Wyrok I ACa 311/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 sierpnia 2011 r. Sąd Apelacyjny w Lubl

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 311/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 sierpnia 2011 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie, I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący - Sędzia SA Zbigniew Grzywaczewski (spr.) Sędzia: Sędzia: SA Walentyna Łukomska-Drzymała SA Elżbieta Patrykiejew Protokolant st.sekr.sądowy Anna Gąsiorowska po rozpoznaniu w dniu 24 sierpnia 2011 r. w Lublinie na rozprawie sprawy z powództwa A. K. przeciwko S. M. o ochronę dóbr osobistych i zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Lublinie z dnia 7 marca 2011 r. sygn. akt I C 500/10 oddala apelację. Sygn. akt I ACa 311/11 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 7.03.2011r., Sąd Okręgowy w Lublinie oddalił powództwo powoda A. K. o zasądzenie od pozwanego S. M. zadośćuczynienia w kwocie 2.000.000 złotych. . ,,1,;°g:'“*§ .›v~¿'.~¿§`\\\\ głłśsş --- STRONA 2 --- W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że powód A, K. jest osobą skazaną prawomocnym wyrokiem Sądu na karę 25 lat pozbawienia wolności. W 2010 roku przebywał w Zakładzie Karnym w O. L., do którego został przewieziony z Zakładu Karnego w R. . Od początku pobytu w Zakładzie Karnym w O. L. powód sprawiał kłopoty wychowawcze, co skutkowało licznymi uwagami i notatkami służbowymi umieszczanymi w aktach osobowych powoda. W maju 2010 roku dyrekcja Zakładu Karnego w O. L. powzięła wiadomość o planowanym wśród więźniów buncie. Pozwany S. M., pełniący w tym czasie funkcję Zastępcy Dyrektora ZK w O. L. zlecił, w oparciu o powierzone mu obowiązki, podwładnym mu funkcjonariuszom podjęcie określonych czynności służbowych mających na celu dokładne zbadanie tej sprawy. W wyniku podjętych działań ustalono, że powód namawiał współwięźniów do podjęcia w dniu 1 czerwca 2010 roku buntu, polegającego na wybijaniu przesłon zamontowanych na zewnątrz okien, tzw. blend. Po wnikliwej analizie ustalonych faktów, jak również rozeznaniu się w sytuacji panującej w Zakładzie Karnym wszczęta została procedura przeniesienia powoda do innego zakładu karnego. Pismem z dnia 17 maja 2010 roku kierowanym do dyrekcji Zakładu Karnego powód zwrócił się o wyjaśnienie przyczyn podjętych w stosunku do niego działań. Odpowiedzi na skargę powoda, w związku z pełnionym stanowiskiem oraz powierzonymi czynnościami służbowymi, udzielił pozwany . Powód został poinformowany, że czynności zmierzające do jego przeniesienia zostały wszczęte z uwagi na jego zachowanie naruszające --- STRONA 3 --- zasady bezpieczeństwa zakładu karnego, w szczególności zaś namawianie współwięźniów do buntu. Przy ustalaniu staniu faktycznego Sąd nie wziął pod uwagę zeznań powoda, a to z uwagi na fakt, iż odmówił on, jak wskazał w ramach protestu, składania jakichkolwiek wyjaśnień oraz zeznań. Możliwość złożenia wyjaśnień oraz zeznań jest prawem, a nie obowiązkiem strony. Powód miał możliwość złożenia stosownych zeznań, w których mógł przedstawić swój punkt widzenia oraz swoje racje, jednak z możliwości tej dobrowolnie zrezygnował. W tej sytuacji Sąd pominął dowód z jego zeznań (art. 233 § 2 kpc oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 1996 roku, sygn. akt II CRN 197/95). Sąd oddalił nadto wnioski powoda o przesłuchanie świadków J. K., J. K., J. N. i K. C. oraz dopuszczenie dowodu z dokumentu DD- 073/64/2010/6032. Powód składając te wnioski nie wskazał w żaden sposób na jakie konkretnie okoliczności dowody te mają zostać przeprowadzone. Powód ograniczył się jedynie do wskazania, że wnioskowani świadkowie przebywali w celach obok jego celi i mają „pewne informacje o pozwie”, natomiast wnioskowany dokument został zgłoszony „na okoliczność podsłuchu”. Nadto zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w zupełności pozwalał na ustalenie stanu faktycznego i ocenę żądań powoda. Sąd stwierdził, że wszystkie czynności będące podstawą faktyczną powództwa, z którymi powód wiąże dochodzone roszczenie, podejmowane były przez pozwanego w ramach czynności służbowych, w związku z pełnieniem obowiązków Zastępcy Dyrektora Zakładu Karnego w Opolu Lubelskim. --- STRONA 4 --- W tej sytuacji wskazał, że zastosowanie w niniejszej sprawie mógłby mieć, co słusznie podnosił pozwany w odpowiedzi na pozew, art. 417 kc. Przepis ten wskazuje, że za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność odszkodowawczą za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym, zdefiniowanym jako "niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej". Stanowi, więc on ogólną podstawę odpowiedzialności władz publicznych za ich władcze działania, która nie znajduje zastosowania lub znajduje ograniczone zastosowanie tylko wówczas, gdy ustawodawca odrębnym unormowaniem określa konsekwencje niektórych działań organów władz publicznych (A. Kidyba i inni, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania - część ogólna, LEX, 2010). Dalej Sąd wskazał, że przepis ten przewiduje odpowiedzialność odszkodowawczą władzy publicznej za jej własne działania i zaniechania. Podmiotami odpowiedzialnymi za szkodę wyrządzoną niezgodnymi z prawem zachowaniami władz publicznych są Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego oraz inne osoby prawne, wykonujące z mocy prawa władzę publiczną. Sąd podkreślił, że w sytuacji kiedy niezgodnie z prawem zachował się funkcjonariusz państwowej jednostki organizacyjnej, która nie została wyposażona w osobowość prawną odpowiedzialność w takiej sytuacji ponosi Skarb Państwa. Zakłady Karne działające na mocy ustawy z dnia 26 kwietnia 1996 roku o Służbie Więziennej, która w niniejszej sprawie ma zastosowanie, są niewątpliwie jednostkami niewyposażonymi w osobowość prawną (art. --- STRONA 5 --- 8 w zw. a art. 2 oraz art. 13 tej ustawy). Nie ulega również wątpliwości, iż zgodnie ze wskazaną wyżej ustawą funkcjonariusze służby więziennej są funkcjonariuszami państwowymi. Tym samym powód formułując powództwo, którego podstawą było naruszenie jego dóbr osobistych przez pozwanego przy wykonywaniu przez niego czynności służbowych, winien wskazać jako pozwanego Skarb Państwa, którego statio fisci byłby Zakład Karny w O. L. a nie S. M.. Okoliczność ta była podnoszona nie tylko przez pozwanego ale i Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa i znana była powodowi, który jednak nie odniósł się do tego zarzutu i nadal jako pozwanego wskazywał S. M. upatrując odpowiedzialności w czynnościach, które wykonywał nie jako osoba fizyczna, lecz jako funkcjonariusz podczas i w związku z pełnieniem przez niego służby. W ocenie Sądu brak jest przesłanek do uznania, że niniejsze powództwo zostało skierowane przeciwko S. M. jako osobie fizycznej, w oderwaniu od pełnionej przez niego funkcji Zastępcy Dyrektora Zakładu Karnego w O. L. Przemawia za tym całość zgromadzonego materiału dowodowego, z którego bezsprzecznie wynika, że pozwanego z powodem łączyły jedynie stosunki wynikające z funkcji sprawowanej przez pozwanego i stron nie łączyły żadne inne, w szczególności zaś prywatne kontakty. W tej sytuacji, z uwagi na brak legitymacji do występowania przez S. M. po stronie pozwanej, powództwo należało oddalić. Sąd dodał, że nawet w wypadku gdyby powództwo wytoczone zostało przeciwko Skarbowi Państwa to w oparciu o zebrane dowody nie mogłoby zostać uwzględnione. Bezspornym jest, iż na podstawie powołanej wyżej ustawy o Służbie Więziennej oraz przepisów Kodeksu karnego wykonawczego do podstawowych zadań Służby Więziennej należy m.in. zapewnienie osobom --- STRONA 6 --- skazanym przestrzegania ich praw, poszanowania godności, humanitarnych warunków, opieki zdrowotnej i religijnej oraz, co istotne w realiach sprawy niniejszej zapewnienie porządku i bezpieczeństwa. Powyższe ma zasadnicze znaczenie dla określenia, czy zachowanie się funkcjonariusza było bezprawne oraz, czy ewentualna szkoda została wyrządzona przy wykonywaniu powierzonych mu czynności. Zachowanie się funkcjonariusza jest bezprawne, jeśli pozostaje w sprzeczności z obowiązującym porządkiem prawnym, przez który należy rozumieć nie tylko obowiązujące prawo, ale również ogólnie przyjęte w społeczeństwie zasady współżycia. Odpowiedzialność odszkodowawcza Skarbu Państwa powstaje tylko wówczas, gdy pomiędzy bezprawnym zachowaniem się funkcjonariusza, a powstałą szkodą istnieje normalny związek przyczynowy. Przeprowadzone w sprawie postępowanie dowodowe nie potwierdziło tak bezprawności czynności podejmowanych przez pozwanego, jak i powstania jakiejkolwiek szkody, majątkowej lub niemajątkowej, u powoda. Dobra osobiste oraz ich ochrona uregulowane zostały w art. 23 i 24 kc. W myśl tych przepisów bezprawne naruszenie sfery dóbr osobistych jest przesłanką ich ochrony. Naruszenie dobra osobistego polega już na samym przekroczeniu zakreślonej w art. 24 § 1 kc granicy zagrożenia tego dobra, jednakże dla powstania roszczenia konieczna jest bezprawność. Powyższy przepis formułuje zasadę domniemania bezprawności, która przenosi ciężar wykazania braku bezprawności na podmiot naruszający sferę zakreśloną treścią osobistych praw podmiotowych. Domniemanie to jest więc wzruszalne i może zostać obalone przez pozwanego poprzez wskazanie okoliczności wyłączających bezprawność. Bezdyskusyjnie --- STRONA 7 --- czynnikiem wyłączającym bezprawność jest działanie w ramach porządku prawnego. Do tej kategorii zaliczyć należy te wszelkie przypadki, w których normy prawa przedmiotowego usprawiedliwiają i legalizują wkroczenie w sferę cudzych dóbr osobistych, np. pozbawienie wolności na podstawie orzeczenia sądu. Sąd podkreślił, że podmioty wykonujące władzę publiczną odpowiadają za swoje działania albo zaniechania, gdy zachowania te są niezgodne z prawem- bezprawne. Formuła ta przejęta została z art. 77 ust. 1 Konstytucji. Ustalenie bezprawności zachowania jest wystarczającą przesłanką odpowiedzialności na podstawie art. 417 kc i powstaje w razie zachowania się podmiotów wykonujących władzę publiczną obiektywnie niezgodnego z prawem. Nie jest więc wymagane ustalenie winy w sensie subiektywnym. Wina sprawcy szkody nie jest więc ani zasadą odpowiedzialności, ani też nie stanowi dodatkowej przesłanki, od której uzależniona jest odpowiedzialność odszkodowawcza. Powód ograniczył się jedynie do stwierdzenia w pozwie i kolejnych pismach procesowych, że działania pozwanego w postaci ustalenia angażowania się powoda w nielegalne działania przeciwko porządkowi i bezpieczeństwu jednostki penitencjarnej naruszyły jego cześć i dobre imię. Zapomniał jednak powód, że funkcjonariusze służby więziennej mają nie tylko prawo a wręcz obowiązek strzeżenia bezpieczeństwa jednostki i osób tam przebywających oraz zbierania informacji wszelkimi prawnie dostępnymi metodami. Czynienie z tego tytułu zarzutów, że jednostka zbiera informację i podejmuje działania prewencyjne i tym samym godzi w dobra osobiste powoda jest w tej sprawie dużym nadużyciem i absolutnie nie może być rozpatrywane w kategoriach naruszenia czci powoda. Na marginesie Sąd dodał, że lektura pism powoda kierowanych do --- STRONA 8 --- różnych instytucji prowadzi do wniosku, że powód żąda ochrony własnych dóbr naruszając dobra innych w tym i pozwanego poprzez używanie licznych, niekoniecznie wyszukanych, epitetów a wręcz słów obraźliwych. Powód nie próbował nawet udowodnić, że doszło do zagrożenia czy naruszenia jego dobra i ograniczył się do ogólnikowego stwierdzenia co do naruszenia, odmówił składania zeznań i jakichkolwiek wyjaśnień w sprawie. Z całą stanowczością Sąd podkreślił, że pozwany wykazał, iż działania podejmowane przez niego nie miały charakteru bezprawności, a co więcej w całości mieściły się w zakresie wykonywanych przez niego obowiązków oraz pełnionej funkcji, miały więc oparcie w obowiązujących przepisach. Do zadań funkcjonariuszy służby więziennej należy zapewnienie porządku i bezpieczeństwa osobom osadzonym w zakładach karnych oraz aresztach śledczych, a nadto, co oczywiste, wszystkim pracownikom takich placówek włączając w to samych funkcjonariuszy. Sąd zwrócił uwagę na rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 października 2003 roku w sprawie sposobów ochrony jednostek organizacyjnych Służby Więziennej. Zgodnie z § 84 ust. 1 tego rozporządzenia działania ochronne podejmuje się niezwłocznie po uzyskaniu informacji o zagrożeniu bezpieczeństwa jednostki organizacyjnej. Zgodnie natomiast z § 88 czynności profilaktyczne, to w szczególności obserwowanie zachowań i relacji w środowisku osadzonych, rozpoznawanie struktur podkultury więziennej i udziału w niej osadzonych oraz rozpoznawanie atmosfery i nastrojów wśród osadzonych oraz ich zamiarów godzących w bezpieczeństwo jednostki. Dalej Sąd zwrócił uwagę na art. 100 kkw, który wskazuje, że przeniesienie skazanego do innego zakładu może nastąpić tylko z uzasadnionych --- STRONA 9 --- powodów oraz art. 108 kkw zgodnie, z którym administracja zakładu karnego ma obowiązek podejmowania odpowiednich działań celem zapewnienia skazanym bezpieczeństwa osobistego w czasie odbywania kary, a skazany jest obowiązany poinformować niezwłocznie przełożonego o zagrożeniach dla jego bezpieczeństwa osobistego oraz unikać tych zagrożeń. Do uzasadnionych powodów należy niewątpliwie zaliczyć względy bezpieczeństwa zakładu, a także zapewnienie skazanemu bezpieczeństwa osobistego w czasie odbywania kary. W tym stanie rzeczy, mając na uwadze poczynione ustalenia faktyczne, w szczególności zaś znajdujące się w aktach sprawy pisma i notatki służbowe ukazujące zachowania powoda, Sąd uznał, że brak jest bezprawności w działaniach pozwanego jako funkcjonariusza. Sąd zaznaczył, że ocena zachowania osadzonych, ich wpływ na współwięźniów oraz na bezpieczeństwo placówki jest dokonywana przez funkcjonariuszy na bieżąco, a w razie stwierdzenia zachowań naruszających zasady bezpieczeństwa podejmowana jest adekwatna do tych zachowań decyzja (wpis do akt osobowych lub też przeniesienie do innego zakładu karnego) i nie jest w tym zakresie potrzebny żaden wyrok skazujący. Reasumując Sąd stwierdził, że postępowanie dowodowe nie wykazało, aby doszło do naruszenia jakichkolwiek dóbr osobistych powoda. Sąd zaznaczył, że właściwie rozumiana godność to przede wszystkim postawa szacunku do zbiorowości, w której się egzystuje, akceptowanie i nie naruszanie norm przez nią ustanowionych. Popełnianie przestępstw, prócz ofiary, narusza także godność samego sprawcy przestępstwa. Postawa taka nie ma nic wspólnego z korzystaniem z praw człowieka. Zgodnie z art. 29 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (będącej pierwszym i podstawowym aktem z zakresu ochrony praw --- STRONA 10 --- człowieka), każdy człowiek ma obowiązki wobec społeczności, w której to jedynie jest możliwy swobodny i pełny rozwój jego osobowości (pkt 1 Deklaracji). W korzystaniu ze swych praw i wolności każdy człowiek podlega jedynie takim ograniczeniom, które są ustalone przez prawo wyłącznie w celu zapewnienia odpowiedniego uznania i poszanowania praw i wolności innych oraz w celu uczynienia zadość słusznym wymogom moralności, porządku publicznego i powszechnego dobrobytu w demokratycznym społeczeństwie (pkt 2 Deklaracji). Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej oparta jest również na analogicznym systemie praw człowieka. W art. 82 Konstytucji stwierdzono, że obowiązkiem obywatela polskiego jest wierność Rzeczypospolitej Polskiej oraz troska o dobro wspólne, a w art. 83, że każdy ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej. Wynika z tego, że każde prawo człowieka jest związane z konkretnym obowiązkiem (np. prawo do życia wiąże się z obowiązkiem poszanowania w pierwszym rzędzie życia cudzego, prawo własności wiąże się z obowiązkiem poszanowania cudzej własności). Dlatego niedopuszczalna jest taka interpretacja praw człowieka, według której można powoływać się wyłącznie na uprawnienia, bez uwzględnienia obowiązków z prawem związanych. Z tych też względów Sąd nie dopatrzył się również podstaw do ochrony praw powoda na dyspozycji art. 5 kc . W złożonej apelacji powód zarzucił zaskarżonemu wyrokowi: 1) naruszenie art. 23 i 24 kc w zw. z art. 47 i 42 ust. 3 Konstytucji; 1) naruszenie art. 32 Konstytucji w zw. z art. 6 ust. 1 EKPCz; 2) naruszenie art. 6 ust. 1 EKPCz w zw. z art. 5 kpk i art. 1 kk. --- STRONA 11 --- Wniósł o jego zmianę i zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie 2.000.000 złotych, ewentualnie uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja podlega oddaleniu, gdyż pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, zaskarżony wyrok w ostatecznym wyniku odpowiada prawu. Poza słusznym, ale nieskutecznym zarzutem błędnego ustalenia Sądu I instancji co do braku po stronie pozwanego legitymacji biernej, wszystkie pozostałe zarzuty są całkowicie bezpodstawne i dlatego apelacja nie może prowadzić do podważenia zaskarżonego wyroku. Z tym zastrzeżeniem (o czym niżej) Sąd Apelacyjny podziela wszystkie ustalenia i wnioski Sądu I instancji i uznaje za własne. Na wstępie należy stwierdzić, że apelacja słusznie kwestionuje stanowisko Sądu I instancji, że pozwany co do zasady nie ma legitymacji biernej w tej sprawie. W orzecznictwie wyjaśniono już, że dopuszczalna jest osobista odpowiedzialność osoby fizycznej, będącej funkcjonariuszem publicznym, która naruszyła cudze dobra osobiste (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5.08.2005r., I CK 27/05, LEX nr 311305 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12.10.2007r., V CSK 249/07, LEX nr 449837). Powyższe nie podważa jednak prawidłowości rozstrzygnięcia Sądu I instancji, gdyż w dalszej części tenże Sąd prawidłowo ustalił, że zachowanie pozwanego nie było bezprawne w rozumieniu art. 24 § 1 kc, a to ten przepis jest tutaj podstawą oceny. --- STRONA 12 --- Sąd I instancji słusznie podkreślił, że pozwany jako funkcjonariusz zakładu karnego w którym przebywał powód, działał w ramach porządku prawnego, gdyż zgodnie z art. 108 § 1 kkw miał nie tylko prawo ale i obowiązek podejmować odpowiednie działania w celu zapewnienia skazanym bezpieczeństwa osobistego w czasie odbywania kary. W ramach tych obowiązków był też obowiązek podejmowania wskazanych przez Sąd I instancji działań ochronnych i czynności profilaktycznych (powołana przez ten Sąd treść § 84 ust. 1 i § 88 Ministra Sprawiedliwości z dnia 31.10.2003r.). Inkryminowana odpowiedź pozwanego jakiej udzielił on powodowi na jego skargę, w swej treści miała pełne potwierdzenie w notatkach służbowych zastępcy kierownika działu ochrony (k. 32) oraz wychowawcy działu penitencjarnego tego zakładu karnego (k. 111). Podkreślić trzeba, że należy tutaj brać pod uwagę cały wskazany wyżej kontekst sytuacyjny w którym użyte zostały w tym piśmie kwestionowane przez powoda stwierdzenia (słowa), a nie tylko ograniczać się do prostego znaczenia słów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.05.2002r., IV CKN 1076/00, OSNC 2003, z. 9, poz. 121). Powołane przez skarżącego przepisy Konstytucji, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz ogólne przepisy kk i kpk mają charakter ogólnych zasad i nie mogą uzasadniać roszczenia powoda. Działanie pozwanego było bowiem w ramach porządku prawnego i nie było bezprawne, gdyż pochodziło od osoby kompetentnej i było dokonane w granicach wskazanych wyżej przepisów prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7.03.2007r., I CSK 493/06, LEX, nr 278669). Nie doszło więc do naruszenia dóbr osobistych powoda. --- STRONA 13 --- Niezależnie od powyższego należy dodać, że dla zasądzenia na podstawie art. 448 kc zadośćuczynienia nie wystarczyłaby bezprawność działania, gdyż powód musiałby jeszcze udowodnić pozwanemu winę, a o winie pozwanego tym bardziej nie można mówić i nie została ona przez powoda udowodniona (art. 6 kc). Konieczne jest też przypomnienie, że w prawie polskim zadośćuczynienie nie ma charakteru obligatoryjnego, lecz fakultatywny. Sąd nie ma obowiązku jego zasądzenia w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19.04.2006r., II PK 245/05, OSNP 2007/7-8/101). Z tych względów, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 kpc orzekł jak w sentencji. 2011-09-20 ZG/dk