Wyrok I ACa 32/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 marca 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowica

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 32/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 marca 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Roman Sugier Sędziowie : SA Elżbieta Karpeta SA Lucyna Świderska - Pilis (spr.) Protokolant : Agnieszka Mustroń po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa Z. O. przeciwko H. W. o zapłatę na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 12 listopada 2009 r., sygn. akt II C 283/09 oddala apelację. I ACa 32/10 UZASADNIENIE Powódka Z. O. wnosiła o zasądzenie od pozwanego H. W. kwoty 78 555 zł. z ustawowymi odsetkami od daty wniesienia pozwu, tytułem odszkodowania oraz 20 000 zł. tytułem zadośćuczynienia. Ponadto powódka wnosiła o zasądzenie kosztów procesu. Uzasadniając pozew powódka wskazywała, iż pozwany był jej pełnomocnikiem w sprawie z powództwa (...) Spółki z o.o. w T.. Sprawa ta zakończyła się zasądzeniem od powódki żądanej przez Korporację kwoty. Gdyby w sprawie tej pełnomocnik zgłosił zarzut przedawnienia roszczenia, powództwo uległoby oddaleniu. Na żądaną kwotę składają się: zasądzona należność, koszty procesu, wynagrodzenie pozwanego, koszty adwokackie w postępowaniu egzekucyjnym, --- STRONA 2 --- koszty egzekucji komorniczej oraz koszty wyceny nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym. Powódka wskazała nadto, iż szkoda wyrządzona przez pozwanego godzi w jej dobra osobiste. Pozwany wnosił o oddalenie powództwa oraz o zasądzenie kosztów procesu. W uzasadnieniu pozwany podnosił, iż w sprawie, w której był pełnomocnikiem powódki roszczenie nie uległo przedawnieniu. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Katowicach oddalił powództwo. W ocenie Sądu pierwszej instancji pomiędzy działaniem pozwanego a szkodą przedstawioną przez powódkę brak było adekwatnego związku przyczynowego. Wykracza bowiem poza ramy normalnego związku przyczynowego uznanie, iż gdyby zarzut przedawnienia został zgłoszony, zostałby uwzględniony i powództwo wobec Z. O. oddalone. Nie zostały też naruszone dobra osobiste powódki, co prowadzi do oddalenia powództwa w zakresie zadośćuczynienia. Apelację od powyższego rozstrzygnięcia złożyła powódka wnosząc o jego zmianę i uwzględnienie powództwa. Skarżąca zarzucała naruszenie prawa materialnego a to art. 5 kc, 361§1 kc i §2 kc, art. 415 kc, art. 448 kc, art. 471kc, art. 473§2 kc przez błędną wykładnię, a także przepisów ustawy o ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej adwokatów oraz konstytucyjnej zasady równości wobec prawa art. 32 Konstytucji RP, jak również art. 472 kc oraz naruszenie przepisów postępowania tj. art. 233§1 kpc przez nierozpoznanie istoty sprawy. Sąd Apelacyjny ustalił niesporny stan faktyczny: Na podstawie umowy w ramach tzw. „systemu argentyńskiego” (...) Spółka z o.o. w T. przelała na rzecz Z. O. w dniach: 26 stycznia 2000 r. , 26 lipca 2000 r. i 8 sierpnia 2000r. odpowiednio kwoty: 29 112 zł., 37 938 zł. i 11 466 zł. Dnia 11 lutego 2002 r. powódka zaprzestała spłacania rat. Pismem z 18 grudnia 2002 r. Z. O. wezwana została do zapłaty. W dniu 9 lutego 2003 r. (...) Spółka z o.o. w T. złożyła w Sądzie Okręgowym w Katowicach przeciwko Z. O. pozew o zapłatę kwoty 86 979,36 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 11 lutego 2002 r. (sprawa II C 149/04) – z tytułu zwrotu pożyczki. W dniu 29 grudnia 2005 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach, w analogicznej sprawie, stwierdził, że czynność prawna pożyczki zawierana w ramach tzw. „systemu argentyńskiego” jest nieważna, jako sprzeczna z ustawą. Pismem procesowym z dnia 3 czerwca 2005 r., złożonym w Sądzie Okręgowym w sprawie II C 149/04, w dniu 7 czerwca 2005 r. (...) zmieniła żądanie pozwu, domagając się zasądzenia kwoty 50 820 zł. z ustawowymi odsetkami od daty wniesienia powództwa - z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. W sprawie tej pełnomocnik powódki nie zgłosił zarzutu przedawnienia roszczenia. W dniu 26 marca 2008 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach zasądził od Z. O. na rzecz (...) kwotę 50 820 zł. oraz koszty procesu za obie instancje. Sąd Apelacyjny w swych motywach jako podstawę zasądzonego roszczenia przywołał treść art. 405 kc i 409 kc. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja nie może odnieść skutku albowiem, co do samej zasady braku adekwatnego związku przyczynowego, Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji. Nie ulega wątpliwości, że umowa o zastępstwo strony przed sądem przez adwokata należy do umów o świadczenie usług, do których na mocy odesłania z art. 750 kc stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu, w zakresie nie uregulowanym normami dotyczącymi funkcjonowania adwokatów. Ponadto w związku z taką umową stosuje się przepisy o pełnomocnictwie procesowym, czyli przepisy art. 86 – 97 kpc. Wobec tego, by adwokat mógł wykonać umowę o zastępstwo strony przed sądem musi otrzymać od strony pełnomocnictwo. Musi to być co najmniej pełnomocnictwo procesowe do prowadzenia sprawy ( art. 88 kpc), które, zgodnie z art. 91 kpc obejmuje w szczególności umocowanie do wszystkich łączących się ze sprawą czynności procesowych. Z treści pełnomocnictwa udzielonego przez powódkę pozwanemu nie wynika by jego zakres został ograniczony. Należy zatem przyjąć, że wobec --- STRONA 3 --- braku odmiennych zastrzeżeń zalecenie pozwanemu zastępstwa procesowego obejmowało wszystkie łączące się ze sprawą czynności procesowe, w tym także zgłoszenie ewentualnego zarzutu przedawnienia roszczenia. Odpowiedzialność pozwanego oceniana winna być pod kątem należytego wykonania zobowiązania, a zatem art. 471 kc. Ustalenia wymaga zatem to, czy powódka poniosła szkodę pozostającą z zaniechaniem adwokata, w przewidzianym art. 361§1 kc związku przyczynowym. Szkodą w rozumieniu art. 361§2 kc są straty, które poszkodowany poniósł oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Kwestią dyskusyjną z moralnego punktu widzenia jest ocena czy to, iż powódka zapłaciła należną Korporacji kwotę wraz z dodatkowymi kosztami stanowi jej szkodę. Niemniej jednak, gdyby powództwo uległo oddaleniu na skutek zgłoszenia zarzutu przedawnienia majątek powódki nie uległ by uszczupleniu, zatem jej szkoda w rozumieniu art. 361§2 kc została wykazana. W toku niniejszego procesu obowiązkiem Sądu nie jest dokonywanie kontroli orzeczenia zapadłego w sprawie II C 149/04, tylko kontroli czy wskutek należytego wykonywania umowy o zastępstwo procesowe w sprawie II C 149/04 zapadłoby odmienne rozstrzygnięcie, a konkretnie oddalenie powództwa. Roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia, z którym występuje przedsiębiorca podlega trzyletniemu przedawnieniu przewidzianemu z art. 118 kc, jeżeli powstaje ono w związku z prowadzoną przez przedsiębiorcę działalnością gospodarczą (wyrok Sądu Najwyższego z 16 lipca 2003 r. V CK 24/02). Zatem roszczenie Korporacji (...) w sprawie II C 149/04 podlegało trzyletniemu przedawnieniu. Zgodnie z treścią art. 123 kc bieg terminu przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed sądem przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia roszczenia. Rodzi się zatem pytanie, czy bieg terminu przedawnienia roszczenia zasądzonego w sprawie II C 149/04 przerywało wniesienie do Sądu Okręgowego w Katowicach pozwu o zwrot pożyczki (9 lutego 2003 r.) czy też złożenie pisma procesowego zmieniającego podstawę żądania pozwu, na zwrot z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (7 czerwca 2005 r.). Za przyjęciem tezy pierwszej przemawia ogólna zasada, iż sąd orzekający nie jest związany powołaną przez powoda podstawą prawną lecz jedynie podstawą faktyczną. Jedynie oparcie wyroku na podstawie faktycznej niepowołanej przez powoda jest orzeczeniem ponad żądanie w rozumieniu art. 321 kpc W sprawie niniejszej podstawa faktyczna była cały czas taka sama – fakt przelania na rzecz powódki w dniach 26 stycznia 2000 r. , 26 lipca 2000 r. i 8 sierpnia 2000 r. odpowiednio kwot: 29 112 zł., 37 938 zł. i 11 466 zł. 11 lutego 2002 r. Za przyjęciem tezy drugiej przemawia stanowisko zaprezentowane w cytowanym w apelacji orzeczeniu Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 26 września 2006 r. (VI ACa 300/2006) stanowiące, iż wniesienie powództwa o zapłatę kwoty z tytułu zwrotu przedmiotu pożyczki nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia o zwrot takiej samej kwoty na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 marca 2005 r. (II CK 556/04) przyjął tezę, iż w świetle art. 321 § 1 kpc niedopuszczalne jest zasądzenie określonego świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu w sytuacji, gdy umowa pożyczki obejmująca to świadczenie jest nieważna. * * * Rodzi się kolejne pytanie, konieczne dla oceny zasadności niezgłoszonego zarzutu przedawnienia, a mianowicie termin rozpoczęcia biegu przedawnienia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. W cytowanym wyżej orzeczeniu Sądu Apelacyjnego w Warszawie (VI ACa 300/2006) Sąd ten w motywach zajął stanowisko, iż termin spełnienia tego świadczenia - jako nieoznaczony i nie wynikający z jego właściwości - biegnie niezwłocznie po wezwaniu. Skoro jest to zobowiązanie bezterminowe, to bieg przedawnienia roszczenia wynikającego --- STRONA 4 --- z tego zobowiązania rozpoczyna się w dniu, w którym świadczenie powinno być spełnione, gdyby wierzyciel wezwał dłużnika do wykonania zobowiązania w najwcześniejszym możliwym terminie (art. 120 § 1 zd. 2 w zw. z art. 455 kc), niezależnie od świadomości uprawnionego, co do przysługiwania mu roszczenia. Też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 kwietnia 2003 r. (I CKN 316/01) zaprezentował tezę, iż bieg przedawnienia roszczenia wynikającego z zobowiązania bezterminowego rozpoczyna się w dniu, w którym świadczenie powinno być spełnione, gdyby wierzyciel wezwał dłużnika do wykonania zobowiązania w najwcześniej możliwym terminie (art. 120 § 1 zdanie drugie w zw. z art. 455 kc), niezależnie od świadomości uprawnionego co do przysługiwania mu roszczenia. Również w wyroku z dnia 22 marca 2001 r., (V CKN 769/00, OSNC 2001, nr 11, poz. 166) Sąd Najwyższy stwierdził, że roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia, mającego taki charakter już w chwili spełnienia, staje się wymagalne od tej chwili. Przenosząc powyższe stanowiska na kanwę sprawy II C 149/04 można bronić poglądu, iż bieg przedawnienia rozpoczął się w dacie wzbogacenia powódki, a zatem w dniach 26 stycznia 2000 r. , 26 lipca 2000 r. i 8 sierpnia 2000 r. i odpowiednio zakończył swój bieg 26 stycznia 2003 r., 26 lipca 2003 r. i 8 sierpnia 2003 r. - czyli przed wniesieniem powództwa w sprawie II C 149/04. W innych orzeczeniach Sąd Najwyższy zajął stanowisko, iż termin spełnienia świadczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia - jako nie oznaczony i nie wynikający z jego właściwości - biegnie niezwłocznie po wezwaniu. Taki pogląd zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 marca 1991 r., III CZP 2/91 (OSNCP 1991, nr 7, poz. 93), stanowiąc, iż świadczenie to powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu, co nie oznacza "natychmiast", lecz w realnym w konkretnych okolicznościach terminie. Przyjmując tą tezę, za początkową datę terminu przedawnienia mógł uznać Sąd datę 18 grudnia 2002 r. (wezwanie do zwrotu pożyczki). Przy przyjęciu tegoż stanowiska nie można byłoby uznać, iż roszczenie przedawniło się, bez względu na to jak czynność przerywała ten bieg (o czym wyżej). Przywołać też należy i inną tezę orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 2009 r. (II CSK 625/08) stanowiącą, iż przy ocenie przedawnienia roszczeń z tytułu zwrotu świadczenia wzajemnego wynikającego z umowy uznanej za nieważną należy uwzględnić zachowanie stron zmierzające do wykonania zobowiązań wzajemnych i dopóki ten stan respektują trudno mówić o wymagalności roszczeń. Takie też i było zachowanie stron w sprawie II C 149/04. Strony powzięły świadomość, iż umowa jest nieważną dopiero po stwierdzeniu dniu 29 grudnia 2005 r. przez Sąd Apelacyjny w Katowicach, w analogicznej sprawie, że czynność prawna pożyczki zawierana w ramach tzw. „systemu argentyńskiego” jest nieważna, jako sprzeczna z ustawą. * * * Oceniając zachowanie pozwanego w sprawie II C 149/04 stwierdzić należy, iż dopuścił się niestaranności. Obowiązkiem pozwanego (adwokata) było zgłoszenie zarzutu przedawnienia roszczenia, przyjmując najkorzystniejszą dla powódki interpretację przepisów – a mianowicie iż roszczenie stało się wymagalne w dacie wzbogacenia powódki - 26 stycznia 2000 r. , 26 lipca 2000 r. i 8 sierpnia 2000 r., a wniesienie pozwu nie przerwało biegu przedawnienia, gdyż ewentualne przerwanie mogło nastąpić dopiero po zmianie podstawy prawnej w dniu 7 czerwca 2005 r. Jak już wyżej zostało podniesione nie jest rzeczą niniejszego procesu dokonywanie kontroli orzeczenia zapadłego w sprawie II C 149/04, tylko kontroli czy wskutek należytego wykonywania umowy o zastępstwo procesowe w sprawie II C 149/04 zapadłoby odmienne rozstrzygnięcie, a konkretnie oddalenie powództwa. Przy przedstawionej powyżej wielości poglądów orzecznictwa trudno ocenić jakie stanowisko w przedmiocie przedawnienia roszczenia zająłby Sąd, gdyby zarzut ów został zgłoszony. Jedno jest jednakże pewne, iż nie można z całą stanowczością stwierdzić, iż niewątpliwie powództwo uległoby oddaleniu. Trafna jest zatem (aczkolwiek inaczej argumentowana) konkluzja Sądu --- STRONA 5 --- pierwszej instancji, iż pomiędzy działaniem (zaniechaniem) pozwanego, a szkodą powódki nie istnieje adekwatny związek przyczynowy. Całkowicie marginalnie podnieść należy, iż Sąd orzekający w niniejszej sprawie stoi na stanowisku, iż bieg terminu przedawnienia roszczenia (...) Spółki z o.o. w T. rozpoczął się w dacie wezwania o zwrot pożyczki tj. 18 grudnia 2002 r. a uległ przerwaniu w dniu 7 czerwca 2005 r., kiedy (...) zmieniła żądanie pozwu, a zatem roszczenie to nie uległo przedawnieniu. Jeśli chodzi o żądanie zasądzenia zadośćuczynienia, to w tym zakresie Sąd Apelacyjny w całości podziela rozważania Sądu pierwszej instancji. Pozwany wykonujący obowiązki pełnomocnika nie podejmował w procesie żadnych takich działań, które wykraczałyby poza zakres świadczonej pomocy prawnej i prowadziły do naruszenia dóbr osobistych powódki. Sam fakt bycia stroną pozwaną nie był wynikiem działania pozwanego. Z powołanych względów na podstawie art. 385 kpc orzeczono jak w sentencji.