Postanowienie I ACa 374/11 POSTANOWIENIE Dnia 17 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w sk

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 374/11 POSTANOWIENIE Dnia 17 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie : Przewodniczący: SSA Ewa Jastrzębska Sędziowie: SA Anna Bohdziewicz (spr.) SA Joanna Skwara-Kałwa Protokolant: Anna Wieczorek po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2011 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. przeciwko B. W. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 3 marca 2011 r. sygn. akt I C 332/10 p o s t a n a w i a : 1) znosząc postępowanie uchylić zaskarżony wyrok i odrzucić pozew; 2) przyznać od Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej) kuratorowi radcy prawnemu K. G., ustanowionemu dla nieznanej z miejsca pobytu pozwanej, wynagrodzenie w kwocie 3321 (trzy tysiące trzysta dwadzieścia jeden) złotych w tym 621 (sześćset dwadzieścia jeden) złotych podatku od towarów i usług oraz przyznać od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej kuratorowi procesowemu w osobie radcy prawnego K. G., ustanowionemu dla nieznanej z miejsca pobytu pozwanej, dalsze wynagrodzenie w kwocie 4.428 (cztery tysiące czterysta dwadzieścia osiem) złotych, w tym 828 (osiemset dwadzieścia osiem) złotych. --- STRONA 2 --- Sygn. akt I ACa 374/11 UZASADNIENIE Powód Zakład Ubezpieczeń Społecznych w W. wniósł o zasądzenie od pozwanej B. W. kwoty 97.805,61 złotych tytułem sumy należności głównej oraz skapitalizowanych odsetek wyliczonych za okres od 21 stycznia 1999 r. do 20 stycznia 2009 r. wraz z dalszymi odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu i kosztami procesu. Uzasadniając swoje żądanie powód wyjaśnił, iż pozwana składając w 1994 r. wniosek o przyznanie świadczeń emerytalnych posłużyła się sfałszowanymi dokumentami, co spowodowało niezasadne przyznanie jej prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem specjalnej troski. Świadczenie zostało przyznane pozwanej od 18 września 1994 r. i było wypłacane do 31 grudnia 2008 r.. Pozwana została skazana prawomocnym wyrokiem karnym za przestępstwo doprowadzenia do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez powoda, a nadto przestępstwo podrobienia dokumentów, poświadczenia w nich nieprawdy oraz użycia ich jako autentycznych, celem wyłudzenia świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zgodnie z art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. i art. 84 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. powód wydał decyzję zadłużeniową z żądaniem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, jednakże przytoczone przepisy ograniczają możliwość żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń do 3 lat. Strona powodowa wobec niemożności dochodzenia w trybie administracyjnym zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres ponad 3 lat, wniosła o zasądzenie należności w oparciu o przepis art. 415 k.c.. W toku procesu za nieznaną z miejsca pobytu pozwaną działał kurator procesowy, który wniósł o oddalenie powództwa podnosząc szereg zarzutów w tym brak podstaw do dochodzenia roszczenia w oparciu o przepisy kodeksu cywilnego wobec szczególnego unormowania zawartego w ustawach z dnia 17 grudnia 1998 r. i z dnia 13 października 1998 r., związanie sądu cywilnego karnym wyrokiem skazującym, w którym pozwana (jako oskarżona) została zobowiązana do naprawienia szkody wyrządzonej ZUS, a w końcu także zarzut przedawnienia dochodzonych roszczeń. Zaskarżonym wyrokiem z 3 marca 2011 r. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej oddalił powództwo i przyznał wynagrodzenie ustanowionemu w sprawie dla pozwanej kuratorowi procesowemu. Powyższy wyrok został zaskarżony przez powoda, który zarzucając naruszenie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz art. 415 k.c. w zw. z art. 11 k.p.c. wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie kwot dochodzonych pozwem ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Pozwana wniosła o oddalenie apelacji. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c. Sąd drugiej instancji w granicach zaskarżenia bierze także pod uwagę nieważność postępowania, która zachodzi między innymi wtedy, gdy droga sądowa była niedopuszczalna (art. 397 pkt. 1 k.p.c.). Kwestie związane z dopuszczalnością drogi sądowej zostały uregulowane w art. 2 § 1 k.p.c.. W art. 2 § 1 k.p.c. została wyrażona zasada dopuszczalności drogi sądowej i domniemanie występowania drogi sądowej we wszystkich sprawach cywilnych. Oznacza to, że każda sprawa cywilna – w znaczeniu, o jakim mowa w art. 1 k.p.c. – podlega rozpoznaniu przez sąd, chyba że przepis szczególny przekazuje ją do właściwości innych organów (por. postanowienie SN z dnia 4 lutego 2009 r., II PK 226/08, LEX nr 548996). Dopuszczalność drogi sądowej zależy od dwóch elementów. Po pierwsze, musi chodzić o sprawę cywilną (w znaczeniu materialnym lub formalnym), po drugie, nie może istnieć przepis szczególny, który wyłączałby sprawę cywilną spod jurysdykcji sądów i przekazywał ją do właściwości innych organów (art. 2 § 3 k.p.c.). Oba te elementy muszą być spełnione kumulatywnie, gdyż brak chociażby jednego z nich prowadzi do niedopuszczalności drogi sądowej. Ustawodawca w art. 1 k.p.c. określił, jakiego rodzaju sprawy są sprawami cywilnymi wymieniając między innymi sprawy ze stosunków z zakresu prawa cywilnego i z zakresu ubezpieczeń społecznych. W judykaturze dominuje pogląd, że wystarczające jest, aby powód opierał swoje roszczenie na zdarzeniach prawnych, które mogą stanowić źródło stosunków cywilnoprawnych. Istotne są --- STRONA 3 --- zatem okoliczności faktyczne przytoczone przez niego jako podstawa roszczenia. Droga sądowa nie jest natomiast uwarunkowana wykazaniem istnienia tego roszczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1998 r., I CKN 1000/97, OSNC 1999, nr 1, poz.6; z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 340/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 161). W niniejszej sprawie powód wskazuje na fakt wyrządzenia mu szkody na skutek działań pozwanej, która posłużyła się sfałszowanymi dokumentami, za co została skazana prawomocnym wyrokiem karnym. Przytoczone okoliczności wskazują, że dochodzone roszczenie ma źródło w stosunkach cywilnoprawnych, gdyż powód domaga się naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. Nie przesądza to jednak jeszcze o dopuszczalności drogi sądowej, skoro nie występuje drugi element. Zagadnienia dotyczące dochodzenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zostały, bowiem uregulowane odrębnie w ustawach szczególnych, a ściślej tryb dochodzenia roszczeń o zwrot takich świadczeń określony jest w art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W konsekwencji droga sądowa została wyłączona, ponieważ przepis szczególny przekazuje tego rodzaju sprawy do właściwości innych organów. Pogląd taki został także wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2010 r. IV CSK 201/10 (publ. Palestra 2011/1-2/124), który Sąd odwoławczy podziela. Sąd Najwyższy stwierdził w uzasadnieniu przywołanego postanowienia, że Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych nie przysługuje droga sądowa dla dochodzenia w procesie cywilnym i z powołaniem się na przepisy o odpowiedzialności odszkodowawczej (art. 415 k.c.) lub o zwrocie nienależnego świadczenia (art. 405 k.c.) równowartości świadczenia wypłaconego osobie, która w postępowaniu administracyjnym o przyznanie renty posłużyła się sfałszowanym dokumentem. Jak wskazano już wyżej, tryb dochodzenia roszczeń o zwrot takich świadczeń określony jest w art. 138 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie ma żadnych uzasadnionych podstaw do twierdzenia, że wobec ograniczenia możliwości dochodzenia zwrotu nienależnych świadczeń jedynie za okres 3 lat, ZUS jest uprawniony do dochodzenia zwrotu świadczeń za pozostały okres na drodze procesu cywilnego i w oparciu o przepisy kodeksu cywilnego. Należy uznać, iż ustawodawca uregulował całość zagadnień w ustawie szczególnej i celowo ograniczył możliwość żądania zwrotu nienależnych świadczeń do okresu 3 lat (co jest i tak terminem dłuższym z uwagi na naganne postępowanie osoby, która uzyskała nienależne świadczenie w wyniku posłużenia się sfałszowanym dokumentem). Dopuszczalność drogi sądowej stanowi bezwzględną pozytywną przesłankę procesową, która działa ab initio, czyli od początku procesu. Przesłanka ta nie ma charakteru dyspozycyjnego, gdyż o jej powstaniu nie może decydować strona. Jej brak nie może być również sanowany w następstwie działania stron lub sądu. Dopuszczalność drogi sądowej uwzględniana jest przez sąd z urzędu w każdym stanie sprawy (art. 202 k.p.c.), a jej brak prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt.1 k.p.c.). Sąd bada dopuszczalność drogi sądowej już w momencie wszczęcia postępowania, z urzędu, na podstawie żądań powoda sformułowanych w pozwie. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji zaniechał zbadania z urzędu dopuszczalności drogi sądowej, a strona pozwana pomimo podniesienia wielu zarzutów, nie zarzucała negatywnej przesłanki procesowej w postaci braku drogi sądowej. Sąd odwoławczy miał jednak obowiązek uwzględnienia tej okoliczności z urzędu, gdyż prowadziła ona do nieważności postępowania. Niedopuszczalność drogi sądowej skutkuje w tym wypadku odrzuceniem pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt. 1 k.p.c.. Mając powyższe rozważania na względzie Sąd odwoławczy znosząc postępowanie, uchylił w całości zaskarżony wyrok i odrzucił pozew na mocy art. 386 § 3 k.p.c.. O kosztach obejmujących wynagrodzenie należne kuratorowi procesowemu ustanowionemu dla pozwanej orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z § 3 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 sierpnia 1982 r. w sprawie stawek, warunków przyznawania i wypłaty ryczałtu przysługującego sędziom i pracownikom sądowym za dokonanie oględzin oraz stawek należności kuratorów (Dz. U. z 1982 r. Nr 27, poz. 197 ze zm.) przy uwzględnieniu stawki wynikającej z § 6 pkt.6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2002 r., Nr 163, poz. 1349 ze zm..