Wyrok I ACa 332/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny we Wro

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 332/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Małgorzata Lamparska (spr.) Sędziowie: SSA Edward Gniewek SSA Agnieszka Piotrowska Protokolant: Joanna Skuza po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2010 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa A. N. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w L. o zapłatę na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 10 listopada 2009 r. sygn. akt I C 931/08 1. zmienia zaskarżony wyrok w pkt I w ten sposób, że powództwo oddala; 2. nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego na rzecz strony pozwanej. UZASADNIENIE W pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa – Aresztowi Śledczemu w L. powód A. N. domagał się kwoty 30.000 zł zadośćuczynienia z tytułu przebywania w przepełnionej celi oraz 90.000 zł odszkodowania za osadzenie go z osobami palącymi, wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu. Wyrokiem z dnia 10.11.2009 r. Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze zasądził od pozwanego Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w L. na rzecz powoda A. N. kwotę 2.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 31.07.2008 r. do dnia zapłaty, w pozostałej zaś części powództwo oddalił. W punkcie III Sąd nie obciążył powoda kosztami postępowania należnymi pozwanemu. --- STRONA 2 --- Rozstrzygnięcie swe Sąd oparł na następujących ustaleniach faktycznych: W okresie od 20.02.2006 r. do 25.06.2007 r. powód A. N. osadzony był w Areszcie Śledczym w L.. W czasie przyjęcia powód zgłosił, że jest osobą niepalącą. Od 20.02.2006 r. do 27.02.2006 r. powód osadzony był w celi przejściowej nr 7 o pow. 12,07 m 2 . Następnie w okresie od 27.02.2006 r. do 03.03.2006 r. przebywał w celi nr 4 o powierzchni 7,95 m 2 , następnie od 03.03.2006 r. do 07.03.2006 r. przebywał w celi nr 14 o pow. 7,79 m 2 . Od 07.03.2006 r. do 31.05.2006 r. powód przebywał w celi nr 12 o powierzchni 7,86 m 2 , a od 31.05.2006 r. do 13.06.2007 r. - w celi nr 13 o powierzchni 7,89 m 2 . W celach tych, poza powodem, przebywali dwaj inni osadzeni (między innymi P. Z., a w okresie od kwietnia do czerwca - R. M.). Zgłaszali oni administracji Aresztu, że cela ma za mały metraż. Oprócz powoda pozostałe osoby paliły, także w celi. Powód zgłaszał wychowawcy, żeby umieszczono go w celi dla niepalących, jednak nie uwzględniono jego prośby. Cele te były wyposażone w oddzielne toalety, zlew, dochodziło światło dzienne, było oświetlenie wewnętrzne, osadzeni mieli osobne miejsca do spania. W celi przebywały osoby grypsujące. Od 13.06.2007 r. do 25.06.2007 r. powód przebywał w celi nr 36 o powierzchni 8,49 m 2 . Powód nie cierpi na choroby dróg oddechowych, ani związanych z układem krążenia. W okresie osadzenia powoda w Areszcie Śledczym w L. zaludnienie na oddziale dla tymczasowo aresztowanych, gdzie przebywał do 13.06.2007 r., nie przekraczało 100 %. Były tam cele dla palących. W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd I instancji uznał powództwo za częściowo uzasadnione. Sąd Okręgowy wskazał, że materiał dowodowy sprawy pozwalał na ustalenie, że na skutek umieszczenia powoda w przeludnionej celi doszło do naruszenia jego godności. Powierzchnia cel nr 12 i 13 Aresztu Śledczego w L. wynosiła odpowiednio 7,86 m 2 i 7,89 m 2 , a przebywały w nich stale trzy osoby. Na jedną osobę przypadała powierzchnia ok. 2,63 m 2 , a zatem powód nie miał zapewnionego minimum powierzchniowego wskazanego w przepisie art. 110 § 2 k.k.w. i był narażony na dodatkowe uciążliwości. Co więcej – przez cały okres pobytu we wskazanych celach powód narażony był na przebywanie z osobami palącymi, pomimo, że zgłosił, że jest osobą niepalącą. Prośby powoda o przeniesienie do celi dla niepalących nie były uwzględniane, mimo że w areszcie były cele dla osób niepalących, a zaludnienie nie przekraczało 100%. Pozwany nie wskazał, aby w czasie pobytu powoda w AŚ w L. stosowany był tam art. 248 § 1 k.k.w. pozwalający na czasowe zagęszczenie cel powyżej minimalnych norm. Żądanie zadośćuczynienia w kwocie 30.000 zł Sąd uznał za wygórowane. Oceniając rozmiar doznanej krzywdy Sąd wziął pod uwagę, że przekroczenie norm powierzchniowych nie było rażące, a cele posiadały właściwe wyposażenie, odpowiednie światło, wentylację i oddzielną toaletę. Za adekwatne do rozmiaru doznanych przez powoda krzywd Sąd uznał zadośćuczynienie w kwocie 2.000 zł. Żądanie odszkodowania za przebywanie w celi z osobami palącymi z uwagi na utratę zdrowia Sąd I instancji oddalił w całości uznając, że powód nie wykazał, aby cierpiał na choroby, które mogły być związane z przebywaniem przez niego w celi z osobami palącymi, albo by doznał z tej przyczyny rozstroju zdrowia lub uszczerbku na zdrowiu. Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wywiodła strona pozwana. Domagając się zmiany zaskarżonego orzeczenia przez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenia na rzecz strony pozwanej kosztów procesu według norm przepisanych, ewentualnie zaś uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, strona pozwana zarzuciła: • naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w szczególności art. 448 k.c. i art. 110 k.k.w. przez przyjęcie, że umieszczenie skazanego w celi nie spełniającej normy powierzchni określonej w art. 110 k.k.w. daje podstawę do uznania, że naruszono jego dobra osobiste w sposób pozwalający na przyznanie mu zadośćuczynienia pieniężnego, --- STRONA 3 --- • sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału polegającą na przyjęciu, że pobyt powoda w warunkach czasowego przeludnienia naruszył jego godność i spowodował doznanie krzywd. W uzasadnieniu apelujący podniósł, że powód przebywał w warunkach przeludnienia jedynie przez 13 dni – od 13 do 25 czerwca 2007 r., w celi nr 36, zaś w pozostałym okresie przebywania powoda w AŚ w L. ustawowe wymogi dotyczące powierzchni celi były spełnione. Zeznania powoda i świadków, że w innych celach również panowało przeludnienie, były zdaniem pozwanego niewiarygodne. Czasowe umieszczenie powoda w celi, w której metraż był mniejszy od wymaganego, nie było działaniem skierowanym przeciwko powodowi, ale wynikało z potrzeb aresztu. Cela ta miała odpowiednie wyposażenie oraz warunki techniczne i sanitarne, niewielki niedobór powierzchni nie spowodował więc w tych warunkach naruszenia godności powoda i wyrządzenia mu krzywdy. Ponadto apelujący podkreślił, że powód nie wykazał, by pozwany naruszył przepisy rozporządzenia wykonawczego z 19.04.2006 r. dotyczącego postępowania w przypadku przeludnienia. W odpowiedzi na apelację powód podniósł, że stanowisko strony pozwanej jest dla niego niezrozumiałe, ponieważ okoliczność, że przebywał w przeludnionej celi została przed sądem dowiedziona. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja strony pozwanej zasługiwała na uwzględnienie. Sąd I instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, korespondujące z przeprowadzonymi w toku postępowania dowodami. Ustalenia te Sąd Apelacyjny przyjął za swoje, czyniąc je podstawą orzekania w postępowaniu apelacyjnym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy uzasadniał przyjęcie, że w Areszcie Śledczym w L. powód przebywał w celi niespełniającej ustawowej normy powierzchniowej 3 m 2 na osobę przez okres ponad roku, nie zaś - jak usiłował dowieść pozwany – jedynie trzynastu dni. Przeludnienie celi nr 36 w okresie, w którym przebywał w niej powód, tj. od 13 do 25.06.2009 r., pozwany przyznał w swojej apelacji. Warunki odbywania przez powoda tymczasowego aresztowania w pozostałych celach potwierdzili zaś przesłuchani w sprawie świadkowie R. M. i P. Z., którzy okresowo przebywali w tych pomieszczeniach wspólnie z powodem. Obaj świadkowie wskazali, że w celach, które nie posiadały wymaganego dla trzech osób minimalnego metrażu, przebywały stale po trzy osoby. Okoliczność, że pomieszczenia te posiadały powierzchnie poniżej 8 m 2 , potwierdziła również strona pozwana (k. 105 verte). Skoro pozwana nie była w stanie odtworzyć z jakimi osobami powód przebywał w Areszcie w konkretnych celach i okresach czasu (k. 105 verte), zaś z dowodów przedstawionych przez powoda wynika, że wraz z nim w pomieszczeniach przebywały zawsze min. 2 inne osoby, uznać należało, że powód wykazał, iż w Areszcie Śledczym w L., przez okres ponad roku, przebywał w celach niespełniających ustawowej normy powierzchniowej na osobę. Powoływana przez pozwaną okoliczność braku przeludnienia w Areszcie Śledczym w L. nie podważa skutecznie twierdzeń powoda ani wiarygodności powołanych przez niego świadków. Fakt niepełnego zaludnienia aresztu nie wyklucza możliwości umieszczania przez administrację w celach o powierzchniach poniżej 8 m 2 po trzech osadzonych, tym bardziej, że standardowe wyposażenie takich cel stanowią trzy łóżka. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu I instancji, iż umieszczając powoda w przeludnionej celi strona pozwana dopuściła się bezprawnego naruszenia jego dóbr osobistych, niewątpliwie bowiem norma 3 m 2 , ustalona jako minimalna i jedna z najniższych w Europie, miała zapewnić osobie skazanej na karę pozbawienia wolności lub osadzonej w areszcie śledczym przebywanie w warunkach zapewniających zachowanie godności. Każde odstępstwo od tej normy in minus bezspornie stanowi dodatkową dolegliwość, a tym samym powiększa uczucie dyskomfortu związanego ze stosowaniem środków izolacyjnych, ogranicza i tak już uszczuplone prawo osadzonych do intymności, a w rezultacie stanowi naruszeniem prawa do godnego odbywania kary pozbawienia wolności lub środka izolacyjnego. --- STRONA 4 --- Osadzenie powoda w przeludnionej celi jest zatem wystarczające do przyjęcia, iż jego dobra osobiste zostały przez pozwanego naruszone. Wbrew stanowisku apelującego, przepis art. 24 k.c. przewiduje domniemanie bezprawności, a zatem ciężar wykazania, że naruszenie dóbr osobistych powoda przez pozwanego, nie było bezprawne spoczywał w niniejszej sprawie na pozwanym. Obowiązkowi wykazania działania zgodnego z prawem pozwany niewątpliwie nie sprostał, podnosił bowiem jedynie, że to powód nie udowodnił, by działania pozwanego było bezprawne. Pozwany nie przedstawił dowodu potwierdzającego zastosowanie trybu wynikającego z art. 248 § 1 k.k.w., tj. wydania przez dyrektora zarządzenia o czasowym umieszczeniu osadzonego w celi niespełniającej normy 3 m 2 na osobę z uwagi na szczególne okoliczności, informacje zbiorcze pozwanego kierowane do sądu penitencjarnego nie wystarczają zaś do uznania, że prawne warunki, umożliwiające okresowo ponadstandardowe zagęszczenie, cel zostały w przypadku powoda spełnione. Przesłanką odpowiedzialności materialnej przewidzianej w art. 448 k.c. jest nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego. W okresie, w jakim powód przebywał w Areszcie Śledczym w L., zaludnienie wahało się od 47,9% do 95,8%, a zatem przynajmniej w niektórych okresach przebywania przez powoda w areszcie pozwany mógł zapewnić mu wymagany ustawą, minimalny metraż. Ponadto, skoro stroną pozwaną jest w niniejszej sprawie Skarb Państwa (jedynie działający poprzez jedną ze swych jednostek organizacyjnych), przesłankę zawinienia należało rozpatrywać również w kontekście działań Ustawodawcy, do którego obowiązków należy zapewnienie osadzonym godnych i zgodnych z obowiązującym prawem warunków odbywania kary pozbawienia wolności i środków izolacyjnych. Zarówno w świetle obowiązków Skarbu Państwa, jak i możliwości Aresztu Śledczego w L., przesłankę winy należało w niniejszej sprawie uznać za spełnioną. Pomimo uznania, że strona pozwana bezprawnie i w sposób zawiniony naruszyła dobra osobiste powoda, Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu I instancji o istnieniu podstaw do przyznania powodowi z tego tytułu zadośćuczynienia pieniężnego. Trafny był bowiem zarzut apelującego, że przyznaniu powodowi zadośćuczynienia sprzeciwiał się znikomy rozmiar doznanej przez niego krzywdy. Z literalnego brzmienia art. 448 k.c. wynika, że przyznanie przez sąd zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych ma charakter fakultatywny. Znajduje to potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym pogląd, że sąd nie ma obowiązku zasądzania zadośćuczynienia w każdym przypadku naruszenia dób osobistych, uznaje się za ugruntowany (por. wyrok SN z dnia 19.04.2006 r. II PK 245/05 OSNP 2007/7-8/101). Orzecznictwo Sądu Najwyższego doprecyzowuje również przesłanki, które mają wpływ na ocenę zasadności powództwa o zadośćuczynienie oraz wskazuje sytuacje, w których mimo naruszenia dóbr osobistych, żądanie to podlegać winno oddaleniu. Jako podstawowe kryteria decydujące o możliwości zasądzenia zadośćuczynienia wskazuje się m.in. stopień winy naruszyciela, rodzaj naruszonego dobra i rozmiar tych naruszeń oraz poczucie pokrzywdzenia poszkodowanego. Podstawą odmowy zastosowania środka przewidzianego w art. 448 k.c. może być między innymi nieznaczny rozmiar krzywdy. Decyzja o zasądzeniu zadośćuczynienia winna być również poprzedzona zbadaniem nasilenia złej woli naruszyciela i celowości zastosowania środka w postaci przyznania tytułem zadośćuczynienia kwoty pieniężnej (wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r. V CKN 1581/00 OSNC 2004/4/53). Rozstrzygnięcie w przedmiocie zasadności żądania powoda wymaga więc zbadania stopnia dolegliwości powoda wynikającej z przebywania w przeludnionej celi i uwzględnienia wpływu wszystkich czynników istotnych dla oceny warunków, w jakich powód przebywał. Dokonując oceny stopnia pokrzywdzenia, którego doznał powód w związku z naruszeniem ustawowej normy minimalnej powierzchni celi na jednego osadzonego, Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę, że warunki, w jakich odbywał karę powód A. N., nie różniły się od warunków innych osadzonych, nie miały zatem znamion jakiejkolwiek indywidualnej dyskryminacji. Nie sposób przyjąć, by pozwany umyślnie zmierzał do przysporzenia powodowi większych dolegliwości, niż te standardowo związane z odbywaniem kary pozbawienia wolności. Cela, w której powód był osadzony, posiadała wszystkie niezbędne urządzenia sanitarne i kwaterunkowe, właściwy stan techniczny – w tym wentylację – umywalkę oraz odpowiednio wydzieloną toaletę. Do celi dochodziło naturalne światło dzienne, a ponadto --- STRONA 5 --- osadzeni posiadali sztuczne oświetlenie. Powód nie wyjaśnił, dlaczego warunki higieniczne celi opisał jako „krytyczne”, zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala zaś na zarzucenie stronie pozwanej żadnych zaniedbań w tym zakresie. W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy brak również podstaw do przyjęcia, by przebywanie w przeludnionej celi, pomimo niewątpliwie większego dyskomfortu, wiązało się z tak negatywnymi odczuciami psychicznymi powoda, by uzasadniały one przyznanie mu zadośćuczynienia finansowego. Przebywanie w zamkniętym pomieszczeniu z kilkoma innymi osobami samo w sobie wiąże się z dużą niedogodnością, i tę powód niewątpliwie odczuwał, niewielki niedobór przewidzianej ustawowo powierzchni na jednego osadzonego nie mógł mieć zaś istotnego wpływu na kondycję psychiczną powoda. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle powyższego uznać należało, że powód nie wykazał, aby jego dolegliwości wynikające z umieszczenia go przez pozwanego w przeludnionej celi uzasadniały twierdzenie, że przebywał w niegodziwych, niehumanitarnych lub nieludzkich warunkach. Za przyznaniem powodowi kwoty pieniężnej tytułem rekompensaty za naruszenie dóbr osobistych nie przemawia ani stopień nasilenia dolegliwości odczuwanych przez powoda w związku z przebywaniem w celi niespełniającej norm powierzchniowych, ani działania pozwanego, borykającego się z problemem braku środków na radykalną poprawę stanu zakładów karnych i zwiększenie przypadającej na jednego osadzonego powierzchni mieszkalnej i dokładającego starań w celu zapewnienia osadzonym jak najlepszych warunków przy posiadanych środkach. Z uwagi na powyższe na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że powództwo oddalił. Odstępując na podstawie art. 102 k.p.c. od obciążenia powoda kosztami postępowania apelacyjnego należnymi stronie pozwanej, Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że powód przebywa obecnie w zakładzie karnym, nie pracuje i nie ma żadnego majątku ani oszczędności, przede wszystkim zaś miał na uwadze okoliczność, że dobra osobiste powoda niewątpliwie zostały przez pozwanego bezprawnie naruszone. mw