Wyrok I ACa 257/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 czerwca 2015 r. Sąd Apelacyjny w Katow

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 257/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 czerwca 2015 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Lucyna Świderska-Pilis Sędziowie : SA Anna Bohdziewicz SO del. Aneta Pieczyrak-Pisulińska (spr.) Protokolant : Anna Wieczorek po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2015 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa M. M. przeciwko Skarbowi Państwa-Dyrektorowi Aresztu Śledczego w M. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 15 stycznia 2015 r., sygn. akt I C 604/13 1) oddala apelację; 2) przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Katowicach na rzecz radcy prawnego K. K. 147,60 (sto czterdzieści siedem i 60/100) złotych w tym 27,60 (dwadzieścia siedem i 60/100) złotych podatku od towarów i usług, z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. 3) zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa-Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa 120 (sto dwadzieścia) złotych z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego. Sygn. akt I ACa 257/15 UZASADNIENIE --- STRONA 2 --- M. M. domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa-Dyrektora Aresztu Śledczego w M. 98.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia ogłoszenia wyroku jako zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności w okresie od 4 września 2010 r. do 10 września 2013 oraz zasądzenia kosztów procesu, podając w uzasadnieniu, że pozwany permanentnie naruszał jego dobra osobiste przez: osadzenie w celach mieszkalnych o powierzchni mniejszej niż 3m 2 na osobę, osadzenie w celi nr 139 bez wentylacji w okresie letnich upałów, brak warunków do utrzymania higieny osobistej, niezabudowane sanitariaty, zawilgocone i zagrzybione cele, obecność insektów w celach, naruszanie prawa do snu przez cogodzinne zapalanie światła, szykanowanie za pisanie skarg przez brak zatrudnienia oraz nie przeniesienie do zakładu typu półotwartego i zabranie telewizora oraz dekodera bez sporządzenia protokołu. Pozwany żądał oddalenia powództwa w całości oraz zasądzenia kosztów postępowania. Podniósł zarzut przedawnienia roszczenia związanego z wydarzeniami, które miały miejsce w okresie wcześniejszym niż 3 lata przed wniesieniem powództwa, czyli przed dniem 4.09.2013 r. oraz zaprzeczył, że powód przebywał w warunkach bez zachowania normy 3m 2 na jednego osadzonego. Warunki bytowe były godziwe i wypełniały uprawnienia przewidziane w kodeksie karnym wykonawczym, a tym samym zarzuty powoda nie zostały nawet uprawdopodobnione, podobnie jak nie wykazano krzywdy czy szkody, ani bezprawności w działaniu pozwanego. Wyrokiem z dnia 15 stycznia 2015 r. Sąd Okręgowy w Katowicach powództwo oddalił, odstąpił od obciążania powoda kosztami procesu oraz przyznał radcy prawnemu K. K. 646,91 zł z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu, powołując na uzasadnienie następujące ustalenia faktyczne: Powód w okresie objętym żądaniem w Areszcie Śledczym w M. był osadzony od 4 września 2010 r. do 18 sierpnia 2011 r., od 30 października 2012 r. do 14 maja 2013 r. i od 17 lipca 2013 r. do 10 września 2013 r., przebywając w wielu celach mieszalnych na różnych oddziałach Aresztu Śledczego, jednakże nie przebywał w celach, w których powierzchnia mieszkalna na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 . W szczególności jak wynika z opinii biegłego sądowego z zakresu budownictwa mgr inż. K. M., wynosiła ona w celi nr: 6 – 6,324m 2 , 45 - 6,260m 2 , 46 - 6,298m 2 , 47 - 6,413m 2 , 48 - 6,331m 2 , 134 - 6,474m 2 , 135 – 6,403m 2 , 139 - 7,140m 2 , 142 - 14,607m 2 , 154 - 14,524m 2 , 165 - 18,007m 2 . Biegły do powierzchni mieszkalnej nie wliczył powierzchni zajmowanej przez kąciki sanitarne. Cele oznaczone numerami 6, 45, 46, 47, 48, 134, 135, 139 są dwuosobowe, nr 142 i 154 są celami czteroosobowymi, a cela nr 165 jest sześcioosobowa. Cele o numerach 142, 154 i 165 powstały z połączenia dwóch cel, a przejście pomiędzy nimi dolicza się do powierzchni użytkowej, gdyż stanowią one jedność funkcjonalną, czyli mają jedno wejście i jedno pomieszczenie sanitarne. Drugie wejście do każdej z tych cel jest zaślepione i nie jest użytkowane. Cela numer 168 ma powierzchnię 11,42m 2 , a powód przebywał w niej przez okres dwóch dni 30 i 31 października 2012 r., pierwszego dnia w celi tej przebywało 3 osadzonych, a drugiego dnia 2 dwóch osadzonych. Wyposażenie cel mieszkalnych Aresztu Śledczego w M. odpowiada wymogom wynikającym z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. z 2003 r., nr 186, poz. 1820). Jest odpowiednie oświetlenie, ogrzewanie, a wentylacja jest zapewniona przez uchylne okna i kratki wentylacyjne. Cele nie są zawilgocone ani zagrzybione. W poszczególnych pomieszczeniach kąciki sanitarne są wyodrębnione od części mieszkalnej za pomocą konstrukcji wykonanej z płyty (...), które wprawdzie nie są zabudowane do sufitu, lecz zapewniają intymność oraz nie naruszają godności osadzonych. Cele mieszkalne są na bieżąco remontowane i odświeżane. W pomieszczeniach bytowych jest dostęp do zimnej wody bieżącej. Osadzeni raz w tygodniu korzystają z ciepłej kąpieli. Środki do utrzymania czystości w celach, pobierane są 4 razy w miesiącu, a następnie są wydawane przez oddziałowych osadzonym, w zależności od indywidualnych potrzeb i odbywa się to według normatywu określonego w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Przeprowadzane są profilaktycznie zabiegi dezynsekcji oraz deratyzacji, a kontrole (...) nie potwierdziły obecności insektów. --- STRONA 3 --- W Areszcie Śledczym w M. były także przeprowadzane systematycznie okresowe kontrole przewodów kominowych (dymowych – spalinowych – wentylacyjnych), w czasie których nie stwierdzono nieprawidłowości w zakresie podłączeń wentylacyjnych i dymowych. Powód w trakcie pobytu u pozwanego był zakwaterowany zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie przepisami, zaś podstawą klasyfikacji rozmieszczenia powoda był art. 82 § 1 k.k.w. oraz art. 110 § 4 k.k.w. Powód miał możliwość korzystania z codziennych spacerów, zajęć kulturalno-oświatowych, posług religijnych i biblioteki. Odbywają się także zajęcia z zakresu profilaktyki uzależnień, przemocy, zachowań prokryminalnych, promocji zdrowia, aktywizacji zawodowej, zaś warunkiem uczestnictwa w tych formach aktywności jest wyrażenie gotowości i motywacji w zakresie rozwoju psycho–fizycznego. W dniu 29 sierpnia 2013 r. Komisja Penitencjarna na podstawie dokonanej oceny okresowej postępów skazanego w resocjalizacji utrzymała względem powoda grupę i podgrupę klasyfikacyjną R-1/P. Jego zachowanie oceniono jako umiarkowane i skierowano go do zakładu karnego typu zamkniętego z powodu negatywnie kształtującej się prognozy kryminologiczno-społecznej opartej m.in. na braku samodyscypliny (niepowrót z przepustki), nieustabilizowanej sytuacji prawnej, odległym terminie końca kary. Powód pomimo pouczenia o możliwości zaskarżenia tej decyzji w trybie art. 7 k.k.w., z możliwości tej nie skorzystał. Powód w maju (...). zgłosił wniosek do Dyrektora Aresztu o nieodpłatne zatrudnienie, który został uwzględniony przez skierowanie do pracy na stanowisku porządkowego oddziałów. W dniu 2 czerwca 2009 r. powód zwrócił się do Dyrektora prośbą o zwolnienie go z pracy, z powodu nieporozumień z innymi współosadzonymi. Prośba ta została uwzględniona. W 2011 r. nie było możliwości odpłatnego zatrudnienia powoda z uwagi na brak miejsc pracy. M. M. ma 27 lat. Był począwszy od 2005 r. wielokrotnie karany, zaś wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego Katowice – Zachód w Katowicach z dnia 26 sierpnia 2013 r. w sprawie III K 390/13 wymierzono mu dwie kary łączne po 3 lata pozbawienia wolności. W 2009 r. skierował przeciwko pozwanemu pozew, obejmujący żądanie zasądzenia kwoty 100.000 zł z tytułu zadośćuczynienia i odszkodowania za niewłaściwe warunki bytowe w Areszcie Śledczym w M. w okresie do 10 kwietnia 2009 r. Wyrokiem z dnia 29 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy w Katowicach zasądził od pozwanego na rzecz powoda 2.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 29 lipca 2010 r., oddalając powództwo w pozostałym zakresie, uznając że osadzenie powoda z naruszeniem normy 3m 2 przez rok czasu było bezprawne. W dniu 4 lipca 2011r. powód skierował skargę do Pełnomocnika Prezesa Rady Ministrów do spraw Przeciwdziałania Wykluczeniu Społecznemu, zarzucając, że w Areszcie Śledczym w M. występuje łamanie praw człowieka oraz praw skazanych określonych w kodeksie karnym wykonawczym. Powoływał się na odmowę odpłatnego zatrudnienia, powiększające się jego zadłużenie alimentacyjne i kredytowe oraz skarżył się na warunki bytowe oraz higieniczne. Po zbadaniu skargi przez Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w K. w odpowiedzi z dnia 16 września 2011 r. wskazano, że zarzuty dotyczące niewłaściwych warunków bytowych były bezzasadne, a ponadto, że w trakcie pobytu w Areszcie w M. powód nie ubiegał się formalnie o zatrudnienie, uzyskując od wychowawcy informacje na temat procedury kierowania do zatrudnienia. Powód zresztą nie mógł był zatrudniony ze względu na brak wolnych miejsc. W okresie objętym pozwem w Areszcie Śledczym w M. przebywał D. O. (1), który nie był osadzony wraz z powodem, jednak go odwiedzał w celach o numerach 165 i 139. Były to cele dwuosobowe, przebywały w nich po dwie osoby. D. O. (1) wskazał, iż w celach było duszno, zaś w celi nr 137 bądź nr 139, znajdującej się nad kotłownią, ściany były gorące. Kąciki sanitarne od 2010r. były wydzielane płytą (...), która puchła od wilgoci. W celi numer 139 wraz z powodem przez okres 3 tygodni był osadzony I. P., wskazując, że nie miał zastrzeżeń do metrażu, warunków, wentylacji, kącika sanitarnego. Podał, że w celi nie było duszno, był dostęp do okna, nie było wilgoci, ani insektów. --- STRONA 4 --- W sierpniu 2013 r. przez okres około dwóch tygodni wraz z powodem w celi nr 142 był osadzony K. F. (1). Była to cela pięcioosobowa i tyle osób w niej przebywało. Kącik sanitarny w tej celi był oddzielony płytami, nie był zadaszony, w celi nie było wentylacji, a jedynie otwory w ścianie na korytarz, panował w niej upał. W celi nr 165 przez okres 10 miesięcy wraz z powodem był osadzony Ł. W., wskazując, że miała miejsce sytuacja, kiedy strażnicy zabrali osadzonym sprzęty, po czym wszystkim osobom, za wyjątkiem powoda, zabrane przedmioty zwrócono. Powodowi zabrano telewizor, ponieważ nie miał tego urządzenia ujawnionego w karcie. Świadek podawał także, że w okresie zimowym w celi było zimno, a latem gorąco. Stan techniczny kącika sanitarnego był zły, w celi były insekty. Wraz z powodem w jednej z cel był także osadzony P. J., który opuszczając Areszt Śledczy w M. zostawił telewizor marki I. (...) cali oraz tuner mpg4, mówiąc powodowi, że może zatrzymać te przedmioty. Powód zeznał, że w celach Aresztu Śledczego w M., kiedy był osadzony w tej jednostce od 2010 r., metraż na jednego osadzonego był mniejszy niż wynikało to z przepisów i nie zapewniono mu 3 m 2 na osobę. Kąciki sanitarne nie były zabudowane, a jedynie oddzielone płytą o wysokości około 180 cm. Cele były zaniedbane, niewyremontowane, nie było w nich wentylacji, a jedynie krata przebita na korytarz. W pomieszczeniach było duszno szczególnie w okresie letnim. W roku 2010 były także insekty. Wskazał, że w Areszcie Śledczym w M. naruszono jego dobra osobiste – godność oraz intymność. Zdaniem powoda był on szykanowany, ponieważ nie mógł pracować, pomimo tego, że starał się o pracę, a także nie uzyskał zmiany grupy klasyfikacyjnej pozwalającej na odbywanie kary w zakładzie karnym typu półotrwartego. Twierdził, że został mu zabrany telewizor. Sąd Okręgowy jak podał - nie dał wiary zeznaniom świadka K. F. (1) w części dotyczącej osadzenia w celi numer 165 wraz z powodem, bowiem w okresie, w jakim świadek przebywał w Areszcie Śledczym w M., tj. od 15 marca 2013 r. do 6 czerwca 2013 r. i od 12 lipca 2013 r. do 22 listopada 2013 r. powód nie był osadzony w celi o numerze 165. Nie dał także wiary zeznaniom świadków K. F. (1) i D. O. (1) oraz powoda w części dotyczącej braku zapewnienia normy 3m 2 na osobę w celach nr 142, 139, 165, bowiem ilość osób podawana przez świadków, a zakwaterowanych w tych celach (5 osób w celi nr 142, 6 osób w celi nr 165 i 2 osoby w celi nr 139) odpowiadała właściwemu zaludnieniu, pozwalającemu na zachowanie normy powierzchniowej. Podobnie ocenił zeznania świadka L. S. (1) w części dotyczącej rozmowy przeprowadzonej przez powoda z Dyrektorem Aresztu Śledczego w M. na temat odmowy zatrudnienia M. M. na terenie aresztu, ponieważ świadek ten nie potrafił wskazać ani przybliżonej daty tego zdarzenia czy przebiegu rozmowy i kontekstu wypowiedzi Dyrektora odmawiającej powodowi zatrudnienia, a także przyczyn takiej decyzji. Oddalił wniosek o dopuszczenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego w zakresie zmierzenia celi nr 168, gdyż w tej celi powód przebywał zaledwie przez dwa dni, a powierzchnia podana przez pozwanego w zestawieniu cel oraz liczba przebywających w niej wraz z powodem osób w dniach 30-31 października 2012 r., jednoznacznie świadczyły o zapewnieniu normy 3m 2 na jedną osobę. Odwołując się do wykładni przepisów art. 77 Konstytucji oraz art. 24 k.c. i 448 k.c. sąd pierwszej instancji wskazał, że przesłanką odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę jest bezprawność, którą należy rozumieć jako niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej, w związku z czym kluczowe znaczenie miało ustalenie i ocena, czy pozwany dopuścił się naruszenia prawa, które mogłoby rodzić jego odpowiedzialność. Na powodzie natomiast spoczywał ciężar udowodnienia, że odbywał karę pozbawienia wolności w przeludnionych celach, przy nieodpowiednich warunkach bytowych i sanitarnych, czego nie zdołał jednak wykazać. Prawa i obowiązki skazanego reguluje m. in. przepis art. 110 k.k.w., zgodnie z którym skazanego osadza się w celi mieszkalnej wieloosobowej lub jednoosobowej, przy czym powierzchnia w celi mieszkalnej przypadająca na jedną osobę skazanego wynosi nie mniej niż 3 m 2 . Cele muszą być także wyposażone w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy --- STRONA 5 --- zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Na podstawie uczynionych ustaleń sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, że w okresie objętym żądaniem powód w ogóle nie był osadzony w celi bez zapewnienia normy 3m 2 na osobę, gdyż po zmierzeniu pomieszczeń przez biegłego i porównaniu z zeznaniami powoda i świadków odnośnie ilości osób przebywających w celach, okazało się, że zapewniono wymaganą przepisami prawa normę powierzchni mieszkalnej. Odnosząc się do zarzutu braku odpowiednich warunków bytowych, Sąd Okręgowy oparł się na przepisach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych, które określa szczegółowo normy wyposażenia w sprzęt kwaterunkowy cel mieszkalnych oraz środków higieny dla osób osadzonych, które było respektowane w Areszcie Śledczym w M. w trakcie pobytu w nim powoda od września 2010 r. Nie doszło zatem do zaniechania podjęcia przez władzę publiczną działań zapewniających osobie uprawnionej realizację jej praw podmiotowych, gdyż nie został naruszony skonkretyzowany w przepisach prawa obowiązek. Pozwany podejmował działania zgodnie z obowiązkami wynikającymi przepisów prawa i nie dopuścił się zaniechania konkretnych obowiązków prawnie uregulowanych, jak również wykonując określone przepisami prawa obowiązki, wykonywał je zgodnie z prawem. W ocenie Sądu Okręgowego nie zasługiwały także na uwzględnienie zarzuty powoda w zakresie nieodpowiedniego wyposażenia cel oraz zapewnienia środków higieny i czystości. Kąciki sanitarne w celach były oddzielone od reszty pomieszczenia, zapewniając odpowiednią intymność. Z kolei nieodpowiednia ilość oraz jakość środków wydawanych w zakładzie karnym do utrzymania higieny osobistej oraz czystości, była subiektywnym odczuciem powoda, co nie pozwala na przyjęcie by doprowadziło to do naruszenia jego dóbr osobistych. Powód w okresie objętym żądaniem pozwu, przebywał w celach z odpowiednim, wyposażeniem. Nie doszło również do wyrządzona powodowi szkody bądź krzywdy w związku z brakiem zatrudnienia w Areszcie Śledczym w M., gdyż z materiałów dowodowych nie wynika, aby M. M. w okresie od 5 września 2010 r. do 10 września 2013 r. zwracał się do Dyrektora Aresztu Śledczego z wnioskiem o zatrudnienie. Jedyny wniosek powoda złożony w formie pisemnej pochodził z dnia 15 maja 2009 r. i dotyczył zatrudnienia nieodpłatnego oraz został pozytywnie rozpoznany. Powód z tej pracy jednak zrezygnował i to na własną prośbę. Nadto dokumenty przedstawione przez stronę pozwaną świadczyły, iż w roku 2011 r. Dyrektor Aresztu nie dysponował wolnymi miejscami odpłatnej pracy. Tym samym zarzuty dotyczące szykanowania w okresie osadzenia u pozwanego były bezzasadne. Jak podał sąd pierwszej instancji nie zasługiwały na uwzględnienie także zarzuty powoda odnośnie niewłaściwego traktowania przez funkcjonariuszy służby więziennej, które sprowadzały się do ogólnikowych stwierdzeń o zabraniu powodowi telewizora. W tym zakresie z materiału dowodowego wynika, że P. J. opuszczając Areszt w M. pozostawił w celi telewizor mówiąc powodowi, że może ten sprzęt zatrzymać. Zabranie telewizora z celi przez funkcjonariuszy służby więziennej spowodowane było natomiast brakiem zgłoszenia tego urządzenia przez powoda administracji aresztu i uzyskania stosownej zgody na jego posiadanie. Nie było to zatem działanie bezprawne. Z tych wszystkich względów Sąd Okręgowy uznał, iż z zebranego w toku postępowania dowodowego materiału nie wynika aby pozwany swoim działaniem naruszył godność osobistą bądź prawo do intymności powoda, a to musiało spowodować oddalenie powództwa jako nieuzasadnionego. Jako podstawę orzeczenia o kosztach procesu Sąd powołał art. 102 k.p.c., mając na uwadze sytuację poza procesową powoda, w szczególności jego stan majątkowy i szczególną sytuację życiową. O kosztach zastępstwa procesowego powoda udzielonego przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, które przy zastosowaniu 150% stawki minimalnej wyniosły 221,40zł w tym 23% podatku VAT orzekł na podstawie § 15 --- STRONA 6 --- w zw. z § 10 pkt 25 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013r. poz. 490), dodatkowo uwzględniając wniosek pełnomocnika w części zwrotu niezbędnych, udokumentowanych wydatków wymienionych w spisie kosztów pod pozycjami 2, 3 oraz 5 w zakresie kosztów przejazdu. W ocenie sądu pierwszej instancji tymi niezbędnymi wydatkami w rozumieniu § 15 pkt 2 powołanego rozporządzenia były poniesione koszty dojazdów do siedziby sądu, zwłaszcza poza miejscowość, w której radca prawny ma swą siedzibę, w szczególności w celu wzięcia udziału w rozprawie, koszty związane z wysyłaniem korespondencji oraz koszty przejazdu do Zakładu Karnego w R., w którym przebywa powód. Łącznie uwzględnione wydatki stanowiły kwotę 425,51zł w tym 23% podatku VAT. Nie uwzględnił natomiast wniosku o zwrot wydatków obejmujących koszty wynagrodzenia aplikantów oraz innego radcy prawnego za udział w rozprawach sądowych, ponieważ zgodnie z zasadą z art. 98 § 1 k.p.c., zwrotowi podlegają koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony, a w § 3 tego przepisu ustawodawca za niezbędne koszty procesu strony reprezentowanej przez adwokata uznał wynagrodzenie i wydatki jednego adwokata, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony. Wprawdzie udział profesjonalnego pełnomocnika w czynnościach procesowych, w tym w rozprawie, jest podejmowany dla celowego dochodzenia praw i celowej obrony reprezentowanej strony, a koszty z tym związane stanowią wynagrodzenie adwokata ustalone w oparciu o przepisy powołanego wyżej rozporządzenia, jednakże nie przewidują one dodatkowego wynagrodzenia za udział adwokata w rozprawach w postępowaniu cywilnym, w związku z czym nie istnieje podstawa do przyznania stronie także kosztów związanych z udziałem radcy prawnego bądź aplikanta radcowskiego na poszczególnych rozprawach. Wyrok ten w części tj. w zakresie punktu 1 i 3 zaskarżył powód. Zarzucił naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to: art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 227, 217, 278, 286 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, a w konsekwencji oddalenie wniosku powoda o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego z zakresu budownictwa na okoliczność ustalenia czy cele 142, 154 i 165 stanowią jedność funkcjonalną, a także sposobu zaślepień wejść do tych cel, podczas gdy biegły powołany w sprawie ani w opinii pisemnej, ani w ustnej uzupełniającej nie uzasadnił, że cele te stanowią jedność funkcjonalną; art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i niewzięcie pod uwagę faktów istotnych dla sprawy, a w szczególności nie danie wiary zeznaniom świadka K. F. (1), D. O. (1) oraz powoda w części dotyczącej braku zapewnienia normy 3 m2 na osobę w celach w jakich powód przebywał, podczas gdy z zeznań świadków wynikało, że norma nie została zachowana, niedanie wiary zeznaniom świadka L. S. (1) w części dotyczącej rozmowy przeprowadzonej przez powoda z dyrektorem Aresztu Śledczego w M. na temat odmowy zatrudnienia go na terenie aresztu, uznania że warunki w celach w których powód przebywał były prawidłowe, podczas gdy z materiału dowodowego w szczególności zeznań świadków P. J., D. O. (1), L. S. (1) i Ł. W. oraz K. F. (1) wynika, że były nieprawidłowe, gdyż nie zapewniały odpowiednich warunków termicznych, powodowały ograniczony dostęp naturalnego światła, z powodu włączania światła w nocy dochodziło do zakłócenia snu osadzonego, niezapewniały intymności w kąciku sanitarnym oraz powodowały pojawianie się insektów; art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. i art. 233 § 1 k.p.c. przez uznanie przez sąd pierwszej instancji, że powód w żaden sposób w związku z osadzeniem go w nieprawidłowych warunkach nie wykazał wyrządzenia mu szkody bądź krzywdy, podczas gdy przedstawione dowody jednoznacznie wskazują, że warunki jakie panowały u pozwanego skutkowały powstaniem po jego stronie krzywdy; art. 267 k.p.c. przez sąd wezwany to jest Sąd Rejonowy Dębicy przez przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka I. P. bez złożenia przez niego przyrzeczenia; art. 98 § 1,3 k.p.c. w związku z 102 k.p.c. i § 2 i § 6 pkt. 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego w urzędu z dnia 28 września 2002 roku przez uznanie, że brak jest podstaw do przyznania stronie --- STRONA 7 --- kosztów wyszczególnionych w złożonym spisie kosztów, a w szczególności związanych z udziałem radcy prawnego i aplikanta w poszczególnych rozprawach, podczas gdy koszty te ewidentnie były niezbędne do celowej obrony praw powoda. Zarzucił również sprzeczność istotnych ustaleń faktycznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego przez przyjęcie, iż powód w ogóle nie był osadzony w celach bez zapewnienia normy 3m2 na osobę, podczas gdy z materiału dowodowego w sprawie wynika, że norma taka nie została zachowana oraz przez przyjęcie, że cele w których przebywał były w odpowiedni sposób wyposażone i zapewnione były odpowiednie warunki higieny i czystości, podczas gdy z zeznań świadków i powoda jednoznacznie wynikało, że cele te były wyposażone w sposób naruszający przerwano i niezbywalną godność człowieka. W zakresie naruszeń prawa materialnego wskazał na art. 24 § 1 k.c. w związku z art. 448 k.c. i artykułem 110 § 2 k.k.w. przez ich niezastosowanie, a w szczególności uznanie, że brak było bezprawności działania pozwanego i tym samym podstaw do przyznania powodowi zadośćuczynienia za przebywanie w celach o niewystarczającej powierzchni i w nieprawidłowych warunkach higieniczno-sanitarnych, co naruszało jego dobra osobiste i doprowadzało do powstania u niego krzywdy. W oparciu o tak sformułowane zarzuty w pierwszej kolejności wnosił o zmianę wyroku w zakresie pkt 1 i 3 przez uwzględnienie powództwa w całości i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda 98.000 złotych z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz zasądzenie na rzecz powoda kosztów zastępstwa za pierwszą instancję zgodnie z przedstawionym na rozprawie w dniu 8 stycznia 2015 roku spisem kosztów, ewentualnie o uchylenie wyroku w tej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania za drugą instancję. Pozwany w odpowiedzi na apelację domagał się jej oddalenia oraz zasądzenia na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów postępowania. W ocenie Sądu Apelacyjnego apelacja M. M. nie była zasadna i nie mogła odnieść oczekiwanego przez niego skutku. Rozważając jej poszczególne zarzuty w pierwszym rzędzie należy odnieść się do tych związanych z naruszeniem prawa procesowego, a w szczególności dotyczących nieprawidłowych ustaleń faktycznych poczynionych w oparciu o nieprawidłową ocenę dowodów, ponieważ co do zasady prawo materialne może być prawidłowo zastosowane tylko w przypadku prawidłowo poczynionych ustaleń faktycznych. Powód podniósł kilka zarzutów związanych z dokonaniem przez sąd pierwszej instancji nieprawidłowej oceny dowodów, a w rezultacie i dowolnych ustaleń, wskazując przede wszystkim na naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. Przepis ten reguluje kwestię oceny wiarygodności i wartości dowodowej przeprowadzonych w sprawie dowodów, w związku z czym dla skuteczności takiego zarzutu niezbędne byłoby wskazanie jakie kryteria oceny zostały przez sąd przy analizie konkretnych dowodów naruszone lub co doprowadziło do uznania konkretnego dowodu za wiarygodny lub niewiarygodny. Warto w tym miejscu także zaznaczyć, że zasada swobodnej oceny dowodów oznacza, iż nawet w wypadku gdyby na podstawie zebranego materiału można było postawić zupełnie odmienne tezy, uprawieniem sądu jest przyjęcie jednej z możliwych wersji, jeśli wyciągnięte wnioski nie wykraczają poza reguły logiki, zasady doświadczenia życiowego czy związki przyczynowo-skutkowe. Sąd Okręgowy wskazał z jakich względów bardziej przekonująca była wersja podana przez stronę pozwaną i rozumowaniu temu nie można postawić zarzutu przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów. I tak pierwszy zarzut sprowadza się do twierdzeń, iż nieprawidłowe było oddalenie wniosku dowodowego o przeprowadzenie uzupełniającej opinii biegłego w celu dokonania prawidłowego obliczenia powierzchni poszczególnych pomieszczeń oraz przypisywał wadliwą ocenę opinii już sporządzonej, która to opinia miała wyjaśnić jedną z podstawowych kwestii, czyli pozwolić na ustalenie czy powód przebywał w celach, w których została zachowana norma powierzchniowa na jednego osadzonego zgodnie z 110 § 2 k.k.w. W ocenie powoda przeprowadzona opinia nie mogła być podstawą do wydania orzeczenia, gdyż biegły nie wziął pod uwagę, że niektóre z cel stanowią w --- STRONA 8 --- zasadzie 2 połączone ze sobą cele i ich powierzchnia użytkowa zawyżona jest o przejście pomiędzy jednym, a drugim pomieszczeniem oraz nie wyjaśnił na jakiej podstawie używał pojęcia jedność funkcjonalna. Z twierdzeniem takim nie można się zgodzić, gdyż biegły kwestie te wyjaśniał w swojej ustnej opinii uzupełniającej (protokół k. 496, protokół skrócony k. 494). Stanowczo stwierdził, że składające się z dwóch pomieszczeń cele powstałe po przebudowie stanowią jedną celę, gdyż prowadzi do niej tylko jedno wejście, co stwierdził naocznie i znajduje się w nich jeden kącik sanitarny. Sposób obliczania powierzchni zastosowany w areszcie jest zaś zgodny z przepisami. Użycie przez biegłego sformułowania jedność funkcjonalna, nawet jeśli nie jest to pojęcie z zakresu prawa budowlanego miało na celu przybliżenie sposobu korzystania z przebudowanej w ten sposób celi i samo przez się nie dyskwalifikuje złożonej opinii. Podstawą uwzględnienia wniosku nie mogła być także okoliczność, że wnioski biegłego pozostawały w sprzeczności z twierdzeniami strony powodowej. W tym miejscu można też zauważyć, iż wielkość pomieszczenia jest wartością obiektywną, którą można sprawdzić w sposób empiryczny. Stąd o ewentualnych błędach opinii nie mogą świadczyć zeznania powoda i świadków, na okoliczność iż zajmowane przez nich pomieszczenia były ciasne. Mówili oni bowiem o swoich odczuciach i subiektywnych wrażeniach, natomiast żaden z nich nie powołał się na pomiary pomieszczeń. Co więcej n. p. świadek D. O. stwierdził, że cela 165 była celą małą i nie miała więcej jak 7m2 (zeznania k. 267) , podczas gdy i z zestawienia powierzchni (k. 46-47) i z opinii biegłego wynika, że miała ona ponad 18m2. Nie był także zasadny argument, że biegły w opinii uwzględnił jedynie aktualny stan zaludnienia tych cel, podczas gdy faktycznie przebywało w nich więcej osób, gdyż nawet z zeznań samego powoda wynikają podobne dane (k. 355). Różnica dotyczy wyłącznie celi nr 142 i 154, co do których powód twierdził, że były 5 osobowe, ale już świadek D. O. wskazywał, że w celi nr 154 przebywało 3-4 osoby. Biorąc pod uwagę te wszystkie okoliczności należało stwierdzić, że zarzuty dotyczące opinii biegłego nie były zasadne. Wbrew twierdzeniom skarżącego sąd pierwszej instancji odniósł się do zeznań poszczególnych świadków i wyjaśnił z jakich przyczyn i w jakim zakresie uznał je za niewiarygodne, którą to ocenę Sąd Apelacyjny w pełni podziela. Jak już wspomniano wyżej, osoby osadzone wspólnie z powodem relacjonowały swoje odczucia, a co więcej ich twierdzenia o poszczególnych okolicznościach były wzajemnie sprzeczne. Świadek D. O. relacjonował bowiem, że nie dało się sięgnąć ręką aby otworzyć okno (k. 267), natomiast K. F. powiedział tylko, że trzeba było się w tym celu wyciągnąć (k. 299), zaś L. S., że okna można było otwierać. Pozwany natomiast wykazał, że zabezpieczenie okien tzw. blendami i koszami jest zgodne z przepisami. Prawidłowe było również stanowisko Sądu Okręgowego, że powód nie wykazał jakoby odmówiono mu zatrudnienia, gdyż z przedstawionych dokumentów wynika, że jedyna prośba o nieodpłatne zatrudnienie złożona w roku 2009, została uwzględniona, zaś o pracę za wynagrodzeniem się nie zwracał, a zresztą w tym czasie pozwany nie dysponował możliwością takiego zatrudnienia. Tym samym nie ma znaczenia ewentualna rozmowa M. M. z dyrektorem aresztu, która nie wiadomo, czy się w ogóle odbyła i czego konkretnie dotyczyła. Podkreślić również należy, iż sąd pierwszej instancji przy każdej okoliczności jaką czynił przedmiotem swoich ustaleń powoływał dowody, na jakich w tym względzie się opierał. W sposób oczywisty oznacza to, że przeciwnym twierdzeniom nie dawał wiary. W istocie zresztą zeznania powoda oraz świadków P. J., D. O. (1), L. S. (1), Ł. W. czy K. F. (1) dotyczyły ich odczuć i wrażeń odnośnie wielkości celi, sposobu jej oświetlenia czy możliwości wietrzenia i dodatkowo w sporej części były rozbieżne, czemu zostały przeciwstawione dowody z dokumentów, wskazujące że stosowne normy w tym względzie zostały zachowane. Dotyczyło to również temperatury w celach w okresie zimowym. Natomiast co do odczuwania letnich upałów, to normy w tym względzie w zasadzie nie istnieją, a zdecydowania większość budynków i to zarówno użyteczności publicznej, jak i mieszkalnych w naszym kraju nie jest wyposażona w instalację klimatyzacyjną, w związku z czym wszystkie przebywające w nich osoby narażone są w takim samym stopniu na oddziaływanie upałów. Jak wyjaśnił przy tym świadek W. C. (k. 390, 388), osadzonym w takim wypadku wydawane są dodatkowe porcje napojów. Występowanie insektów świadkowie potwierdzali do czasu remontu w roku 2010. Oczywiście może się zdarzyć, że pojawią się one w celach mieszkalnych, jednakże pozwany podejmował stałe działania aby temu zapobiegać w postaci usług dezynsekcyjnych. Zarzuty te nie znalazły zresztą potwierdzenia w przeprowadzanych w areszcie kontrolach przez służby sanitarne. --- STRONA 9 --- Kąciki sanitarne są zabudowane do wysokości 2,2 m, a nie jak podawali świadkowie 1,8 m, choć istotnie nie wszystkie są zabudowane od góry, jednakże zapewniają one odpowiednią dozę intymności. Świadkowie nie potwierdzili także twierdzeń powoda o zakłócaniu nocnego odpoczynku przez zapalanie światła przez funkcjonariuszy. Jednakże nawet gdyby rzeczywiście miało to miejsce, to z § 32 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31.10.2003 r. w sprawie sposobów ochrony jednostek organizacyjnych Służby Więziennej (Dz. U 2015, poz. 548 t.j.) wynika obowiązek oddziałowego do kontrolowania w porze nocnej, w nieregularnych odstępach czasu, nie rzadziej niż co dwie godziny, zachowania osadzonych w celach oraz zwiększanie częstotliwości kontroli, jeżeli wynika to z własnych spostrzeżeń lub poleceń przełożonych. Skoro więc nie doszło do naruszenia obowiązujących przepisów, subiektywne odczucia osób osadzonych nie mogą stanowić podstawy do stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych powoda w postaci godności czy prawa do humanitarnego traktowania. Należało natomiast zgodzić się z poglądem powoda, iż w czasie przeprowadzania w drodze pomocy prawnej przez Sąd Rejonowy dowodu z zeznań świadka I. P. doszło do naruszenia przepisu art. 267 k.p.c. polegającego na nieodebraniu od świadka przyrzeczenia, co ma jednak znaczenie wyłącznie dla ewentualnej odpowiedzialności tej osoby za fałszywe zeznania, a nie dla niniejszej sprawy. Zresztą właśnie zeznania I. P. znajdują potwierdzenie w tej części materiału dowodowego, którą sąd pierwszej instancji uznał za wiarygodną. Reasumując te rozważania należy stwierdzić, iż Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do uznania za zasadne argumentów skarżącego w zakresie oceny materiału dowodowego i naruszenia art. 6 k.c. W konsekwencji prawidłowe były także poczynione w oparciu o nie ustalenia faktyczne, które sąd drugiej instancji w zasadzie przyjmuje za własne, poza ilością osób w celach 142 i 154. Nie miało także miejsce naruszenie prawa materialnego. Wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest wprawdzie jednym z podstawowych wymogów nowożytnego państwa prawa, który znajduje wyraz w normach prawa międzynarodowego, w szczególności w art. 10 ust. 1 międzynarodowego paktu praw osobistych i publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 i 169). Zgodnie z nim każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Podobne regulacje zawiera art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych stanowiący, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu i wprowadzający obowiązek zapewnienia przez władzę publiczną osobom osadzonym w jednostkach penitencjarnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, z czym łączy się wynikający z art. 8 ust. 1 Konwencji nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu do osób pozbawionych wolności oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Normy te do prawa krajowego zostały wprowadzone w art. 40, 41 ust. 4 Konstytucji. Jak wskazuje utrwalona linia orzecznictwa zaniechanie podjęcia przez władzę publiczną działań zapewniających uprawnionej osobie realizację jej praw podmiotowych jest bezprawne tylko wówczas, gdy narusza skonkretyzowany w przepisach prawa obowiązek, którego wykonanie wyłączyłoby powstanie szkody (por. orz. SN III CK 367/04). W niniejszej sprawie sytuacja taka nie miała miejsca, gdyż pozwany podejmował działania zgodnie z obowiązkami wynikającymi przepisów prawa i nie dopuścił się zaniechania konkretnych obowiązków prawnie uregulowanych, jak również wykonując określone przepisami prawa obowiązki, wykonywał je zgodnie z prawem. Przyjęcie argumentacji powoda w tym względzie prowadziłoby do możliwości przypisania pozwanemu generalnej odpowiedzialności za fakt odbywania przez powoda kary w warunkach jakie nie odpowiadają jego standardom, a nie za bezprawne naruszenie jego dóbr osobistych konkretnymi działaniami. Dlatego też i ten argument nie mógł zostać przez sąd odwoławczy podzielony. Przypomnieć również należy, że nawet jeśli faktycznie dochodzi do naruszenia dobra osobistego w postaci godności, to zadośćuczynienie jako środek ochrony ma charakter fakultatywny i znajduje zastosowanie gdy ten sposób traktowania --- STRONA 10 --- osadzonego przekracza poziom dyskomfortu i zamienia się w dolegliwość, a w szczególności miałby służyć traktowaniu poniżającemu i wywołać negatywne następstwa. Takich okoliczności powód zaś nie wykazał. Nie można było zatem uznać za zasadny zarzutu naruszenia art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. i art. 110 k.k.w. Na koniec należy odnieść się do kwestii związanej z nieprawidłowym w ocenie strony powodowej nieuwzględnieniem wniosku o zwrot wydatków obejmujących koszty wynagrodzenia innej osoby niż ustanowiony pełnomocnik za udział w rozprawach sądowych, co miało naruszać przepis art. 98 § 1 i 3 k.p.c. Przedmiotem kontrowersji jest w tym wypadku rozgraniczenie należności z tytułu wynagrodzenia i wydatków. O ile niewątpliwie wydatkami są koszty przejazdu, ewentualnego noclegu, czy nawet diety, jeśli byłoby to niezbędne, to trudno zgodzić się z twierdzeniem, że wydatkiem jest wynagrodzenie zastępcy pełnomocnika. Prowadziłoby to bowiem do obejścia przepisów rozporządzenia dotyczących wysokości wynagrodzenia, uwzględniających pewien standardowy nakład pracy. Oczywiście można byłoby wyobrazić sobie, iż w umowie pomiędzy klientem i pełnomocnikiem przewidziana zostałaby możliwość takiej rekompensaty, jednakże ustawodawca ze względu na konieczność zapewnienia pomocy prawnej osobom, które nie mogą uzyskać jej z powodu braku własnych środków, co wiąże się z wydatkowaniem środków publicznych – ograniczył nawet możliwość zastosowania podwyższonej stawki minimalnej do maksymalnie 150% (§ 15 pkt 1). Taka też została zresztą na rzecz pełnomocnika zasądzona. Proponowana w apelacji wykładnia tych przepisów stoi więc w ewidentnej sprzeczności z ich celem i brzmieniem. Dlatego też w ocenie sądu drugiej instancji brak jest podstaw do zaliczenia w poczet wydatków tego rodzaju wynagrodzenia. Błędny jest również prezentowany przez pełnomocnika powoda sposób rozumienia § 10 rozporządzenia. W pkt 25 tego przepisu została wprowadzona stała stawka za prowadzenie sprawy o odszkodowanie lub o zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania, bez odniesienia do wysokości dochodzonego roszczenia, o czym świadczy ust. 2 tego przepisu, który tylko w wymienionych w nim przypadkach pozwala na zastosowanie opłaty od roszczeń majątkowych dochodzonych łącznie. Tym samym jako przepis szczególny wyłącza zastosowanie regulacji wynikającej z § 6 rozporządzenia. Mając na względzie wszystkie te okoliczności Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja powoda pozbawiona jest jakichkolwiek uzasadnionych podstaw i oddalił ją w oparciu o przepis art. 385 k.p.c. O kosztach zastępstwa procesowego udzielanego powodowi z urzędu orzeczono na podstawie § 15 pkt 1 w zw. z § 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dn. 28.09.2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. 2013, poz. 490 t. j.), przy zastosowaniu wskazanej wyżej wykładni. Konsekwencją przegrania sprawy przez powoda w sądzie drugiej instancji była natomiast konieczność zastosowania zasady odpowiedzialności za wynik procesu i zasądzenie na rzecz Skarbu Państwa-Prokuratorii Generalnej kosztów postępowania apelacyjnego w oparciu o przepis art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. SSO del. Aneta Pieczyrak-Pisulińska SSA Lucyna Świderska-Pilis SSA Anna Bohdziewicz