, w tym także niewymiernych majątkowo, nieodwracalność skutków naruszenia, stopień winy sprawcy. Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Okręgowy określając rozmiar należnej powodowi kompensaty uwzględnił wskazane powyżej kryteria, zbadał wszystkie okoliczności mające znaczenie dla określenia wysokości zadośćuczynienia, choć niewątpliwie nie do końca je wyartykułował, kwitując stwierdzeniem, że stosownym zadośćuczynieniem jest kwota 1.300zł. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, zarzut niewłaściwego określenia wysokości zadośćuczynienia mógłby być uwzględniony wtedy, gdyby nie zostały wzięte pod uwagę wszystkie istotne kryteria wpływające na --- STRONA 14 --- tę postać kompensaty (wyrok z dnia 24 stycznia 2000 r., III CKN 536/98, nie opubl.; wyrok z dnia 26 lipca 2001 r., II CKN 889/00, nie opubl.; wyrok z dnia 18 kwietnia 2002 r., II CKN 605/00, nie opubl.), albo gdyby sąd uczynił jedno z wielu kryteriów decydujących o wysokości zadośćuczynienia elementem dominującym i przede wszystkim w oparciu o nie określił wysokość takiego zadośćuczynienia (wyrok z 26 września 2002 r. III CKN 1037/00, opubl. LEX nr 56905). W tej sytuacji niewątpliwie żądanie zasądzenia od Skarbu Państwa kwoty zadośćuczynienia w wysokości 90.000 zł było przesadnie a nawet rażąco wygórowane tak z uwagi na sposób i okoliczności naruszenia dobra osobistego, jak i z tego względu, że większość zarzutów powoda co do warunków bytowych dotyczyła okresu osadzenia w zakładzie Karnym w …, które to roszczenie uległo przedawnieniu, podczas gdy nieprzedawnione roszczenie związane z osadzeniem M. W. w Zakładzie Karnym w … obejmowało okres 1 roku (od 18.05.2007r. do 16.05.2008 r.). Nie podważając faktu osadzenia M. W. w celach, w których powierzchnia mieszkalna przypadająca na jednego osadzonego była mniejsza aniżeli 3 m 2 dostrzec należy, że powód z racji pobierania nauki w warunkach izolacji penitencjarnej w Zakładzie Karnym w …, tylko przez stosunkowo krótki czas w ciągu dnia przebywał w celi z innymi osadzonymi. W godzinach od 8:00 do 13:00 i od 15:00 do 18:00 przebywał on bowiem na zajęciach lekcyjnych, po zakończeniu których wracał do celi, co niewątpliwie wpłynęło pozytywnie na warunki odbywania kary pozbawienia wolności i zmniejszyło dolegliwości wynikające z przeludnienia panującego w celach. Jest to okoliczność, która – zdaniem Sądu Apelacyjnego- nie może pozostawać bez wpływu na określenie wysokości należnego powodowi zadośćuczynienia. Nie można zatem przyjąć za skarżącym, że sam fakt umieszczenia powoda w celach, w których przekroczone zostały normy powierzchniowe, spowodował krzywdę o takim rozmiarze, która uzasadniałaby zasądzenie kwoty 90.000 zł. Poza stwierdzonym przeludnieniem w celach i wiążącymi się z tym uciążliwościami typu spożywanie posiłków na łóżku, utrudnienie otwarcia okien i wietrzenia cel pozwany Zakład Karny zapewnił M. W. pozostałe warunki odbywania kary pozbawienia wolności na odpowiednim poziomie, zgodnym z wymaganiami wynikającymi ze stosownych aktów prawnych, określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno- porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności, rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych oraz rozporządzenia --- STRONA 15 --- Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 października 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i trybu udzielania świadczeń zdrowotnych osobom pozbawionym wolności przez zakłady opieki zdrowotnej dla osób pozbawionych wolności. Wskazane w powołanych aktach normatywnych normy zostały przez pozwanego zachowane. Wobec powyższego nie można uznać, ażeby kwota 1300 zł zasądzona od Skarbu Państwa nie rekompensowała doznanej przez powoda krzywdy. Na uwagę zasługuje również i to, że powód ze swym roszczeniem wystąpił dopiero po upływie 2 lat od opuszczenia Zakładu Karnego w ... Gdyby zakres doznanych cierpień rzeczywiście był tak znaczny jak deklaruje apelujący, to nie czekałby ze swym roszczeniem tak długo, lecz wywiódł je zdecydowanie wcześniej. Jeżeli chodzi o apelację strony pozwanej , to nie jest ona zasadna. Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego dostrzec należy, że jak wynika z ustaleń sądu, w trakcie pobytu powoda w okresie od 18.05.2007 r. do 16.05.2008 r. Zakładzie Karnym w …, zostały przekroczone normy powierzchniowe przypadające na jednego skazanego. Powyższe ustalenia wbrew stanowisku apelującego, uprawniały Sąd Okręgowy do wniosku, że pozwany, nie zapewniając mu godziwej normy powierzchni w celach, w których odbywał karę izolacyjną, naruszył dobra osobiste M. W. Powód miał prawo do obywania kary pozbawienia wolności w warunkach przewidzianych prawem. Na konkretne warunki uwięzienia składają się różne parametry, którymi między innymi jest powierzchnia pomieszczenia przypadająca na jedną osobę, dostęp światła i powietrza, infrastruktura sanitarna, warunki spania i jedzenia lub możliwość przebywania poza celą. W niektórych wypadkach ocena odpowiednich warunków wymaga uwzględnienia indywidualnych cech osadzonego, takich jak wiek lub stan zdrowia. Istotnym elementem oceny jest również czas trwania nieodpowiedniego traktowania. Nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne, a w razie wyjątkowej kumulacji różnych niedogodności - nawet jako tortura. Nie sposób przyjąć sytuacji, w której w celi o powierzchni na osobę mniejszej niż 3 m 2 (co i tak jest standardem jednym z najniższych w Europie) można mówić o humanitarnym traktowaniu. Jest rzeczą oczywistą, że przeludnienie w celach łączy się z dodatkowymi dolegliwościami bytowymi dnia codziennego (warunki noclegu, spożywania posiłków, korzystania z ubikacji). Stan taki jest szczególnie dotkliwy, jeśli twa dłuższy okres tak jak w rozpoznawanej sprawie. Powód wykazał, że w trakcie osadzenia w Zakładzie Karnym w … w następstwie przekroczenia norm powierzchniowych na tle --- STRONA 16 --- przeludnienia ograniczony był dostęp do świeżego powietrza, swoboda korzystania z kącika sanitarnego, zachodziła konieczność spożywania posiłków na łóżku. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonej 4 listopada 1950 r. w Rzymie (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284) oraz art. 24 k.c. Sąd Apelacyjny pragnie przypomnieć, że dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną Konstytucji RP, w której są zawarte przepisy dotyczące bezpośrednio dóbr osobistych. Wśród przepisów o wolnościach, prawach i obowiązkach człowieka, ustawodawca w art. 30 stanowi, że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25 kwietnia 1989 r., l CR 143/89, (OSPiKA 1990, poz. 330) wyjaśnił, że godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych. Zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Wynika to wprost z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r., (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 i 169) i z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950 r. stanowiących, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Przytoczone zasady norm prawa międzynarodowego na gruncie prawa polskiego wyrażają art. 40, 41 ust. 4 i 47 Konstytucji. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznaje, że artykuł 3 Konwencji chroni jedną z podstawowych wartości demokratycznych społeczeństw. Konwencja bezwzględnie zakazuje tortur oraz nieludzkiego, bądź poniżającego traktowania lub karania, bez względu na zachowanie ofiary ( zob. Labita przeciwko Włochom skarga nr. 26772/95). Trybunał wielokrotnie podkreślał, że złe traktowanie musi osiągnąć poziom minimalnej niedogodności, jeśli ma być brane pod uwagę na mocy artykułu 3 Konwencji. Oszacowanie tego minimalnego poziomu niedogodności jest względne. Zależy od wszystkich okoliczności sprawy, takich jak czas trwania złego traktowania, --- STRONA 17 --- fizyczne i psychiczne konsekwencje, a także w niektórych przypadkach płeć, wiek, stan zdrowia ofiary. Co więcej, w stwierdzaniu, czy traktowanie jest „poniżające" w rozumieniu artykułu 3 Konwencji Trybunał będzie musiał wziąć pod uwagę, czy celem tego traktowania jest upokorzenie oraz zdeprecjonowanie danej osoby oraz czy, biorąc pod uwagę konsekwencje takiego traktowania, wpłynęło ono negatywnie na osobowość tej osoby w sposób niedający się pogodzić z artykułem 3 Konwencji. Reasumując, powód wykazał fakt naruszenia jego dóbr osobistych w postaci godności oraz prawa do humanitarnego traktowania, natomiast strona pozwana nie obaliła domniemania bezprawności swego działania. Samo bowiem powołanie się przez skarżącego na art. 248 k.k.w. nie usuwa bezprawności. Art. 248 k.k.w. istotnie dopuszczał odstępstwa od obwiązującej normy, ale tylko w szczególnych wypadkach, takich jak konieczność przetransportowania większej liczby osadzonych. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie może zaś stanowić takiego uzasadnienia ogólna sytuacja w więziennictwie. W art. 248 k.k.w. nie wskazano konkretnego terminu, na jaki można umieścić skazanego w celi o zagęszczeniu przekraczającym 3 m 2 na osobę. Mogło to jednak nastąpić tylko na czas ściśle oznaczony, a w realiach rozpoznawanej sprawy powód praktycznie przez okres roku odbywał karę w warunkach przeludnienia, przy obniżonej minimalnej normie powierzchni. Trudno zatem zaakceptować twierdzenie skarżącego, że odbywanie przez powoda kary w tych warunkach było dopuszczalnym wyjątkiem, a nie regułą. Nie ma również podstaw do czynienia zarzutu naruszenia art. 415 k.c. W uchwale Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia z dnia 18 października 2011 r., sygn. III CZP 25/11, LEX nr 960463 stwierdzono, że umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych a odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy. Za chybiony Sąd Apelacyjny uznał także i zarzut naruszenia przepisu art. 5 k.c. przez przyjęcie, że żądanie nadmiernego zadośćuczynienia przez osobę pozbawioną wolności w związku z naruszeniem dóbr osobistych nie stanowi nadużycia prawa podmiotowego. Nie negując tego, że dopuszczając się popełnienia przestępstwa powód winien był liczyć się nie tylko z koniecznością izolacji, ale i z określonymi warunkami odbywania kary pozbawienia wolności, nie sposób zgodzić się ze skarżącym, że okoliczność ta sama w sobie winna uzasadniać całkowite oddalenie powództwa. Każdy obywatel, także i osoby pozbawione wolności mają prawo do humanitarnego traktowania, zapewnienia im minimum warunków, które nie będą naruszać ich czci i godności. --- STRONA 18 --- Możnaby ewentualnie mówić o nadużyciu przez powoda prawa gdyby przeludnienie w celach, w których przebywał, miałoby krótszy wymiar czasowy i nie było połączone z dolegliwościami, opisanymi przez sąd. Wobec podzielenia przez Sąd Apelacyjny zarzutu apelacji strony powodowej o naruszeniu treści art. 102 k.p.c. i wydania orzeczenia reformatoryjnego w tym zakresie za bezprzedmiotowe należy uznać czynienie rozważań na temat zarzutu uchybienia treści art. 102 k.p.c. podniesionego w apelacji pozwanego. Z tych wszystkich względów Sąd Apelacyjny na mocy art. 385 k.p.c. oddalił apelację powoda w pozostałym zakresie, a apelację pozwanego w całości. O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na mocy art. 102 k.p.c. w zw. z art. 108 §1 k.p.c. i art. 391 §1 k.p.c. Sąd Apelacyjny, podzielając wcześniejsze wywody o istnieniu co do zasady przesłanek do zastosowania w realiach rozpoznawanej sprawy przepisu art. 102 k.p.c. uznał jednak, że zachodzą podstawy do częściowego obciążenia powoda kosztami zastępstwa procesowego za postępowanie apelacyjne. Powód, będąc reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, wiedział, że jego żądanie zostało uwzględnione w nieznacznej części, że domaganie się z tego tytułu zadośćuczynienia w wysokości 90.000zł jest rażąco wygórowane a mimo to zaskarżył wyrok co do kwoty 88.700zł, żądając jej zasądzenia. Decydując się na taki zakres zaskarżenia musiał więc liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów procesu na rzecz strony pozwanej w przypadku oddalenia jego apelacji. Nie może w takiej sytuacji być premiowany całkowitym nieobciążaniem go tymi kosztami. Wysokość wynagrodzenia pełnomocnika powoda działającego z urzędu Sąd Apelacyjny określił w oparciu o §2, §12 ust.1 pkt.2 w zw. z §6 pkt. 6 i §15 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu ( Dz.U.Nr 163, poz. 1349 ze zm.).