Wyrok I ACa 157/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 kwietnia 2011 r. Sąd Apelacyjny w Łodz

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I ACa 157/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 kwietnia 2011 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Michał Kłos Sędziowie: SSA Lilla Mateuszczyk SSA Wiesława Kuberska (spr.) Protokolant: stażysta Magda Udeh po rozpoznaniu w dniu 27 kwietnia 2011 r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa K. M. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Ł. o zapłatę na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 15 grudnia 2010 r., sygn. akt I C 1068/09 I. z apelacji powoda zmienia zaskarżony wyrok w punktach 1 i 2 w ten tylko sposób, że zasądzoną w punkcie 1 kwotę 500 złotych podwyższa do kwoty 1.500 (jeden tysiąc pięćset) złotych; II. oddala apelację powoda w pozostałej części i w całości apelację strony pozwanej; III. nie obciąża powoda K. M. kosztami procesu poniesionymi przez stronę pozwaną w postępowaniu apelacyjnym; IV. --- STRONA 2 --- przyznaje radcy prawnemu R. R. prowadzącemu Kancelarię (...) w Ł. przy ulicy (...) od Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Łodzi kwotę 3.321 (trzy tysiące trzysta dwadzieścia jeden) złotych z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym i nakazuje kwotę tę wypłacić ze Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Łodzi. Sygn. akt I A Ca 157/11 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 15 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy w Łodzi w sprawie z powództwa K. M. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Ł. o zapłatę zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych w wysokości 100.000 zł. oraz zobowiązanie pozwanego do zaniechania naruszeń dóbr osobistych w przyszłości; zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 500 zł., umorzył postępowanie w zakresie żądania niepieniężnego i oddalił powództwo w pozostałym zakresie, oraz orzekł o kosztach procesu nie obciążając nimi powoda, a także przyznał pełnomocnikowi powoda z urzędu kwotę 4.392 zł. z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu i kwotę tę nakazał wypłacić z funduszy Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Łodzi. (wyrok - k. 237) Powyższe orzeczenie Sądu I instancji zapadło na podstawie ustaleń faktycznych, które Sąd Apelacyjny podziela w całości i uznaje za własne. Najistotniejszym z tych ustaleń jest okoliczność, że powód w okresie objętym podstawą faktyczną pozwu (od 12 sierpnia 2009 r. do 28 października 2009 r.) przez okres 24 dni przebywał w celach w warunkach przepełnienia, gdyż przy powierzchni cel 12,04 m 2 i 11,07 m 2 przebywało w nich 4 lub 5 osadzonych. W świetle poczynionych ustaleń faktycznych Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne w zakresie, w jakim wiąże się ono z faktem odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności w celach przeludnionych. Sąd I instancji odwołał się do treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. w sprawie o sygn. akt SK 25/07, wskazującego, że art. 248 § 1 k.k.w. jest niezgodny z art. 40, 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji RP. Ponadto wskazano na dorobek orzeczniczy Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w S., oparty na art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonej w R. w dniu 4 listopada 1950 r., z którego wynika, że samo długotrwałe przebywanie w przepełnionych celach w warunkach uwłaczających ludzkiej godności stanowi wystarczającą przesłankę uznania naruszenia godności osobistej. Powództwo powoda w pozostałym zakresie zostało ocenione, jako nieudowodnione. Jednocześnie wskazano, że strona pozwana nie wykazała, aby w sprawie zaszły okoliczności wyłączające bezprawność. Rozważając rozmiar doznanej przez powoda krzywdy z powodu przebywania w przeludnionej celi, Sąd I instancji podkreślił, że kwota zadośćuczynienia zależy od całokształtu okoliczności sprawy, powinna być utrzymana w rozsądnych granicach i nie może być nadmierna w stosunku do doznanej krzywdy i stosunków majątkowych społeczeństwa. Tym samym Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do uwzględnienia żądania w całości, a ocenił, że adekwatną kwotą zadośćuczynienia jest 500 zł. O kosztach procesu Sąd I instancji orzekł na podstawie art. 102 k.p.c., (uzasadnienie wyroku - k. 238 - 246) Powyższy wyrok został zaskarżony przez obie strony. Powód zaskarżył wyroku w części oddalającej powództwo o zapłatę kwoty 99.500 zł., tj. w zakresie punktu 2 i zarzucił orzeczeniu: • naruszenie prawa procesowego w postaci art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów w związku z przyjęciem, że wentylacja w celach, w których przebywał powód, działała prawidłowo, co ustalone zostało z pominięciem zeznań świadków T. M., C. J. oraz zasad doświadczenia życiowego; --- STRONA 3 --- • naruszenie prawa materialnego w postaci art. 448 k.c. w zw. z art. 23 k.c. i 24 k.c. poprzez ich błędną wykładnię prowadzącą do niewłaściwego zastosowania wobec przyznania powodowi od pozwanego tytułem zadośćuczynienia kwoty nie będącej kwotą „odpowiednią" w rozumieniu wskazanego przepisu w stosunku do rozmiaru naruszenia dóbr osobistych i wyrządzonej powodowi krzywdy, a także poprzez nieuwzględnienie wszystkich stwierdzonych zaniedbań pozwanego, skutkujących zwiększeniem rozmiaru krzywdy przy ustalaniu wysokości odpowiedniego zadośćuczynienia. Apelujący powód wniósł o zmianę orzeczenia i uwzględnienie roszczenia pieniężnego w całości oraz zasądzenie kosztów procesu według norm prawem przepisanych za obie instancje; a w przypadku oddalenia apelacji powód wniósł o nie obciążanie go kosztami postępowania na podstawie art. 102 k.p.c. Ponadto pełnomocnik powoda z urzędu wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. (apelacja powoda - k. 257 - 264) Pozwany Skarb Państwa wniósł apelację w zakresie rozstrzygnięć zawartych w punktach 1 i 4 wyroku i zarzucił orzeczeniu: • naruszenie prawa procesowego w postaci: a, art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędy w ustaleniach faktycznych i brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego zebranego w sprawie, co skutkowało sprzecznością istotnych ustaleń faktycznych sądu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym; b, art. 328 § 2 k.p.c. poprzez niewyjaśnienie, co stanowi faktyczną podstawę uwzględnienia roszczenia i niewskazanie, jakie działania pozwanego miały charakter bezprawny, a także nie odniesienie się do wszystkich istotnych okoliczności sprawy; • naruszenie prawa materialnego w postaci art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na błędnym przyjęciu, że doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda i zasądzeniu z tego tytułu zadośćuczynienia, oraz błędne przyjęcie, że sam fakt przeludnienia jest wystarczający do przyjęcia, iż doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda. Strona pozwana wniosła o zmianę wyroku w punktach 1 i 4 poprzez oddalenie w całości żądania zasądzenia zadośćuczynienia i obciążenie powoda kosztami procesu w całości. (apelacja strony pozwanej - k. 267 - 275) Sąd Apelacyjny zważył, co następuje. Zarzuty apelacji obu stron odnoszące się do naruszenia przez Sąd Okręgowy prawa procesowego w postaci art. 233 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. są nietrafne, choć należy się zgodzić z obiema apelacjami, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest dość chaotyczne, ustalenia faktyczne niezbyt precyzyjne i jednoznaczne, a ocena dowodów w zasadzie nie została przeprowadzona. Niemniej, zakres wskazanych nieprawidłowości nie jest na tyle znaczny, aby uznać, że przedmiotowe orzeczenie nie poddaje się kontroli instancyjnej, a właściwie tylko w takiej sytuacji naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., mogłoby stanowić naruszenie mające wpływ na treść wyroku, co jest warunkiem koniecznym zarzutu dotyczącego prawa procesowego. Odnosząc się do tych zarzutów w ujęciu apelacji powoda trzeba wskazać, że treść zeznań świadków T. M. i C. J., oraz przesłuchanie powoda, rzeczywiście wskazywały, że w celach, w których przebywał powód, było duszno i panował w nich nieprzyjemny zapach. Takie zresztą ustalenia zostały poczynione, właśnie z odwołaniem się do treści tych dowodów (karta 240 akt), przez Sąd I instancji. Ale właśnie zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego, --- STRONA 4 --- do których odnosi się pełnomocnik powoda, nie musiało być to efektem niesprawnie działającej wentylacji, a przeludnienia w celach. W zakresie sprawności działania wentylacji - dla potrzeb pomieszczenia, w którym powinno znajdować się mniej osób - maksymalnie trzy, Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, że wentylacja ta była sprawna, ale w czasie letnich, ciepłych dni, nawet przy temperaturach wskazywanych w apelacji strony pozwanej, mogła ona nie zapewnić odpowiedniego wentylowania pomieszczeń, zważywszy na bezspornie nadmierne zagęszczenie (okoliczności przeludnienia cel nie kwestionuje apelacja Skarbu Państwa). A zatem, prawidłowo Sąd I instancji ustalił, że mimo sprawnej wentylacji w celach, w których przebywał powód było duszno, ale było to efektem przekroczenia minimalnych norm powierzchni celi na jednego osadzonego. Ponadto w wyniku przeludnienia osadzeni, w tym powód, mieli ograniczone możliwości korzystania z urządzeń znajdujących się w celi. Tym samym doszło - wbrew tezie apelacji strony pozwanej - do wskazania podstawy faktycznej uwzględnienia żądania zadośćuczynienia, co do zasady. Sąd Okręgowy dość jednoznacznie wskazał, że pozostałe okoliczności faktyczne powołane, jako podstawa faktyczna pozwu w rozumieniu art. 187 § 1 k.p.c., nie zostały udowodnione. Są to brak należytego wyposażenia cel, brak zapewnienia właściwych warunków sanitarnych, brak ciepłej wody i brak możliwości korzystania z zajęć kulturalnych. Podkreślenia wymaga to, że apelacja powoda nie zarzuca tego, aby tak ustalona podstawa faktyczna wyroku była wadliwa. Z tych przyczyn obie apelacje w tym zakresie nie mogły odnieść skutku. Przechodząc natomiast do zarzutów naruszenia prawa materialnego, w zasadzie w postaci tych samych przepisów prawnych wskazanych w obu skargach apelacyjnych, przede wszystkim należy wskazać, że trafnie Sąd I instancji ocenił, że doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda w postaci prawa do intymności i godności osobistej, i akurat w tym zakresie uzasadnienie zaskarżonego wyroku szeroko wskazuje, jakie przyczyny legły u podstaw takiej oceny. Sąd Apelacyjny nie widzi potrzeby powtarzania tej argumentacji, a jedynie wskazuje, że ją w pełni podziela. Wywody Sądu Okręgowego równie szeroko odniosły się także - wbrew apelacji strony pozwanej - do kwestii bezprawności działań funkcjonariuszy Skarbu Państwa. Wskazano, że w przedmiotowej sprawie nie zaszły żadne szczególnie uzasadnione sytuacje przewidziane w art. 248 § 1 k.k.w., do których Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie zalicza dla przykładu stan wojenny, stan klęski żywiołowej, czy gwałtowny i nieprzewidywalny wzrost przestępczości. W prawidłowej ocenie Sądu I instancji okolicznościami uchylającymi bezprawność działań Aresztu Śledczego w Ł. nie były pisma kierowane przez dyrektora jednostki do sędziów penitencjarnych, ani też wizytacje tychże sędziów akceptujące fakt przeludnienia. Nie odpowiada także treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku teza apelacji strony pozwanej, że zadośćuczynienie przyznane powodowi zostało zasądzone tylko i wyłącznie z powodu przeludnienia cel, w których powód był osadzony. Z tych wszystkich względów apelację strony pozwanej należało oddalić na podstawie art. 385 k.p.c. Natomiast apelacja powoda w zakresie, w jakim zarzuciła wyrokowi przyznania powodowi od pozwanego tytułem zadośćuczynienia kwoty nie będącej kwotą „odpowiednią" w rozumieniu art. 448 k.c. w zw. z art. 23 k.c. i 24 k.c. w stosunku do rozmiaru naruszenia dóbr osobistych i wyrządzonej powodowi krzywdy, okazała się trafna, aczkolwiek nie w rozmiarze wnioskowanym przez skarżącego powoda. Sąd Apelacyjny ocenił, że kwotą adekwatną zadośćuczynienia jest kwota 1.500 zł., uwzględniająca następujące okoliczności sprawy. Powód jest osobą samotną, nie posiada żadnego majątku, nie posiada żadnych dochodów, nie jest zatrudniony na terenie zakładów karnych, w których przebywa. Oznacza to, że sytuacja majątkowa powoda jest bardzo trudna, a zatem żądana kwota 100.000 zł. z tytułu doznanej krzywdy jest nieadekwatna do sytuacji majątkowej powoda. Powód nie osiąga nawet minimalnego dochodu z tytułu wykonywanej pracy, a zatem doznana krzywda, nie pociągająca za sobą dla powoda żadnych konsekwencji ekonomicznych, co było kolejnym elementem decydującym o wysokości zadośćuczynienia, winna oscylować w granicach minimalnego wynagrodzenia osób pracujących zawodowo. Ponadto należało uwzględnić fakt, że powód w warunkach przeludnienia przebywał tylko 24 dni i z tego tytułu nie doznał żadnego uszczerbku na zdrowiu. Zważono jednak okoliczność, że przeludnienie pociągnęło za sobą dla powoda dalsze negatywne - w sferze naruszenia dóbr osobistych - konsekwencje w postaci ograniczeń w korzystaniu z wyposażenia w celi, czy też dyskomfortu właściwej wentylacji cel. --- STRONA 5 --- Dodatkowo Sąd Apelacyjny ustalił wysokość zadośćuczynienia uwzględniając wysokość odszkodowań zasądzanych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w S. w związku z przeludnieniem oraz wysokość zadośćuczynień przyznawanych w podobnych sprawach przez polskie sądy powszechne. Z tych powodów z apelacji powoda zmieniono zaskarżony wyrok na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c., a o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu na podstawie § 6 pkt. 7 w zw. z § 2 pkt. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Stosując art. 102 k.p.c. Sąd Apelacyjny miał na uwadze sytuację majątkową powoda, oraz to, że powód wykazał zasadność swojego powództwa poprzez udowodnienie faktu naruszenia swoich dóbr osobistych.