Wyrok I ACa 195/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 marca 2010 r. Sąd Apelacyjny w Krakowi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 195/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 marca 2010 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Jan Kremer Sędziowie: SSA Maria Kus-Trybek SSA Elżbieta Uznańska Protokolant: st.sekr.sądowy Barbara Piaszczyk po rozpoznaniu w dniu 30 marca 2010 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa G O przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Krakowie o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 27 października 2009 r. sygn. akt I C 833/09 1. oddala apelację; 2. przyznaje od Skarbu Państwa-Sądu Okręgowego w Krakowie na rzecz adwokata A P z Kancelarii Adwokackiej w kwotę 3.294zł ( trzy tysiące dwieście dziewięćdziesiąt cztery złote), w tym 594zł podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym; 3. odstępuje od obciążenia powoda kosztami postępowania apelacyjnego na rzecz strony pozwanej. S '\\\\\ 04, 'az 1| I ' -5. Ę J =? ”'\,\N*\š řšăłfiăßş --- STRONA 2 --- 2 U Z A S A D N I E N I E Powód G O domagał się zasądzenia od strony pozwanej Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w Krakowie kwoty 88.000 złotych tytułem zadośćuczynienia. Na uzasadnienie swojego żądania podał, że w pozwanym Areszcie był osadzony kilkakrotnie w okresie od 2003 do 2008 r. Pozwany nie zakwaterował go w celi dla niepalących, pomimo iż od maja 2003 r. jest osobą niepalącą i o umieszczenie w takiej celi wielokrotnie się zwracał. Nadto pomieszczenia cel, w których przebywał, nie miały dostępu do świeżego powietrza, ich wietrzenie uniemożliwiały zewnętrzne przesłony okien tzw. blendy. Na skutek palenia tytoniu doszło u powoda do pogorszenia wzroku oraz zniszczenia ogólnego stanu zdrowia. Za podstawę wyliczenia dochodzonego zadośćuczynienia powód przyjął okres pobytu w pozwanym Areszcie (44 miesiące) i kwotę 2.000 zł zadośćuczynienia za każdy miesiąc. Pozwany Skarb Państwa - Areszt Śledczy w Krakowie wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda kosztów postępowania, według norm przepisanych, zarzucając, że powód nie wykazał na czym miałaby polegać doznana przez niego szkoda, bądź krzywda, oraz na jakiej podstawie ustalił wysokość żądanego zadośćuczynienia. Zdaniem pozwanego nie zachodzą również podstawy do uznania by doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda. Pozwany podał, że bezwzględnie egzekwuje nakazy i zakazy płynące z przepisów ustawy z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych oraz zarządzenia dyrektora aresztu śledczego, szczegółowo normującego powyższe kwestie. Zgodnie z powyższymi regulacjami wydzielił cele dla palących. Podczas pobytu w Areszcie powód nie zgłaszał próśb o przekwaterowanie, czy też umożliwienie przebywania z niepalącymi. Dodał, że po przetransportowaniu powoda do Zakładu Karnego w Tarnowie wyraził zgodę na odbywanie kary w celi dla palących. Odnosząc się do zarzutu braku możliwości wietrzenia cel wskazał, że otwieranie okien i wietrzenie pomieszczeń nie jest w areszcie ograniczane, decyzje w tej kwestii podejmują sami osadzeni. Konstrukcja tzw. krat koszowych pozwala na otwarcie każdego okna, a umieszczenie przesłony okien nie uniemożliwia swobodnej wymiany powietrza w celi. --- STRONA 3 --- 3 Wyrokiem z dnia 27 października 2009r Sąd Okręgowy w Krakowie oddalił powództwo i odstąpił od obciążenia powoda kosztami postępowania (k. 81). Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych : Powód przebywał w Areszcie Śledczym przy ul. Montelupich w Krakowie pięciokrotnie tj. w okresie od 14.02.2001 r. do 4.04.2001 r., od 10.10.2001 r. do 24.01.2002 r., od 13.03.2002 r. do 20.11.2003 r., od 4.02.2004 r. do 31.01.2007 r., od 21.03.2007 r. do 3.07.2008 r. Był tam osadzony jako tymczasowo aresztowany i jako skazany. W budynku Aresztu Śledczego w Krakowie znajdują się wydzielone cele dla osób palących tytoń. Każdy osadzony w momencie przyjęcia do aresztu jest pytany o stosunek do palenia tytoniu oraz informowany o możliwości zakwaterowania w celi dla niepalących. Osoba niepaląca, która zawnioskuje o zakwaterowanie w takiej celi, jest w niej umieszczana. Podczas dalszego pobytu wnioski o zakwaterowanie w celi dla niepalących przyjmuje wychowawca. Skargi i wnioski osadzonych podlegają rozpoznaniu przez służbę więzienną - wychowawców, wnioski pisemne są włączane do akt osobowo – poznawczych osadzonego, z rozmów sporządzane są notatki, które również dołącza się do jego akt. W przypadku niezadowolenia osadzonego ze sposobu załatwienia jego skargi lub wniosku od decyzji wychowawcy przysługuje odwołanie do wyższego przełożonego - kierownika działu, następnie do dyrektora. Korzystanie przez osadzonych z wyrobów tytoniowych na terenie aresztu reguluje Zarządzenie Nr 18/08 Dyrektora Aresztu Śledczego w Krakowie z dnia 22 września 2008 r. w sprawie porządku wewnętrznego § 10 i 11 zarządzenia. Zgodnie z jego treścią cele i miejsca, w których dopuszczalne jest palenie wyrobów tytoniowych są odpowiednio oznakowane, decyzje w tym przedmiocie podejmuje wychowawca. W pozwanym areszcie powód pracował jako porządkowy, miał nieograniczony kontakt z wychowawcami. Nie zgłaszał wniosków o umieszczenie w celi dla niepalących. Nie skarżył się by przebywanie z palącymi było dla niego uciążliwe. Przez cały okres pobytu był zakwaterowany łącznie w 16 celach. Przeznaczenie celi, w tym czy jest dla palących lub niepalących ulega zmianom w zależności od aktualnych potrzeb jednostki. Pomieszczenia cel aresztu posiadają wentylację grawitacyjną. Osadzeni mogą otwierać okna i wietrzyć swoje cele. Otwieranie okien umożliwia zastosowana konstrukcja krat koszowych. Niektóre z okien są dodatkowo wyposażone w zewnętrzne przesłony tzw. blendy. --- STRONA 4 --- 4 Prześwit o szerokości 40 cm pomiędzy oknem, a tzw. blendą pozwala na uchylenie okna i dopływ świeżego powietrza do cel. Na każdym oddziale aresztu znajduje się ambulatorium, w którym lekarz przyjmuje w wyznaczone dni. Całodobowy dyżur lekarski prowadzony jest w ambulatorium centralnym, w dziale III. Na terenie aresztu znajduje się trzyoddziałowy szpital (chirurgia, wewnętrzny i psychiatria). Powód cierpi na schorzenia układu moczowego – kamicę nerkową. W 2002 r. w ZK w Łodzi został poddany zabiegowi rozbijania kamieni. Podczas pobytu w pozwanym areszcie pozostawał pod stałą opieką lekarską, wielokrotnie korzystał z pomocy medycznej, główne w zakresie problemów urologicznych – bóle nerek, kolki nerkowe. Na schorzenia układu moczowego powód cierpiał jeszcze przed osadzeniem. W 2002 r. stwierdzono u powoda wadę wzroku tzw. krótkowzroczność - OP - 1, OL -1. Zalecono noszenie okularów. W 2004 r. wada ta uległa zmianie OP - 1, OL -1, 5, w roku 2006 r. wynosiła - 1,5 i - 1,7, a w 2007 r. - 2 i - 1,5 dioptrii. Inne przypadłości, z którymi powód się zgłaszał do ambulatorium dotyczyły bólu gardła, kataru, żylaków odbytu, problemów skórnych. Korzystał też z pomocy stomatologicznej. Pod względem psychicznym powód wykazuje osobowość nieprawidłową, niedojrzałą emocjonalnie i społecznie z rysami histerycznymi. W ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy przyjął, że powód nie wykazał, aby zachowanie pozwanego miało w jakimkolwiek stopniu negatywny wpływ na stan jego zdrowia. W pozwanym Areszcie Śledczym powód przebywał pod stałą kontrolą lekarską, był wielokrotnie konsultowany, jak wynika z jego książeczki zdrowia, najczęściej zgłaszane dolegliwości dotyczyły schorzeń układu moczowego związanego z kamicą nerek. Były to powtarzające się bóle nerek i kolki. Historia tej choroby sięga okresu przed osadzeniem w areszcie. Po zabiegu rozbijania kamieni wykonanym w 2002 r. w ZK w Łodzi, był leczony na te schorzenia farmakologicznie, miał też wykonywane liczne badania kontrolne USG i badania analityczne. W 2002 r. wada wzroku powoda wynosiła - OP - 1, OL -1, w 2007 r. było to - 2 i - 1,5 dioptrii. Po każdej zmianie wady powód otrzymywał okulary. Pozostałe konsultacje lekarskie dotyczyły przemijających przypadłości związanych z bólem gardła, katarem, żylakami odbytu, problemami skórnymi. Powód nie przedstawił żadnych dowodów, które by wykazywały adekwatny związek przyczynowy między zachowaniem pozwanego polegającym na nie zakwaterowaniu w celi dla niepalących, (doprowadzeniem do biernego palenia), a przedstawioną szkodą rozumianą jako pogorszenie stanu zdrowia. Pogorszenie wzroku powoda miało miejsce podczas pobytu u pozwanego, jednak powód nie wykazał związku przyczynowego zachodzącego pomiędzy --- STRONA 5 --- 5 jego wadą wzroku, a biernym paleniem. Natomiast na schorzenia urologicznie powód cierpiał przed osadzeniem go w pozwanym areszcie, nawet jeśli by przyjąć progresję tych schorzeń, to powód również nie wykazał związku przyczynowego między tymi zmianami a zachowaniem pozwanego. Odnośnie szkody zdefiniowanej przez powoda jako stan przedzawałowy, to powód nie wykazał aby takie okoliczności w ogóle miały miejsce. Podobnie na powodzie spoczywał ciężar wykazania bezprawności działania pozwanego. W Areszcie Śledczym w Krakowie powód przebywał zarówno przed zmianą przepisu art. 417 k.c. wprowadzoną ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny ( Dz. U. Nr 162 poz. 1692) jak i po tej zmianie. Przepis ten w poprzednim brzmieniu nie posługiwał się pojęciem "niezgodne z prawem", a przesłanka bezprawności była wyprowadzana z ogólnych reguł odpowiedzialności deliktowej każdego podmiotu. Jednakże zarówno w poprzednim stanie prawnym, jak i obowiązującym od dnia 1 września 2004 r. przez "działanie lub zaniechanie niezgodne z prawem" należy rozumieć niezgodność z konstytucyjnie rozumianymi źródłami prawa, czyli Konstytucją, ustawami, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi oraz rozporządzeniami. W niniejszej sprawie powód nie wykazał by działanie pozwanego było niezgodnie z prawem, a konkretnie przepisami ustawy z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych oraz rozporządzeniem wykonawczym Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 listopada 1996 r. w sprawie określenia zasad dopuszczalności używania wyrobów tytoniowych w obiektach zamkniętych, podległych Ministrowi Sprawiedliwości. Zgodnie z § 2 powołanego rozporządzenia w aresztach śledczych oraz zakładach karnych typu zamkniętego dopuszcza się możliwość używania wyrobów tytoniowych. W tym celu dla osadzonych używających wyrobów tytoniowych wyznacza się odrębne cele mieszkalne. Poza celami mieszkalnymi palenie tytoniu jest dozwolone w miejscu i czasie wyznaczanym przez dyrektora zakładu karnego. W momencie przyjęcia do aresztu osadzeni byli informowani o podziale cel ze względu na stosunek do palenia tytoniu i o swoje preferencje w tym zakresie. W trakcie dalszego pobytu wnioski w tej kwestii przyjmowali wychowawcy. Powód nie wykazał by zwracał się do pozwanego o zakwaterowanie w celi dla niepalących, a ten mu odmówił, nie zgłaszał też zastrzeżeń do warunków bytowych, w tym związanych z zadymieniem pomieszczeń cel przez dym papierosowy. Roszczenia powoda nie uzasadniają także przepisy art. 23 i 24 w związku z art. 448 k.c. Prawo do życia w środowisku wolnym od dymu tytoniowego i nienarażania zdrowia na szwank w wyniku konieczności wdychania tego dymu stanowi dobro osobiste człowieka. --- STRONA 6 --- 6 Przesłanką odpowiedzialności za naruszenie cudzego dobra osobistego jest bezprawność działania, przez którą rozumie się działanie (zaniechanie) sprzeczne z porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego. Przepis art. 24 k.c. przewiduje domniemanie bezprawności działania naruszającego dobra osobiste, co powoduje, że na nim spoczywa ciężar wykazania, iż jego działanie było zgodne z prawem. Pozwany wykazał, że jego działanie nie nosiło cech bezprawności. Zgodnie z obowiązującymi przepisami wyznaczył oddzielne cele mieszkalne dla palących, nie odmówił też powodowi zakwaterowania w celi dla niepalących, gdyż takich wniosków powód nie zgłaszał. Ponadto w pozwanym Areszcie cele mogły być wietrzone, otwieranie okien było techniczne możliwe, zaś decyzja w tej materii została pozostawiana samym osadzonym. Od powyższego wyroku apelację złożył powód, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, a to art. 5 kpc przez brak stosownego pouczenia powoda występującego bez pełnomocnika o niezbędnych czynnościach procesowych związanych z regulacją art. 6 kc, art. 233 kpc przez dowolną ocenę zeznań powoda i art. 232 kpc przez niedopuszczenie z urzędu dowodów pozwalających ustalić rzeczywisty stan faktyczny w sprawie, tj. stan zdrowia powoda i wpływ biernego palenia oraz faktyczne wykonywanie przez pozwanego przepisów dotyczących ochrony zdrowia. Wskazując na powyższe zarzuty apelujący domagał się zmiany zaskarżonego orzeczenia i uwzględnienia powództwa, ewentualnie uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje : Apelacja jest bezzasadna. Sąd Apelacyjny aprobuje ustalenia Sądu Okręgowego i ocenę prawną materiału dowodowego sprawy. Trafne jest stanowisko Sądu I instancji, iż powód nie wykazał aby zachowanie pozwanego miało jakikolwiek negatywny wpływ na stan jego zdrowia, a w szczególności nie wykazał związku przyczynowego zachodzącego pomiędzy wadą wzroku, schorzeniami urologicznymi, a biernym paleniem. Z zeznań samego powoda złożonych na rozprawie w dniu 27 października 2009r wynika, że „do 2003r, albo 2004r paliłem papierosy, rzuciłem palenie nagle i od tego czasu nie zapaliłem więcej papierosa”. O nagłym zaprzestaniu palenia tytoniu powód nie zawiadamiał strony pozwanej. W 2007r „rozmawiałem z wychowawcami Oddziału IV i --- STRONA 7 --- 7 przeniesiono mnie do celi 363 , gdzie na celi pięcioosobowej dla niepalących było dwóch do trzech palących”. Stale osadzonym w tej celi był A Z, intensywnie palący, zajmujący się rozwożeniem posiłków. Rozmawiałem z wychowawcami, ale bezskutecznie. Nie zwracałem się do przełożonych, bowiem obawiałem się służby więziennej. Mogli pozbawić mnie wszystkiego, np. telewizora albo nagród jakie otrzymywałem, pracy. W Zakładzie Karnym w Tarnowie zgłosiłem, iż chcę przebywać w celi dla niepalących, to moje życzenie uwzględniono (k. 79 akt sprawy). Skoro powód nie zawiadomił strony pozwanej „o nagłym zaprzestaniu palenia i braku możliwości otwierania okien w celu przewietrzenia cel, w których przebywał, w sposób przewidziany w zarządzeniu Dyrektora Aresztu Śledczego w sprawie porządku wewnętrznego, a gdy w czasie przeniesienia do ZK w Tarnowie poinformował służbę więzienną, iż jest niepalący, to jego życzenie zostało uwzględnione. W świetle powyższych okoliczności nie można mówić o bezprawności działania strony pozwanej w rozumieniu art. 417 kc oraz ustawy z dnia 9 listopada 1995r o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych oraz rozporządzenia wykonawczego Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 listopada 1996r w sprawie określenia zasad dopuszczalności używania wyrobów tytoniowych w obiektach zamkniętych podległych Ministrowi Sprawiedliwości. Subiektywne zatem przekonanie powoda, iż jego stan zdrowia uległ pogorszeniu na skutek pobytu w celach dla palących nie daje podstaw do uwzględnienia dochodzonego roszczenia. Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, na których oparta jest apelacja powoda należy wskazać, iż żaden z zarzutów nie zasługuje na uwzględnienie. Z art. 5 kpc nie wynika, aby sąd był obowiązany wskazywać stronie obowiązek udowodnienia powołanych przez nią, lecz nieprzyznanych przez przeciwnika faktów i żądać wskazania nowych dowodów. Nałożony przez art. 5 kpc obowiązek udzielania stronom występującym bez adwokata pouczeń nie może obejmować przekazywania stronie sędziowskiej oceny zaoferowanych przez nią faktów dla zamierzonego lub niezamierzonego wywołania odpowiedniej dyspozycji procesowej, gdyż informacja taka stanowiłaby niezgodne z treścią art. 5 kpc wnikanie w materialno-prawną ocenę czynności procesowej. Z tych przyczyn nie jest zasadny zarzut naruszenia przepisu art. 5 kpc. Ocena zeznań powoda i powołanych przez niego faktów jest trafną realizacją dyspozycji art. 233 § 1 kpc. Zarzut zatem naruszenia tego przepisu jest chybiony. Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 232 zd. 2 kpc przez niedopuszczenie z urzędu dowodów pozwalających ustalić rzeczywisty stan faktyczny w sprawie, tj. stan --- STRONA 8 --- 8 zdrowia powoda i wpływ biernego palenia oraz faktyczne wykonywanie przez pozwanego przepisów dotyczących ochrony zdrowia. Powołany przepis stanowił wyjątek od zasady kontradyktoryjności i wynikającego z niej ciężaru dostarczania dowodów przez strony. Strona reprezentowana przez adwokata nie może skutecznie podnosić zarzutu naruszenia art. 232 zd. 2 kpc bowiem sąd nie ma obowiązku wyręczania strony działającej przez pełnomocnika. Powód zgłosił wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu dopiero w listopadzie 2009r (k. 85 akt sprawy), tj. po wydaniu wyroku Sądu Okręgowego z dnia 27 października 2009r (k. 81 akt sprawy). Wniosek ten został niezwłocznie uwzględniony przez Sąd I instancji. Zarządzeniem Okręgowej Rady Adwokackiej z dnia 17 grudnia 2009r ustanowiono dla powoda pełnomocnika z urzędu w osobie adw. A P, który w dniu 5 lutego 2010r wniósł apelację od wyroku. W apelacji powód nie zgłaszał żadnych wniosków dowodowych. W świetle powyższego twierdzenia apelacji, iż „nieświadomość prawna powoda….. skutkowała niekorzystnym rozstrzygnięciem sprawy” są niezasadne. Mając na względzie powyższe Sąd Apelacyjny na zasadzie art. 385 kpc oddalił apelację powoda jako nie mającą uzasadnionych podstaw prawnych. O kosztach pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym orzeczono stosownie do § 19 , § 20 w związku z § 6 pkt 6 i § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu – (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.).