Wyrok I ACa 233/10 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 233/10 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący – Sędzia SA Romana Górecka (spr.) Sędzia SA Przemysław Kurzawa Sędzia SA Bogdan Świerczakowski Protokolant st. sekr. sąd. Ewelina Walczuk po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2010 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa J. W. przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie (…) o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 1 kwietnia 2008 r. sygn. akt II C 139/07 uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego i kasacyjnego. Š\ Yg \ _\~\ ›~_ / V~~=.;-J śê. ;N\\ zøkąäş uv ŠŃM4 --- STRONA 2 --- Sygn. I ACa 233/10 UZASADNIENIE J. W. wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa - Wojewody (…) kwoty 1 524 588,00 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz o zasądzenie kosztów procesu. Pozwany Skarb Państwa, za który zastępstwo prawne wykonuje Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa wnosił o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Okręgowy wyrokiem z 1 kwietnia 2008 r. oddalił powództwo, zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 7200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Powyższy wyrok zapadł po dokonaniu przez Sąd Okręgowy następujących ustaleń i rozważań: Decyzją z 30 czerwca 1976 r. Naczelnik Gminy G. przejął na rzecz Skarbu Państwa, należące do K. W. - poprzednika prawnego powoda – gospodarstwo rolne o powierzchni 5,66 ha położone we wsi Sz. W wyniku odwołania powoda od tej decyzji Prezydent (…) W. decyzją z 30 września 1979 r. uchylił zaskarżoną decyzję i postanowił przejąć na rzecz Skarbu Państwa, bez odszkodowania gospodarstwo rolne, o łącznej powierzchni 6,76 ha składające się z działek o nr (…) i (…) (o pow. 5,66 ha) położonych we wsi Sz. oraz działek o nr (…), (…) i (…) ( o pow. 1,10 ha) położonych we wsi O. Decyzją z 26 czerwca 2006 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. stwierdziło, że decyzje te zostały wydane z naruszeniem prawa, lecz nie można stwierdzić ich nieważności z uwagi na nieodwracalne skutki prawne (rozdysponowanie objętych nimi gruntów na rzecz osób trzecich). Orzeczeniem z 30 stycznia 2007 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. odmówiło powodowi przyznania odszkodowania z tytułu wydania z naruszeniem prawa orzeczeń administracyjnych. 2 --- STRONA 3 --- Sąd Okręgowy oddalił wnioski dowodowe powoda i pozwanego na okoliczność ustalenia stanu gospodarstwa rolnego z chwili przejęcia, albowiem uznał, że powód nie wykazał wysokości szkody. Sąd Okręgowy oddalił powództwo wskazując, że wprawdzie powodowi zgodnie z art. 160 k.p.a. oraz art. 156 k.p.a. służy roszczenie o odszkodowanie jednakże, powód nie udowodnił wysokości szkody w postaci szkody rzeczywistej odpowiadającej wartości utraconych przez niego nieruchomości. Zdaniem Sądu Okręgowego, popartym poglądami Sądu Najwyższego, brak było podstaw do ustalenia wysokości szkody na podstawie powołanego przez powoda jako dowód operatu szacunkowego, który nie może być traktowany jako opinia w sprawie, a co najwyżej dokument prywatny stanowiący dowód na to, że podpisana pod nim osoba złożyła oświadczenie zawarte w treści dokumentu. Wyraził Sąd Okręgowy pogląd o braku podstaw, w aktualnym stanie prawnym, do działania z urzędu w ramach postępowania dowodowego. Przywołał poglądy Sądu Najwyższego, który w zasadzie wyklucza możliwość działania przez sąd z urzędu, wówczas, gdy strona, tak jak w sprawie niniejszej jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Sąd nie jest, bowiem uprawniony, a tym bardziej zobowiązany do dopuszczania dowodów z urzędu celem wykazania zasadności powództwa, gdyż w ten sposób kwestionowałby jedną z podstawowych zasad procesu cywilnego jaką jest zasada kontradyktoryjności i dyspozycyjności, godząc tym samym w postanowienia art. 32 Konstytucji RP. Od powyższego wyroku apelację wniósł powód zarzucając: - naruszenie przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na wynik sprawy, powodującego niewyjaśnienie istoty sprawy ,a w szczególności: 1) art.236 k.p.c. i art.245 k.p.c. na skutek zaniechania przeprowadzenia dowodu z dokumentu w postaci operatu szacunkowego opracowanego przez uprawnionego rzeczoznawcę majątkowego, 3 --- STRONA 4 --- 2) art.6 k.c. i art.232 k.p.c. na skutek błędnego przyjęcia, iż na powodzie spoczywał ciężar dowodu w sytuacji, gdy przedstawił on dowód istnienia szkody majątkowej i jej wysokości, natomiast pozwany nie zdołał wykazać istnienia dowodu przeciwnego i nie wskazał dowodu nieistnienia szkody, 3) naruszenia art.232 k.p.c. na skutek niedopuszczenia przez Sąd Okręgowy z urzędu dowodu z opinii biegłego, która obejmowałaby przedmiot operatu szacunkowego( wysokość szkody), 4) art.224 k.p.c. i art.316 k.p.c. w zw. z art.328§2 k.p.c. poprzez przedwczesne zamknięcie rozprawy, w wyniku czego doszło do niewyjaśnienia istoty sprawy oraz nieuwzględnienia wszystkich dowodów zebranych w sprawie, jak również brak odniesienia się przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do oceny i mocy dowodowej operatu szacunkowego, 5) art.233 k.p.c. poprzez błędną ocenę - pomimo nieprzeprowadzenia dowodu z operatu szacunkowego- dowodu z tego dokumentu i uznanie, iż nie jest on wystarczający do wyjaśnienia istoty sprawy( wysokości szkody). W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie w całości powództwa wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów procesu za obie instancje, ewentualnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Ponadto skarżący na podstawie art.382 k.p.c. złożył wniosek o wydanie postanowienia o dopuszczeniu dowodu z operatu szacunkowego, załączonego do pozwu, na okoliczność istnienia szkody i jej wysokości, według stanu majątku powoda w chwili spowodowania szkody oraz zgodnie z jego wartością obliczoną na podstawie obecnych cen rynkowych i przeznaczenia gruntu. Pozwany wnosił o oddalenie apelacji. Wyrokiem z 8 stycznia 2008 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Okręgowego, 4 --- STRONA 5 --- nie obciążył powoda obowiązkiem zwrotu na rzecz pozwanego kosztów procesu. Sąd Apelacyjny uznał, że zaniechanie przez Sąd Okręgowy, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art.236 k.p.c., wydania postanowienia w przedmiocie wniosku powoda o przeprowadzenie dowodu z dokumentów , załączonych przez niego do pozwu ,w tym z operatu szacunkowego, nie miało wpływu na wynik sprawy, gdyż pomimo niewydania postanowienia, Sąd Okręgowy dokonał ustaleń faktycznych na podstawie dowodów z dokumentów dołączonych do pozwu ( z wyjątkiem operatu szacunkowego ) i dał temu wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Podzielił pogląd Sądu Okręgowego, iż nie może być traktowana jako dowód w procesie opinia biegłego, chociaż byłby nim stały biegły sądowy, sporządzona na piśmie na polecenie strony i złożona do akt sądowych, podniósł, że taką opinię należy traktować, w razie przyjęcia ich przez sąd orzekający, jako wyjaśnienie stanowiące poparcie, z uwzględnieniem wiadomości specjalnych stanowiska stron. Zwrócił Sąd Apelacyjny uwagę na to, że złożony przez powoda operat szacunkowy jest nieaktualny w rozumieniu art. 156 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ( tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.). Nie można Sąd Apelacyjny stanowiska skarżącego, iż w sytuacji, gdy Sąd Okręgowy uznał , iż dla rozstrzygnięcia sprawy niezbędne są wiadomości specjalne, to miał tym samym obowiązek dopuścić z urzędu dowód z opinii biegłego, a nie czyniąc tego naruszył art.232 k.p.c. Powołał orzecznictwo Sądu Najwyższego z którego wynika, iż instytucja dopuszczenia dowodu z urzędu stanowi dyskrecjonalne uprawnienie sądu, z którego sąd powinien korzystać wtedy, gdy uzna , że jest niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Uprawnienie to tylko wyjątkowo może przemienić się w obowiązek sądu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego powód nie wykazał, iż w rozpoznawanej sprawie zachodzą okoliczności o charakterze szczególnym, uzasadniające zastosowanie art.232 k.p.c. Nie jest bowiem okolicznością szczególną konieczność przeprowadzenia 5 --- STRONA 6 --- dowodu z opinii biegłego. Podkreślił Sąd Apelacyjny, że apelujący w toku całego procesu był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, a kwestia dotycząca potrzeby przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego była znana pełnomocnikowi. Podniósł z urzędu naruszenie przez Sąd I instancji prawa materialnego, na skutek uznania, iż podstawę prawną odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa stanowi art.160 k.p.c., a nie art.417 1 §2 k.c. albowiem jak wynika z uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z 6 listopada 2008 r., III CZP 101/08 , Lex nr 460253 podstawę prawną odpowiedzialności za szkodę poniesioną na skutek wydania przed dniem 1 września 2004 r. decyzji administracyjnej z naruszeniem art.156§1 k.p.c., której niezgodność z prawem została stwierdzona w postaci decyzji nadzorczej , wydanej po tej dacie stanowi art.417 1 §2 k.c., a nie art.160 k.p.a. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł powód. Sąd Najwyższy wyrokiem z 15 stycznia 2010 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu wyroku Sąd Najwyższy wyraził stanowisko, że złożone do akt ekspertyzy opracowane na zlecenie stron należy traktować jedynie jako wyjaśnienia stanowiące poparcie stanowisk stron. Za trafne uznał stanowisko Sądu Apelacyjnego, że moc dowodowa operatu szacunkowego jako dokumentu prywatnego różni się od opinii biegłego. Sąd Najwyższy wskazał, że w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych sytuacjach sąd powinien, gdy jest to niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, skorzystać z możliwości dopuszczenia dowodu niewskazanego przez stronę, np. w przypadkach dążenia przez stronę do obejścia prawa, podejrzenia prowadzenia przez strony procesu fikcyjnego, rażącej nieporadność strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika, istnienia wysokiego prawdopodobieństwa zasadności dochodzonego powództwa. 6 --- STRONA 7 --- Uznał Sąd Najwyższy, że w niniejszej sprawie wystąpiły wyjątkowe okoliczności uzasadniające dopuszczenie przez sąd z urzędu dowodu z opinii biegłego w celu ustalenia wysokości szkody, albowiem stanowisko procesowe pełnomocnika powoda, że nie będzie wnosił o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, popierane także w toku postępowania apelacyjnego, pozbawiło w istocie powoda ochrony prawnej. Wobec treści orzeczenia Sądu Najwyższego strony zgłosiły wnioski dowodowe. Powód o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego w celu ustalenia wysokości szkody wyrządzonej powodowi, z tym, że wysokość odszkodowania powinna być ustalona według aktualnej wartości rynkowej nieruchomości. Pozwany zaś dowody na okoliczność stanu nieruchomości w chwili jej przejęcia. Ponadto wnosił pozwany o oddalenie apelacji. Sąd Apelacyjny ponownie rozpoznając sprawę zważył co następuje: Zgodnie z art. 398 20 k.p.c. sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku wskazał, że w niniejszej sprawie wystąpiły wyjątkowe okoliczności uzasadniające dopuszczenie przez sąd z urzędu dowodu z opinii biegłego w celu ustalenia wysokości szkody oraz to, że sam fakt wyrządzenia szkody powodowi nie był kwestionowany. Uznał, że jeżeli uzyskanie wiadomości specjalnych zapewnia wyłącznie opinia biegłego, to w braku odpowiedniej inicjatywy dowodowej samej strony niedopuszczenie dowodu z takiej opinii stanowi naruszenie art. 232 zdanie drugie k.p.c., gdy przeprowadzenie przez sąd z urzędu tego dowodu stanowi jedyny sposób przeciwdziałania niebezpieczeństwu oczywiście nieprawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, podważającego funkcję procesu. Powyższe oznacza, że konieczne jest dopuszczenie dowodu z opinii biegłego. Wobec tego, że po wydaniu orzeczenia przez Sąd Najwyższy powód wniósł o dopuszczenie tego dowodu, nie będzie on przeprowadzony z urzędu. 7 --- STRONA 8 --- Zgodnie z art. 386 § 4 uchylenie zaskarżonego wyroku w sytuacji, gdy konieczne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego w całości jest pozostawione swobodnemu uznaniu sądu tylko wówczas gdy istnieją procesowe przeciwwskazania do wydania wyroku reformatoryjnego. W wypadku bowiem merytorycznego orzekania w sprawie regułą powinna być zmiana zaskarżonego wyroku, wyjątkiem zaś jedynie jego uchylenie i przekazanie do ponownego rozpoznania Kwestię, czy może nastąpić wydanie przez sąd drugiej instancji odmiennego orzeczenia co do istoty sprawy, należy rozpatrywać w aspekcie okoliczności danej sprawy (zob. Tadeusz Wiśniewski Komentarz do art. 386 kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U.64.43.296), [w:] H. Dolecki (red.), T. Wiśniewski (red.), J. Iwulski, G. Jędrejek, I. Koper, G. Misiurek, P. Pogonowski, D. Zawistowski, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom II. Artykuły 367- 505(37), LEX, 2010). Okoliczności niniejszej sprawy wskazują na konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania gdyż, zakres koniecznego do przeprowadzenia postępowania dowodowego znacznie wykracza poza dowód z opinii biegłego. Przeprowadzenie, w istocie całego postępowania dowodowego przez sąd II instancji prowadziłoby do naruszenia konstytucyjnej zasady co najmniej dwuinstancyjności postępowania. Podziela Sąd Apelacyjny stanowisko pozwanego, iż okolicznością o pierwszorzędnym znaczeniu dla ustalenia wysokości należnego powodowi odszkodowania, jest pomijany przez powoda, stan nieruchomości w chwili jej bezprawnego przejęcia. Konieczne jest przed dopuszczeniem dowodu z opinii biegłego ustalenie stanu nieruchomości w dacie przejęcia. Ustalenia wymaga przede wszystkim to, czy nieruchomości w chwili przejęcia były zabudowane, jaki był stan techniczny tych budowli. W szczególności powinien Sąd I instancji ustaleń dokonać w oparciu o złożone do akt dokumenty takie jak odpisy aktów notarialnych, aktu nadania ziemi, decyzje administracyjne, pisma urzędu gminy na podstawie których można ustalić czy nieruchomości były zabudowane, 8 --- STRONA 9 --- jakimi budowlami (budynki mieszkalne, gospodarcze) w chwili ich przejęcia. Konieczne jest więc rozważenie dopuszczenia zgłoszonych przez obie strony dowodów z zeznań świadków i dokumentów. Dopiero po ustaleniu stanu nieruchomości w chwili przejęcia zasadnym będzie dopuszczenie przez Sąd I instancji dowodu z opinii biegłego celem ustalenia wysokości szkody. Sąd Apelacyjny w składzie orzekającym podziela pogląd Sądu Apelacyjnego w Warszawie wyrażony w uzasadnieniu wyroku z 8 stycznia 2008 r. wraz z przedstawioną argumentacja prawną o braku podstaw do zastosowania art. 160 k.p.c., jako podstawy rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, albowiem w sytuacji gdy decyzja nadzorcza stwierdzająca niezgodność z prawem decyzji administracyjnej została wydana po 1 września 2004 r. podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkodę stanowi art.417 1 §2 k.c. Dlatego też Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. orzekł ja w sentencji wyroku. O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. 9