Postanowienie I ACa 164/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 marca 2012 r. Sąd Apelacyjny w Krakowi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 164/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 marca 2012 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Hanna Nowicka de Poraj Sędziowie: SSA Maria Kus-Trybek SSA Józef Wąsik Protokolant: st.sekr.sądowy Małgorzata Galica po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2012 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa P K przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w Nowym Sączu, Dyrektorowi Zakładu Karnego w Nowym Wiśniczu, Dyrektorowi Zakładu Karnego w Wadowicach i Dyrektorowi Zakładu Karnego w Łupkowie o ochronę dóbr osobistych i o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Nowym Sączu z dnia 16 grudnia 2011 r. sygn. akt I C 1306/09 1. oddala apelację; 2. nie obciąża powoda koszami postępowania apelacyjnego; 3. oddala wniosek adwokat B G-M o przyznanie kosztów zastępstwa procesowego z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. --- STRONA 2 --- Sygn. akt IACa 164/12 U Z A S A D N I E N I E W pozwie z dnia 21 grudnia 2009r, który wpłynął do Sądu Okręgowego w Nowym Sączu w dniu 30 grudnia 2009r, powód P K domagał się od pozwanego Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w Nowym Sączu, Zakładu Karnego w Nowym Wiśniczu, Zakładu Karnego w Wadowicach i Zakładu Karnego w Łupkowie zasądzenia kwoty 120.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych : godności, intymności, prawa prywatności poprzez warunki w jakich odbywał karę pozbawienia wolności w zakładach karnych w okresie od 1998r do 2009r ; w tym od Zakładu Karnego w Nowym Sączu 60.000zł oraz od Zakładu Karnego w Nowym Wiśniczu, w Wadowicach i Łupkowie po 20.000 zł (k. 1, k. 49-51 oraz k. 131-132 akt sprawy). Na uzasadnienie swego żądania powód podał, że warunki odbywania kary pozbawienia wolności naruszały normy powierzchniowe, intymność i prywatność przez brak oddzielnego kącika sanitarnego, odpowiedniej wentylacji w celach, warunki odbywania spacerów i niewłaściwe zachowanie funkcjonariuszy służby więziennej. Strona pozwana zarzucając, przedawnienie roszczenia powoda za okres od 1998r do 21 grudnia 2006r, a za okres po dniu 21 grudnia 2006r bezzasadność roszczenia wnosiła o oddalenie powództwa w całości. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Nowym Sączu oddalił powództwo (pkt I) i zasądził od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II); nieuiszczonymi kosztami obciążył Skarb Państwa (pkt III) i przyznał od Skarbu Państwa –Sądu Okręgowego w Nowym Sączu na rzecz radcy prawnego B G-M kwotę 4.428 zł tytułem nieopłaconej --- STRONA 3 --- pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu pierwszo- instancyjnym (pkt IV). Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego oparte zostało na następujących ustaleniach. Powód przebywał w pozwanych zakładach karnych. W nieprzedawnionym okresie przebywał okresowo w celach przeludnionych. Od dnia 21 grudnia 2009r do dnia 24 grudnia 2009r (przez 4 dni) powód przebywał w celi, w której powierzchnia przypadała na 1 osadzonego poniżej 3m 2 , ze względu na brak wolnych miejsc w celach mieszkalnych oraz brak możliwości przetransportowania go do innej jednostki. Od dnia 25 grudnia 2009r do 8 stycznia 2010r powód przebywał w celi przeludnionej, za zgodą sędziego penitencjarnego. Sąd I instancji ustalił - na podstawie protokołów z okresowej kontroli przewodów kominowych oraz z protokołów z kontroli sanitarnej w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu i w Nowym Wiśniczu - że pomieszczenia zakładów karnych były poddawane okresowym, corocznym kontrolom kominiarskim, które nie stwierdzały uchybień w zakresie wentylacji pomieszczeń. Sprawdzany był również stan sanitarny jednostek. Cele mieszkalne w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu oraz w Nowym Wiśniczu są wyposażone w tzw. wentylację grawitacyjną. Wentylacja odbywa się również poprzez stolarkę okienną. Więźniowie nie są ograniczani w możliwości wietrzenia cel, za wyjątkiem uzgodnień pomiędzy samymi osadzonymi przebywającymi w celi. Osadzeni mają całodobowy dostęp i możliwość korzystania z kącików sanitarnych cel mieszkalnych. W każdej celi znajduje się obudowany kącik sanitarny wyposażony w niezbędną armaturę. Obudowę stanowi osłona z konstrukcji stalowej oraz płyty wiórowej posiadającej drzwi. Zasłona nie sięga do samego sufitu, lecz do wysokości około 220-230cm. Kącik sanitarny jest --- STRONA 4 --- zamykany od środka. W kąciku sanitarnym mieszczą się: muszla klozetowa, umywalka, szafka, oświetlenie i lustro. Każda z cel wyposażona jest w łóżka, szafki, taborety, stoły oraz własny sprzęt osadzonych, w szczególności sprzęt rtv, grzałki, czajniki. Instalacja w celi umożliwia komunikowanie się z dyżurnym. Cele są ogrzewane. Okna mogą być otwierane. Oświetlenie jest sztuczne, żarowe. W nocy oświetlenie w celi jest wygaszane przez oddziałowego, pozostawiane jest oświetlenie w kąciku sanitarnym. Doprowadzony jest głośnik radiowęzłowy, łóżka są jednopiętrowe. Zakład Karny w Nowym Sączu należy do budynków starej architektury, w której nie ma wymogu wyposażenia w system wentylacji grawitacyjnej. W większości cel są kratki wentylacyjne, ale ze względów bezpieczeństwa może się zdarzyć, iż w niektórych celach tych kratek nie ma lub zostały zatkane w sposób uniemożliwiający nielegalne kontakty pomiędzy osadzonymi z różnych poziomów budynku. Kontrola wentylacji jest przeprowadzana co roku. W zakładzie karnym jest kilka placów spacerowych. Place spacerowe zlokalizowane są na wolnym powietrzu. W odległości około 2 m od blaszanej ściany jednego z placów spacerowych znajduje się kontener, w którym składowane są odpadki organiczne generowane przez osadzonych. Pojemnik jest opróżniany raz w tygodniu, a w to miejsce jest podstawiany czysty, pusty i zdezynfekowany kontener. Powód nie zgłaszał administracji więziennej niedogodności związanych z warunkami odbywania spacerów w ZK w Nowym Sączu. W ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy przyjął, iż roszczenie powoda obejmujące okres od 28 października 1998r do 21 grudnia 2006r jest przedawnione, bowiem wniesione zostało z uchybieniem trzyletniego terminu przedawnienia. Powództwo w stosunku do Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w Wadowicach oraz w Łupkowie podlega oddaleniu w całości jako --- STRONA 5 --- przedawnione, a częściowo jest także przedawnione w stosunku do pozwanego Zakładu Karnego w Nowym Wiśniczu i w Nowym Sączu. Roszczenie powoda w stosunku do Skarbu Państwa - Zakładu Karnego w Nowym Sączu oraz w stosunku do Zakładu Karnego w Nowym Wiśniczu za okres nieprzedawniony, tj. od dnia 21 grudnia 2006r jest bezzasadne. Wymienione zakłady karne wykazały, iż ich zachowanie nie było bezprawne, w celach przeludnionych powód przebywał okresowo, a kontrole służb sanitarnych, kominiarskich nie wskazywały na nieprawidłowości w zapewnieniu warunków socjalno-bytowych więźniom. Z zestawienia przedłożonego przez Zakład Karny w Nowym Sączu wynika, że powód przebywał w celi, gdzie przypadało mniej niż 3m 2 na jednego osadzonego w okresie nieprzedawnionym w następujących terminach : 22.12.2006r.-10.02.2007r., 21-22.01.2009r., 29.01 .-27.02.2009r., 27.05.- 1.07.2009r., 7.07.-30.08.2009r., 2.09.-4.12.2009r., 11.12.2009r.-8.01.2010r. Przeludnienie w tych przypadkach wynikało z osadzenia w celi 1 lub 2 więźniów ponad dopuszczalną normę. Kąciki sanitarne były odgrodzone od reszty celi - pomieszczenia mieszkalnego - ściankami z płyt wiórowych. Od wewnątrz zamykały się, a zabudowa nie sięgała sufitu, ani poziomu podłogi. Niemniej jednak sposób zabudowy zapewniał więźniom należyty poziom prywatności i intymności. W celach wietrzenie odbywa się poprzez szyby wentylacyjne oraz stolarkę okienną. Okna mogą być otwierane lub nawet zdejmowane w okresie letnim. Szyby wentylacyjne są regularnie poddawane kontrolom kominiarskim, które nie stwierdziły nieprawidłowości w wentylacji cel. Place spacerowe zakładu karnego nie odbiegają od obowiązujących standardów. Ich architektura wymuszona została przez wymogi bezpieczeństwa. Powód uskarżał się na odór unoszący się na placu --- STRONA 6 --- spacerowym, który wydobywał się z kontenera postawionego za ścianą spacerniaka. Nawet gdyby więźniowie odczuwali woń z kontenera, nie jest to dolegliwość na tyle istotna, by stanowiła o naruszeniu dobra osobistego powoda w postaci godności, prawa do intymności, czy prywatności. Osadzonym przysługuje co do zasady prawo do 60 minut spaceru dziennie. Osadzeni mieli należyte warunki higieny, tj. kąpiel w łaźni raz w tygodniu oraz możliwość utrzymywani higieny osobistej w celi w kąciku sanitarnym codziennie, a także dostęp do ciepłej wody w celach, jeżeli nie na bieżąco, to zawsze była ona zapewniana w ciągu dnia o określonych porach przed lub po posiłkach. Ponadto powód miał stały dostęp do bieżącej zimnej wody. Osadzony mógł korzystać z własnego czajnika oraz grzałki. Zarzut wilgoci w celach został podniesiony jedynie w treści pozwu, nie został później rozwinięty, ani też wykazany. Osadzeni nie skarżyli się na wilgoć lub brak czystości w celi, za którą odpowiadają lokatorzy poszczególnych cel. Warunki, w jakich powód był osadzony w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu oraz w Nowym Wiśniczu, nie naruszały standardów minimalnych odbywania kary pozbawienia wolności. Nie zostały naruszone standardy Europejskich Reguł Więziennych. Zachowanie Zakładu Karnego w Nowym Sączu oraz w Nowym Wiśniczu polegające na umieszczeniu powoda w przeludnionej celi nie nosiło cechy bezprawności, a pozostałe niedogodności nie wykraczały poza wynikające z faktu odbywania kary. Wobec braku spełnienia podstawowej przesłanki odpowiedzialności - braku bezprawności działania strony pozwanej - powództwo zostało oddalone w stosunku do Zakładu Karnego w Nowym Sączu oraz Zakładu Karnego w Nowym Wiśniczu. --- STRONA 7 --- Od powyższego wyroku apelację złożył powód, wnosząc o zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Apelujący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi : - błąd w ustaleniach faktycznych przez przyjęcie, że warunki w jakich przebywał w zakładach karnych nie naruszały minimalnych standardów odbywania kary pozbawienia wolności, a tym samym nie doszło do naruszenia jego dóbr osobistych ; - naruszenie prawa procesowego mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. art. 227 i 233 § 1 k.p.c, poprzez oddalenie wniosków dowodowych, a to dowodu z oględzin cel skazanych i opinii biegłego oraz uznanie za niewiarygodne zeznań świadków zawnioskowanych przez powoda (współwięźniów), a przez to nierozpoznanie istoty sprawy; - rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 23 kc w związku z art. 24 § 2 k.c. oraz w zw. z art. 444 oraz 448 k.c. poprzez uznanie, że nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda na skutek braku cechy bezprawności działania, w sytuacji gdy powód przebywał w przeludnionych celach w okresie objętym pozwem, niespełniających określonych standardów; - naruszenie art. 442 1 § 1 oraz 3 k.c poprzez przyjęcie, iż roszczenie powoda za okres przed grudniem 2006r uległo przedawnieniu z upływem trzyletniego terminu przedawnienia, podczas gdy powód dopiero w toku procesu powziął wiedzę co do osoby obowiązanej do naprawienia szkody, czego wyrazem jest pismo z dnia 10.03.2010r; - naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności : art. 30, art. 40, art.41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 3 i art.8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. 1993 r. --- STRONA 8 --- Nr 61 poz. 284 ze zm.) poprzez przyjęcie, iż osadzenie powoda w warunkach wykazanych pozwem nie narusza jego dóbr osobistych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje ; Apelacja jest bezzasadna. Sąd Apelacyjny aprobuje ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną materiału dowodowego, uznając ją za własną. Żaden z zarzutów apelacji nie zasługuje na uwzględnienie. Ogólnikowe wywody apelacji w rzeczywistości sprowadzają się do polemiki z prawidłową oceną materiału dowodowego. Trafne jest stanowisko Sądu Okręgowego, iż roszczenie powoda za okres od 28 października 1998r do 21 grudnia 2006r jest przedawnione. Pogląd zaprezentowany w apelacji, iż „dopiero pismem z dnia 10 marca 2010r pełnomocnik powoda z urzędu ustalił osoby odpowiedzialne za naruszenie „dóbr osobistych jest całkowicie chybiony i pozostaje w sprzeczności z treścią pozwu wniesionego w grudniu 2009r oraz z jego zeznaniami. W grudniu 2009r powód skierował pozew przeciwko Skarbowi Państwa – Zakładowi Karnemu w Nowym Sączu o zapłatę zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych. Słuchany zaś na rozprawie w dniu 21 grudnia 2011r zeznał, że wniosłem pozew „bo dowiedziałem się, że istnieje taka możliwość zaskarżenia złych warunków w Zakładzie Karnym”. „Ja osobiście w tej sprawie nie zgłaszałem do sędziego penitencjarnego. Wiem, że parę osób się zgłosiło, ale nie dało to skutku” (k. 436 akt sprawy). Wiedza poszkodowanego odbywającego karę pozbawienia wolności w jednostce penitencjarnej powstaje w chwili przebywania w niej osadzonego, a nie w czasie sporządzenia pisma procesowego przez pełnomocnika z urzędu. Ustalenie wiedzy poszkodowanego o szkodzie w rozumieniu art. 442 § 1 kc --- STRONA 9 --- (przepisu obowiązującego w 2006r) nie stanowi rekonstrukcji rzeczywistego stanu świadomości poszkodowanego. Ustalenie to stanowi przypisanie poszkodowanemu - w oparciu o obiektywnie sprawdzalne okoliczności – stanu świadomości wystąpienia szkody (por. wyrok SN z dnia 8 grudnia 2004r, sygn. ICK 166/04, LEX nr 277853). Wiedzę o szkodzie i osobie odpowiedzialnej za szkodę powód posiadał w chwili przebywania w zakładach karnych. W świetle powołanego wyżej przepisu prawidłowe jest stanowisko Sądu I instancji, że przedawnieniu podlega roszczenie powoda o zadośćuczynienie w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa - Zakładu Karnego w Wadowicach oraz Zakładu Karnego w Łupkowie oraz częściowo w stosunku do Zakładu Karnego w Nowym Sączu za okres od 28 października 1998r do 21 grudnia 2006r. W konsekwencji czego zarzut naruszenia przepisu art. 442 § 1 kc w brzmieniu obowiązującym do 9 sierpnia 2007r w związku z art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r o zmianie ustawy kodeks cywilny (Dz. U. 2007, Nr 80, poz. 538) oraz przepisu art. 442 1 § 1 oraz § 3 kc, obowiązującego od dnia 10 sierpnia 2007r jest niezasadny. Zarzuty prawa procesowego podniesione w apelacji co do nieprzedawnionego roszczenia powoda za okres od 22 grudnia 2006r do 30 grudnia 2009r nie mogą odnieść oczekiwanego skutku. Sąd I instancji zbadał materialną podstawę żądania pozwu oraz merytoryczne zarzuty strony pozwanej, tj. czynniki postępowania, które warunkują orzeczenie o istocie żądań i twierdzeń stron. Stąd też zarzut niewyjaśnienia istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 kpc nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I instancji ustalił stan faktyczny w oparciu o powołane dowody, których ocenę przedstawił w uzasadnieniu wyroku. Ocena ta nie narusza dyspozycji art. 233 kpc. Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 kpc wymaga wykazania, że Sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub --- STRONA 10 --- doświadczenia życiowego, to bowiem jedynie może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonania swobodnej oceny dowodów. Nie jest wystarczające przekonanie strony o innej aniżeli przyjął sąd doniosłości poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż przyjął sąd. Jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logiczne, zgodne z zasadami doświadczenia życiowego, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 kpc). Nie stanowi uchybienia procesowego w przedmiotowej sprawie oddalenie wniosku powoda o przeprowadzenie dowodu oględzin cel mieszkalnych osadzonych w jednostkach penitencjarnych oraz wniosku biegłego na okoliczność niekorzystnego wpływu stanu cel na stan zdrowia psychicznego i fizycznego powoda. Ustalenia Sądu I instancji wskazują, że zakłady karne poddawane były okresowym kontrolom służb sanitarnych, kominiarskich oraz sędziego penitencjarnego. Żadna z tych kontroli nie wskazywała na nieprawidłowości w zapewnieniu więźniom warunków socjalno- bytowych. Nadto należy wskazać, że w okresie nieprzedawnionym powód przebywał w celach przeludnionych tylko okresowo. Odnośnie warunków socjalno-bytowych nie zgłaszał żadnych zastrzeżeń służbom więziennym, ani tez nie zgłaszał pogorszenia stanu zdrowia na skutek okresowego przebywania w celach przeludnionych. Z zeznań powoda wynika, że wystąpił z roszczeniem o zadośćuczynienie, bowiem dowiedział się o możliwości zaskarżenia złych warunków w zakładzie karnym (k. 436 akt sprawy). Tak więc wskazane powyżej okoliczności nie dają podstaw do postawienia stronie pozwanej zarzutu, iż celowo narażała powoda na odbywanie kary pozbawienia wolności w złych warunkach socjalno-bytowych naruszających obowiązujące w tym zakresie przepisy. Z tych przyczyn zbędne było prowadzenie przez Sąd I instancji dalszego postępowania dowodowego. --- STRONA 11 --- Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego wymienionych w apelacji należy wskazać, że nie każde przekroczenie normy powierzchniowej w celi więziennej samo przez się rodzi odpowiedzialności cywilno-prawną Skarbu Państwa, a tym bardziej gdy przekroczenie normy powierzchniowej miało charakter okresowy. Subiektywne odczucia skazanego nie uzasadniają roszczenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 kc. W orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, że nie każde naruszenie dóbr osobistych rodzi prawo żądania zadośćuczynienia na podstawie art. 448 kc, którego przyznanie zależy od wielu różnych okoliczności, w tym między innymi od długotrwałości przebywania w przeludnionej celi, uciążliwości z tym związanych, poczucia krzywdy i jego stopnia oraz od pozostałych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, które mogą zwiększać poczucie krzywdy lub je osłabiać, a nawet sprawiać, że w ogóle nie powstało (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2011r, sygn. VCSK 113/11, Lex nr 1101690). W tym stanie rzeczy, skoro brak jest po stronie pozwanej bezprawności działania, to brak jest podstaw do uwzględnienia apelacji powoda. Mając na względzie powyższe Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda jako nie mającą uzasadnionych podstaw, na zasadzie art. 385 kpc. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 102 kpc, z uwagi na sytuację życiową i materialną powoda. Wniosek pełnomocnika powoda z urzędu o przyznanie kosztów zastępstwa prawnego został oddalony, wobec braku oświadczenia, określonego w przepisie § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu – Dz. U. nr 163, poz. 1348 z późn. zm.).