Wyrok I ACa 180/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 marca 2009 r. Sąd Apelacyjny we Wrocła

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 180/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 marca 2009 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Adam Jewgraf (spr.) Sędziowie: SSA Beata Wolfke - Kobzar SSA Ewa Głowacka Protokolant: Teresa Wróbel po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2009 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa K. K. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu nr (...)we W. o zapłatę na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 12 grudnia 2008 r. sygn. akt I C 517/08 1. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że w pozostałym zakresie powództwo oddala; 2. odstępuje od obciążania powoda obowiązkiem zwrotu na rzecz strony pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego. UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy we Wrocławiu zasądził od pozwanego Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w W. na rzecz powoda K. K. kwotę 1.000 zł oddalając dalej idące powództwo i odstąpił od obciążenia powoda kosztami postępowania w sprawie. W pozwie K. K. domagał się zapłaty kwoty 100.000 zł z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę związaną z umieszczeniem go w celi niespełniającej normy 3m 2 na każdego osadzonego, a także naruszeniem przysługujących mu jako osadzonemu praw, w tym nieodpowiednim wyżywieniem, brakiem odpowiedniego dostępu do zajęć kulturalno- --- STRONA 2 --- oświatowych, braku dostępu do aktów prawnych, nieodpowiednie warunki higieniczne oraz umieszczenie go wraz z osobami niepalącymi. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa podnosząc, iż przeludnienie w zakładzie miało w okresie pobytu powoda charakter okresowy. Ponadto pozwana zarzuciła, że powód nie wykazał, aby w związku z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności doznał jakiejkolwiek szkody. Pozwana zakwestionowała również podnoszone przez powoda ogólne stwierdzenia odnośnie nieprawidłowego jego traktowania oraz braku poszanowania przysługujących mu praw. Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód odbywał kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym Nr (...) we W. od dnia 1 kwietnia 2005r. do 14 marca 2007r. Początkowo powód był osadzony w pawilonie VIII w celi nr 5, gdzie karę odbywało jednocześnie 11-12 osadzonych. Cela ta nie była zamykana, a sanitariat znajdował się na zewnątrz. Następnie powód przebywał w celi nr 23 w pawilonie V, za wyjątkiem okresu od stycznia do marca 2007r., kiedy to powód przebywał w pawilonie F. Sąd ustalił, iż powód przez okres 6 miesięcy wykonywał pracę zarobkową poza Zakładem Karnym. Z pawilonu F, w którym panowały bardzo dobre warunki powód został przeniesiony do pawilonu VII, w którym przebywał 2 miesiące, po czym ponownie powrócił do pawilonu V. W pawilonie V więźniowie palący przebywali w celach łącznie z więźniami niepalącymi, a ponadto nie było miejsca na spożywanie posiłku, stół był zajęty i nie można było odpocząć po pracy. Sąd ustalił, iż w celi tej dochodziło często do konfliktów i awantur pomiędzy skazanymi. W 2007r. powód przebywał w celi nr 27 liczącej ok.20 m2 i przebywało w niej 6-8 osadzonych. Ustalono ponadto, iż począwszy od 2005r. Zakład Karny Nr (...) we W. na bieżąco informował Sąd Okręgowy V Wydział Penitencjarny we W. o przeludnieniu wynoszącym regularnie w granicach ok. 130 %. W latach 2005 i 2006 powód przebywał w celach nr 10 i 23, w których było ok.10 osadzonych. Sanitariaty były umieszczone na zewnątrz, a w tym czasie powód obywał karę w systemie półotwartym umożliwiającym swobodne przemieszczanie się więźniów po terenie Zakładu do godz. 22. W godzinach otwarć zewnętrznych powód mógł każdego dnia przebywać na spacerze, korzystać z automatycznych aparatów telefonicznych. Powód często korzystał z zajęć sportowych, kulturalno-oświatowych, miał dostęp do biblioteki, korzystał z przepustek oraz miał zagwarantowany kontakt z rodziną. Sąd Okręgowy ustalił, iż w Zakładzie Karnym nie była dotrzymana powierzchnia na jednego osadzonego wynosząca 3m². Cele, w których przebywał powód, były nieczyste, występowały insekty. Zakład Karny podejmował się kontroli generalnych stanu czystości, jednakże stan czystości celi uzależniony był także od higieny osobistej samych osadzonych. Od 2000r. stan przeludnienia zakładów karnych jest permanentny. O fakcie tym Sąd Penitencjarny jest pisemnie informowany 3-4 razy w roku. W 90 % cel w okresie od kwietnia 2005r. do połowy marca 2007r. występowało permanentne przeludnienie w skali ok. 130 %. Powód nie składał skarg pisemnych dotyczących warunków odbywania kary. W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd uznał, że powództwo zasługuje na częściowe uwzględnienie. Sąd uznał, iż na gruncie stanu faktycznego sprawy doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda. Za bezspornie Sąd Okręgowy uznał przebywanie przez powoda w celi, w której nie była zachowana norma 3 m 2 na każdego osadzonego, z insektami oraz osobami niepalącymi za naruszenie jego godności oraz prawa do intymności. Sąd wskazał, iż z uwagi na przebywanie w jednej celi na powierzchni ok. 20 m² od 11 do 12 więźniów powodowało konflikty pomiędzy osadzonymi, co uniemożliwiało powodowi odpoczynek po pracy oraz dostępu do znajdującego się w celi stołu. Odwołując się do Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej oraz zapisów ustawowych i wydanych na ich gruncie aktów wykonawczych jako naruszającą godność Sąd uznał konieczność korzystania z prysznica raz w tygodniu w określonych godzinach za niewystarczającą dla zachowania czystości w celi zamieszkiwanej przez 11-12 mężczyzn. Sąd Okręgowy nie podzielił również stanowiska strony pozwanej, iż przeludnienie w Zakładzie Karnym nr 2 miało charakter okresowy. Podejmowane przez administrację Zakładu działania informujące o stanie przeludnienia, podejmowane --- STRONA 3 --- zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 19 kwietnia 2006r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów nie wpływały zdaniem Sądu na realizację praw podmiotowych powoda i nie zwalniały z odpowiedzialności. Wobec powyższego Sąd uznał, iż powodowi należne jest zadośćuczynienie za naruszenie jego dóbr osobistych z uwagi na fakt przebywania w celach nie spełniających norm sanitarnych, pozbawiających prawa do intymności oraz w których powierzchnia na każdego osadzonego jest mniejsza niż 3 m 2 . Uwzględniając powództwo w kwocie 1.000 zł Sąd wziął pod uwagę, że powód przebywał w przeludnionej celi przez stosunkowo niedługi czas, ponadto podejmował pracę co pozwalało mu przez 8 godzin dziennie przebywać poza terenem zakładu, a ponadto Sąd wskazał, że Zakład Karny zapewniał skazanym – poza przeludnieniem – godne warunki odbywania kary bowiem mogą korzystać z biblioteki, sal i boisk sportowych. Jednocześnie Sąd nie podzielił zarzutów powoda odnoszących się do jego przedmiotowego traktowania uznając je za bezpodstawne w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności zaś zeznań świadków. Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wniosła strona pozwana domagając się zmiany zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie kosztów procesu, zarzucając: 1. sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że strona pozwana naruszyła prawa osobiste powoda; 2. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w szczególności: • art. 248 § 1 kkw oraz przepisów Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 19.04.2006r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w przypadku gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów poprzez przyjęcie, że osadzenie powoda w Zakładzie Karnym nr (...) we W. w warunkach przeludnienia było bezprawne i naruszyło dobra osobiste powoda. • art. 417 k.c. w zw. z art. 24 k.c. i art. 448 k.c. poprzez zasądzenie na rzecz powoda zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych w sytuacji, gdy powód nigdy nie domagał się zadośćuczynienia, a jedynie odszkodowania za szkodę, oraz w sytuacji braku wskazania przez powoda, które z jego dóbr osobistych zostały naruszone; 3. naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i przyjęcie jako podstawy wyroku błędnych ustaleń faktycznych oraz przyznanie waloru wiarygodności twierdzeniom powoda stojącym sprzeczność z zeznaniami świadków oraz art. 328 § 2 k.p.c. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu wyroku przyczyn dla których Sąd I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie wyłącznie na twierdzeniach powoda oraz naruszenie art. 102 kpc poprzez przyjęcie, że okoliczności sprawy uzasadniają odstąpienie od obciążenie powoda kosztami postępowania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja jest uzasadniona. Powód żądał zasądzenia kwoty 100.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę powstałą w następstwie umieszczenie go w przeludnionej celi, co naruszać miało dwa jego dobra osobiste w postaci jego godności osobistej oraz prawa do intymności. Ponadto zarzucał on niewystarczające warunki sanitarne oraz bytowe panujące --- STRONA 4 --- w celi utrudniające mu codzienne funkcjonowanie (niedostateczne warunki sanitarne, liczne kłótnie pomiędzy współosadzonymi oraz przebywanie w jednej celi osób palących i niepalących). Tak sformułowane żądanie wymagało przede wszystkim ustalenia czy w niniejszej sprawie mamy do czynienia z naruszeniem dóbr osobistego w postaci godności oraz poszanowania intymności skazanego i czy działanie strony pozwanej było bezprawne, a dopiero na dalszym etapie wykazania zawinienia strony pozwanej warunkującego skuteczne dochodzenie roszczeń o charakterze majątkowym (art. 448 k.c.). Wobec podniesienia przez apelującą zarzutu błędnego przyjęcia, iż nie było podstaw do zasądzenia żądanej przez powoda kwoty zadośćuczynienia rozważyć należało w pierwszej kolejności, czy działanie strony pozwanej- Skarbu Państwa- wobec pozwanego istotnie wyczerpywało przesłanki bezprawności. Bezprawność winna być traktowana w kategoriach obiektywnej kwalifikacji czynu z punktu widzenia jego zgodności z ustawą i zasadami współżycia społecznego. Jedną z niekwestionowanych podstaw wyłączenia bezprawności jest działanie w ramach porządku prawnego, a więc w sytuacji, gdy normy prawa usprawiedliwiają i legalizują wkroczenie w sferę cudzych dóbr osobistych. Niewątpliwie minimalna norma powierzchni przypadającej na skazanego 3 m 2 , przewidziana w art. 110 k.k.w. ma na celu zapewnić osobie skazanej na karę pozbawienia wolności odbywanie jej w warunkach zapewniających zachowanie godności. Każde odstępstwo od tak ustanowionej normy bezspornie stanowi dodatkową dolegliwość, a tym samym powiększa uczucie dyskomfortu związanego z odbywanie kary izolacyjnej, która immanentnie wiąże się z ograniczeniem przestrzeni życiowej każdego z osadzonych, ograniczeniem i tak już uszczuplonego prawa do intymności, a w rezultacie jest naruszeniem prawa do godnego, zgodnego ze standardami i poszanowaniem godności ludzkiej odbywania kary pozbawienia wolności. Samo stwierdzenie osadzenia w przeludnionej celi nie jest jednak samo przez się wystarczające do przyjęcia, iż doszło do naruszenia jego dóbr osobistych skoro działanie takie musi posiadać przymiot bezprawności. Przesłanka bezprawności jest w szczególności wyłączona w sytuacji uregulowanej art. 248 § 2 k.k.w., który przewiduje upoważnienie dla Ministra Sprawiedliwości do wydania rozporządzenia, regulującego tryb postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów, uwzględniając w szczególności tryb postępowania Dyrektora Generalnego Służby Więziennej, dyrektorów okręgowych oraz dyrektorów zakładów karnych i aresztów śledczych w zakresie zawiadamiania o przekroczonej pojemności odpowiednio w skali kraju, obszaru działania okręgowego inspektoratu oraz zakładu karnego i aresztu śledczego, tryb postępowania dyrektorów zakładów karnych i aresztów śledczych w zakresie organizowania dodatkowych miejsc zakwaterowania, a także tryb postępowania organów prokuratury i sądownictwa w wypadku przeludnienia zakładów karnych i aresztów śledczych ponad ustaloną pojemność w skali kraju. Przepis ten umożliwia legitymizację przeludnienia więzienia, którą szczegółowo w oparciu o delegację ustawową reguluje § 2 ust. 4 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 sierpnia 2003r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólna pojemność tych zakładów (Dz.U. Nr 152, poz.1497) (dalej określane jako „Rozporządzenie”) obligując dyrektora zakładu karnego do wydania odpowiedniego zarządzenia nakazującego „w szczególnie uzasadnionych wypadkach” umieszczenie osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m2., a zatem stanowi odstępstwo od ustanowionej w art. 110 k.k.w. normy. O takim umieszczeniu dyrektor jest każdorazowo obowiązany bezzwłocznie powiadomić sędziego penitencjarnego W rozpoznawanej sprawie strona pozwana wykazywała, iż doszło do zastosowania tego trybu, co jednak w ocenie Sądu I instancji nie wykluczało znamienia bezprawności działania. Sąd Okręgowy argumentował bowiem, iż w aktualnych realiach odstępstwo od przewidzianej ustawą minimalnej normy powierzchni celi stało się normą, co znalazło m.in. wyraz w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego orzekającego o niezgodności art. 248 § 1 k.k.w. z ukształtowanymi w Konstytucji prawami przy jednoczesnym zastrzeżeniu utraty mocy obowiązującej tego przepisu z dniem 6.12.2009 r. Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy, odmiennie niż to uznał Sąd Okręgowy, wskazuje, iż strona pozwana wykazała brak bezprawności powołując się na zastosowanie do treści art. 248 § 1 kkw oraz przepisów Rozporządzenia poprzez wydanie decyzji o umieszczeniu osadzonych na czas określony w warunkach, --- STRONA 5 --- w których powierzchnia na jedną osobę nie przekracza 3 m², a następnie kierując przez administrację Zakładu Karnego do Wydziału Penitencjarnego Sądu Okręgowego we Wrocławiu informacje o ilości osób osadzonych i wielkości przeludnienia. Okoliczność ta przemawia zatem za wykluczeniem podstawowej przesłanki bezprawności po stronie pozwanego Skarbu Państwa. Sąd Apelacyjny w tym składzie podziela w pełni pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007r. (sygn. akt II CSK 269/07), w którym uznano, iż wprawdzie zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego to jednak osadzenie skazanego w celi w warunkach, w których powierzchnia na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m², przy spełnieniu przesłanek z art. 248 § 1 k.k.w. jest zgodne z prawem. Nie kwestionując okoliczności, iż przesłanka bezprawności należy do sfery ocen danego zachowania przez pryzmat szeroko rozumianego porządku prawnego, a zatem uwzględniającego również normy konwencji międzynarodowych i orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (powołanych przez Sąd I instancji dla poparcia swej argumentacji w zakresie zaistnienia bezprawności) wskazać należy, iż istnienie w porządku prawnym normy dopuszczającej ograniczenia powierzchni, na których więźniowie odbywają karę pozbawienia wolności, nie może stanowić o bezprawności takiego działania. W tym miejscu nie sposób się również zgodzić z twierdzeniami o praktycznego zastosowania normy art. 248 k.k.w. i jego stosowania celu zapobieżenia problemom lokalowym więziennictwa. Nadto sam fakt uznania tego przepisu za niekonstytucyjny (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 26.05.2008r., sygn. akt SK 25/07) połączony z utratą mocy obowiązującej od dnia 6 grudnia 2009r. z uwagi na prospektywny charakter tego orzeczenia nie stanowi wystarczającej przesłanki dla odmowy mocy obowiązującej stosowanej na zasadzie wyjątku regulacji art. 248 k.k.w. W realiach rozpoznawanej sprawy niewątpliwie odstępstwo od przewidzianej art. 110 k.k.w. normy metrażowej stanowi okoliczność wyjątkową, którą Zakład Karny na bieżąco monitoruje czyniąc jednocześnie starania natury organizacyjnej w celu wyeliminowania istniejących niedogodności zarówno poprzez ustawiczne zwiększanie miejsc przeznaczonych na pobyt więźniów, jak również rekompensując fakt nadmiernego zagęszczenia umożliwiając osadzonym liczne formy aktywności poza celą. Sąd Apelacyjny podzielił również zarzuty strony pozwanej odnośnie braku naruszenia przez pozwanego godności powoda poprzez niezapełnienie właściwych warunków sanitarnych. W sprawie nie budziło wątpliwości, iż powód przebywał w celach z wyodrębnionymi sanitariatami, których warunki odpowiadały normom, jakie przewidziane zostały dla tego rodzaju placówek. W celach tych zapewniony był dostęp do bieżącej wody, jak również więźniowie mogli otrzymać niezbędne dla zachowania higieny osobistej środki czystości. W tym względzie za wadliwą należy uznać argumentację Sądu I instancji, który naruszenia dóbr powoda upatrywał w niezapełnieniu wystarczających warunków higienicznych w celi zamieszkiwanej przez 8-11 mężczyzn umożliwiając jedynie raz w tygodniu dostęp do prysznica. Wskazać należy, iż norma ta przewidziana przepisami prawa (kodeks karny wykonawczy oraz Rozporządzenie w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności) była przez Zakład Karny przestrzegana, a zatem również w tym zakresie nie sposób mówić o bezprawności działania pozwanego. Nieuprawnione jest przyjęcie, aby Zakład Karny ponosił odpowiedzialność za świadomość odbywających karę pozbawienia wolności odnośnie podstawowych zasad utrzymania czystości. Skoro administracja Zakładu wywiązywała się należycie z zapewnienia więźniom odpowiednich środków czystości to tym samym nie można jej działaniom postawić zarzutu bezprawności działania. Sąd Apelacyjny nie podziela również wywodów Sądu Okręgowego, który upatrywał naruszenia dóbr osobistych powoda poprzez niezapełnienie mu właściwych warunków odpoczynku, jak również przebywania w jednej celi z osobami palącymi. W tym miejscu podkreślić należy, iż w wieloosobowych celach obowiązujące przepisy wykluczają palenie, a zatem brak jest podstaw do przyjęcia, iż w tym zakresie doszło do bezprawnego działania naruszającego prawa powoda do odbywania kary izolacyjnej w godziwych warunkach. Naruszenie zaś prawa do prywatności stanowi immanentną cechę kary izolacyjnej i wpisane jest w podstawowe cele represji karnej. Nadto należy zauważyć, że gdyby w celach, w których przebywał powód, nie istniało odstępstwo od przewidzianej ustawą normy powierzchniowej, to powód i tak odczuwałby ujemne odczucia wynikające z samego charakteru kary izolacyjnej, a związane z koniecznością dzielenia celi z innymi współosadzonymi o różnym trybie życia. Jeżeli zatem z tytułu przebywania w celi, gdzie umieszczonych było więcej osadzonych, powód odczuwał większy dyskomfort to nie można wprost przełożyć tego faktu na powstanie z tego tytułu naruszenia jego dóbr osobistych i powstania krzywdy podlegającej naprawieniu. --- STRONA 6 --- W ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle powyższego uznać należało, że dolegliwości wynikające z przebywania powoda w przeludnionej celi nie stanowiły działania noszącego znamiona bezprawności. Zasądzenie zaś na rzecz odbywającego karę izolacyjną powoda zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych, które nie wynikało z bezprawnego dziania jakiegokolwiek podmiotu odpowiedzialnego za warunki odbywania kary, leżałoby w sprzeczności z powszechnym poczuciem sprawiedliwości, o czym przy ocenie zasadności przyznania zadośćuczynienia, również nie można zapominać. W konsekwencji powyższej oceny Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, iż oddalił powództwo w całości, o czym na podstawie art. 386 § 1 k.p. orzeczono jak w pkt I sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego uzasadniała treść art. 102 k.p.c.