Wyrok I ACa 1455/99 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 kwietnia 2000 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- O S V// . OCor- 5c a S ^ c o d P I S Sygn. akt I ACa 1455/99 W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 kwietnia 2000 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: SSA - B. Łochowska Sędziowie: S.A. - A. Kozłowska (spr.) S.O. - R. Sarnowicz Protokolant: - B. Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2000 r. w Warszawie na rozprawie sprawy z powództwa A i Bi ' małżonków W i przeciwko „ Spółce z o.o. w W; ' i Redaktorowi Naczelnemu Miesięcznika j, 1 _ ;" A S o ochronę dóbr osobistych na skutek apelacji powodów od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 3 lutego 1999 r. sygn. akt I C 1275/98 I. zaskarżony wyrok: a) zmienia w części oddalającej żądanie nakazania pozwanym złożenia oświadczenia i opublikowania tego oświadczenia-w ten sposób, że nakazuje pozwanym złożenie oświadczenia następującej treści: „I . spółka z o.o. w --- STRONA 2 --- 2 W " oraz A S p.o. Redaktora Naczelnego miesięcznika „ przepraszają Państwa A i B W* ^ za zamieszczenie bez ich zgody ich fotografii w specjalnym dziale promocyjnym reklamującym ubezpieczenia życiowe w nr tego miesięcznika z maja 1998 r. na stronie ' - i nakazuje pozwanym^ aby wyżej wskazane oświadczenie opublikowali w następnym, po uprawomocnieniu się wyroku f wydaniu miesięcznika „I » b) uchyla w części oddalającej żądanie zasądzenia zadośćuczynienia i zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na rzecz Fundacji oraz w części orzekającej o kosztach procesu (punkt drugi wyroku) - i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. U Z A S A D N I E N I E A i B małżonkowie W w pozwie skierowanym przeciwko,. " Spółce z o.o. w W i A S pełniącemu obowiązki redaktora naczelnego miesięcznika „I " w W domagali się nakazania pozwanym złożenia oświadczenia zwierającego stwierdzenie, iż przepraszają powodów za zamieszczenie bez ich zgody ich fotografii w specjalnym dziale promocyjnym reklamującym ubezpieczenia życiowe w nr miesięcznika „ ~ " z «maja 1998 r. Nadto powodowie domagali się by oświadczenie o przeproszeniu pozwaniu opublikowali w następnym, po --- STRONA 3 --- 3 uprawomocnieniu się wyroku, numerze miesięcznika oraz wnosili o zasądzenie solidarnie od pozwanych zadośćuczynienia pieniężnego w kwocie 10.000,- zł i kwoty 10.000,- zł na rzecz Fundacji i. Powodowie wskazali, iż w kwietniu 1998 r. w fotoreporterka miesięcznika „ " " H S zrobiła im kilka zdjęć, które miały stanowić ilustrację artykułu o emerytach. Okazało się jednak, że zdjęcia zostały umieszczone w piśmie wraz z materiałem reklamującym ubezpieczenia na życie - na co nie wyrazili zgody. Ten stan rzeczy uzasadniał żądanie pozwu. Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa podnosząc, że powodowie zostali poinformowani o charakterze publikacji i wyrazili zgodę na zamieszczenie ich zdjęć. Wyrokiem z dnia 3 lutego 1999 r. Sąd Okręgowy w Warszawie powództwo oddalił. W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił, iż miesięczni!/. „. :" wydawany przez „ - Spółką z o.o. zajmuje się problematyką z zakresu inwestycji^ finansów i nieruchomości. W związku z taką tematyką w każdym numerze umieszczane są w ramach tzw. specjalnego działu promocyjnego teksty przybliżające konsumentom zagadnienia związane z szeroko rozumianymi usługami lub towarami. W numerze majowym z roku 1998 znalazły się trzy działy promocyjne: fundusze powiernicze, telefonia komórkowa i ubezpieczenia na życie. W związku z działem „ubezpieczenia na życie" współpracująca z wydawcą fotoreporterka H< S otrzymała polecenie wykonania fotografii starszych osób. W tym celu udała się wraz z mężem do Spotkanym tam powodom zaproponowała zrobienie zdjęć. Wyjaśniła, iż zdjęcie jest potrzebne do ilustracji artykułu o emerytach oraz wyjaśniła dla jakiego czasopisma. Nadto H S _ zaproponowała, że dostarczy powodom do domu i wykonane zdjęcia i czasopismo. Powodowie wyrazili --- STRONA 4 --- 4 zgodę,, H. S . wręczyła im swoją wizytówkę. Jedno ze zdjęć zostało opublikowane w numerze majowym miesięcznika na stronie, na której oprócz zdjęcia powodów znajduje się napis „specjalny dział promocyjny - ubezpieczenia życiowe" oraz znaki firmowe kilku towarzystw ubezpieczeniowych. Na następnej stronie rozpoczyna się artykuł „ _ ' wyjaśniający cel ubezpieczenia na życie i omawiający jakie firmy działają na rynku ubezpieczeń. W dziale tym umieszczono ponadto trzy reklamy towarzystw ubezpieczeniowych oraz wypowiedzi członków zarządów trzech towarzystw ubezpieczeniowych. H; t Si wbrew obietnicy po ukazaniu się pisma nie skontaktowała się z powodami. O tym, że ukazało się ich zdjęcie powodowie dowiedzieli się od syna. H. S do powodów przyjechała w lipcu przywożąc im zdjęcia i pismo. Wówczas powódka zarzuciła jej, że zostali oszukani, ponieważ nie zostali powiadomieni, że zdjęcia zostaną wykorzystane do reklamy. Ustalając wyżej przytoczone fakty Sąd Okręgowy wskazał, że bezsporne było, iż powodowie wyrazili zgodę na publikację swoich zdjęć w piśmie , v * ". Sporne było czy zdjęcie wykorzystano w granicach udzielonego zezwolenia. Analizując zakres pojęcia „reklama" Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że skoro celem artykułu było upowszechnianie informacji o rynku ubezpieczeń, na życie, artykuł był reklamą w szerokim rozumieniu tego słowa. Jednakże sposób, miejsce i forma publikacji zdjęcia nie uzasadniały^ zdaniem Sądu^przyjęcia, że zdjęcie powodów zostało użyte dla reklamy firm ubezpieczeniowych. Było zgodną z ust inym uzgodnieniem z H. S ilustracją artykułu. Sam fakt umieszczenia obok zdjęcia znaków firmowych kilku towarzystw ubezpieczeniowych nie przesądza o potraktowaniu tego zdjęcia jako reklamy tych firm. Zdjęcia tak jak i loga firm służyło przekazowi graficznemu treści --- STRONA 5 --- 5 artykułu, stanowiło symboliczny przekaz zawartej w nim treści słownej. Skoro przeto pozwani rozpowszechnili wizerunek powodów za ich zezwoleniem (art. 87 ust. 1 prawa autorskiego) - powództwo podlegało oddaleniu. i Apelację od tego wyroku złożyli powodowte. Domagając się zmiany wyroku i uwzględnienia powództwa ewentualnie uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania skarżący w uzasadnieniu apelacji podnieśli, iż prawo do ochrony wizerunku oznacza swobodne decydowanie danej osoby o tym czy i do jakiego celu jej wizerunek może być użyty. Ich zdjęcie zostało wykorzystane wraz z materiałem tekstowym^ całość stanowiła reklamę. Zdjęcie ich było graficznym komponentem tekstu - stanowiło naturalny element składowy reklamy. Ponadto / zdaniem skarżącycł^ Sąd nie rozstrzygnął czy wyrazili zgodę na zamieszczenie zdjęcia w materiale reklamowym. Sąd nie ocenił bowiem ich zeznań i zeznań H. S ^ mimo że zeznania te zasadniczo różniły się, nie wskazał Sąd, które z tych zeznań uznaje za wiarygodne. Skarżący podnieśli, iż przeciwko wiarygodności zeznań H. S przemawia fakt, iż wbrew uzgodnieniom skontaktowała się z ni mi dopiero w lipcu 1998 r. oraz że jej rzeczą^jako profesjonalisty było uzyskanie zgody pisemnej. Sąd Apelacyjny zważył: Żądanie pozwu podlega w sprawie niniejszej ocenie zarówno na podstawie przepisu art. 23 i art. 24 k.c. przewidujących ochronę dóbr osobistych do których należy między innymi wizerunek,jak również na podstawie art. 81 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. Nr 24, poz. 83). W zakresie uregulowania zawartego w ust. 2 art. 81 ustawy o prawie autorskim mamy do czynienia z przepisem szczególnym, w pozostałym zakresie mamy do czynienia ze --- STRONA 6 --- 6 zbiegiem norm. ^e zbiegiem norm mamy również do czynienia w art. 78 ust. l(w związku z art. 83justawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz w art. 448 k.c. z tej przyczyny, że w obu tych wypadkach przepisy przewidują jednakowe środki ochrony ( a to w szczególności złożenie oświadczenia o odpowiedniej treści i formie zadośćuczynienia i przyznanie odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Przy zbiegu norm a w jego następstwie zbiegu roszczeń rozstrzygnięcie winno nastąpić w ramach jednej podstawy prawnej. Sąd Okręgowy rozstrzygając sprawę powołał przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie dopatrując się naruszenia art. 81 ust. 1 tej ustawy. Ze stanowiskiem tym zgodzić się nie można. Prawo do wizerunku jest dobrem osobistym człowieka. Zgodnie z art. 81 ust. 1 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. Nr 24, poz. 83) rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Zezwolenie J a k podnosi się w literaturze przedmiotu (J. Barta, R. Markiewicz „Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych" Dom Wydawniczy ABC, W-wa 1995 r. str. 387) - dotyczy nie samego „abstrakcyjnego" rozpowszechniania wizerunku, lecz odnosi się do znanych udzielającemu zgody konkretnych warunków rozpowszechniania wizerunku; chodzi tu więc nie tylko o osobę rozpowszechniającą lecz też o czas i miejsce publikacji, towarzyszący komentarz, zestawienie z innymi wizerunkami itp. Sąd Okręgowy ustalając stan faktyczny sprawy (str. 2 uzasadnienia) stwierdził, iż H; S spotkanym w powodom „zaproponowała zrobienie zdjęć. Wyjaśniła w jakim celu ich potrzebuje - do ilustracji artykułu o emerytach, oraz do jakiego czasopisma". Takie sformułowanie jednoznacznie wskazuje, 7 :— , że Sąd Okręgowy ustalił, że powodowie zostali powiadomieni, iż ich zdjęcie --- STRONA 7 --- 7 zostanie wykorzystane do artykułu o emerytach. To ustalenie jest zgodne z twierdzeniem powodów (k. 37 verte) oraz z zeznaniami ich syna M W , do którego powodowie mówili, iż artykuł miał być o emerytach (k. 40 verte). Co do zeznań H, Si zapisanych na k. 39 - 39 verte akt sprawy to stwierdzić stanowczo należy, że nie wypowiedziała się ona czy przed przystąpieniem do zdjęć informowała powodów o charakterze publikacji ^ w szczególności o promocyjnym, reklamowym jej charakterze. Zeznała: „powiedziałam, że chcę wykonać zdjęcie", „powodowie nie pytali o nic, zastrzeżeń nie mieli", „mieli świadomość, że zdjęcie będzie opublikowane w gazecie". Na uzgodnienia (zgodę) świadek H. S y jak wynika z jej zeznań, powołała się w rozmowie z powodami jaka miała miejsce już po publikacji zdjęcia. W odpowiedzi na pretensje powódki, że zdjęcie wykorzystano do reklamy odpowiedziała, że wszystko zostało uzgodnione ale - co podkreślić należy - zeznała nadto, że „nie uważa by zdjęcie powodów było użyte do reklamy oraz, że trudno jej określić czy zdjęcie jest promocją firm ubezpieczeniowych". Tej treści zeznanie nakazuje przyjąć, że skoro H. S . nie uważa spornej publikacji za reklamę i nie wie czy jest to promocja, to nie można przyjąć, iż rzetelnie poinformowała powodów w jaki sposób ich zdjęcie będzie wykorzystane. Co do zeznań A . S to zeznał on, że żona jego powiedziała powodom^ że zdjęcie jest do artykułu promocyjnego (k. 40). W sytuacji, gdy między stronami procesu reprezentowanymi przez pełnomocników będących prawnikami toczy się spór o zakres pojęcia „promocja'j o to czy promocja jest reklamy to stwierdzić należy, że jeżeli nawet w rozmowie z powodami H i S powiedziała, że chodzi o ilustrację artykułu promocyjnego,to nie można przyjąć, iż w sposób należyty dla nich zrozumiały poinformowała powodów o charakterze publikacji. --- STRONA 8 --- 8 Powodowie zostali powiadomieni w jakim piśmie ich zdjęcie zostanie opublikowane ^ ale nie zostali powiadomieni o celu i rzeczywistym charakterze publikacji. Ich twierdzenie^, że powiedziano im, że będzie to artykuł o emerytach, o ludziach starszych^ jest przekonujące i należy dać temu twierdzeniu wiarę. Artykuł o ubezpieczeniach nie jest artykułem ani o emerytach ani o ludziach starszych. Zdjęcie powodów umieszczono obok nazw i znaków firmowych pięciu towarzystw ubezpieczeniowych, a artykuły na odwrocie (str. 68) wyraźnie zachęcają do zawarcia umów ubezpieczenia ze wskazanymi firmami. Fotografia powodów jest zdjęciem dwojga miłych starszych ludzi; jest to zdjęcie pogodne nasuwające dobre myśli - takie zdjęcie jest zachętą po pierwsze do przeczytania nazw towarzystw umieszczanych obok zdjęcia i po drugie do zapoznania się z treścią ofert towarzystw. Nie sposób więc nie przyjąć, iż zdjęcie powodów zostało użyte w celach reklamowych. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 14 stycznia 1997 r. I CKN 52/96 (OSNC z. 6-7/1997 r^poz. 78) reklamą jest rozpowszechnianie wiadomości o usługach i towarach w celu wpływania na kształtowania się pobytu. Skoro istotnym celem reklamy jest zamiar wywołania określonej reakcji potencjalnych klientów to nie może być wątpliwości, iż cała strona nr 67 pisma^ o które chodzi^ jej układ graficzny, kompozycja ze stanowiącym integralną część tej kompozycji zdjęciem powodów stanowiąc słowno - graficzną wypowiedź dotyczy towaru - takiego jaki oferują firmy ubezpieczeniowe - czyli ubezpieczeń. Wykorzystane przeto w celu wyżej wskazanym zdjęcie powodów było wykorzystaniem go dla reklamy. Z odmiennym poglądem Sądu Okręgowego nie można się zatem zgodzić. --- STRONA 9 --- 9 W procesie o ochrony dóbr osobistych pozwany ma obowiązek wykazać, że jego działanie nie było bezprawne. Bezprawność działania zgodnie z powołanym wyżej art. 81 ust. 1 prawa autorskiego ... wyłącza zgoda uprawnionego. Istnienia, zgody uprawnionego ani jej zakresu nie domniemywa się. Pozwany ma obowiązek wykazać, że uzyskał zgodę uprawnionego na rozpowszechnianie jego wizerunku w oznaczonym warunkach. W sprawie niniejszej pozwani nie udowodnili, że uzyskali zgodę powodów na użycie ich zdjęcia dla reklamy pakietu ubezpieczeń - proponowanych (omawon (L' przez| firmy ubezpieczeniowe. Rzeczywisty sposób wykorzystania zdjęcia jest odmienny od wykorzystania go jako obiecana przez H. S ilustracja artykułu o emerytach, o problemach ludzi starszych. Zgoda na samą publikację zdjęcia nie była wystarczająca. Ponieważ nie wykazano, że istniała zgoda na wykorzystanie zdjęcia dla celów reklamowych uzasadniało to udzielenie powodom ochrony na podstawie art. 78 ust. 1 w związku z art. 83 ustawy o prawie autorskich i prawach pokrewnych przez nakazanie pozwanym złożenia oświadczenia zawierającego przeprosiny. Uwzględniając przeto powyższe Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w części oddalającej żądanie zawarte w punkcie 1 i 2 pozwu i nakazał wydawcy pisma ,. T _„_ " i jego redaktorowi naczelnemu t S (art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. prawo prasowe - Dz. U. Nr 5, poz. 24 ze zm.j przeproszenie powodów za zamieszczenie zdjęcia bez ich zgody w dziale reklamującym ubezpieczenia na życia i opublikowanie przeprosin w następnym po uprawomocnieniu się wyroku numerze pisma " .". W zakresie żądania powodów zasądzenia na ich rzecz v zadośćuczynienia w kwocie 10.000,- zł 4, zasądzenia kwoty 10.000,- zł na rzecz Fundacji - zaskarżony wyrok w części --- STRONA 10 --- 10 oddalającej te żądania podlegał uchyleniu zaś sprawa w tym zakresie przekazaniu Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania z przyczyn następujących! Przepis art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych podobnie zresztą jak i art. 448 k.c. dopuszcza możliwość domagania się zasądzenia zadośćuczynienia jak i odpowiedniej sumy pieniężnej na oznaczony cel społeczny, jednakże są to środki ochrony alternatywne. Oznacza to, że pokrzywdzony nie może realizować ich łącznie. Powodowe we wnioskach apelacji domagali się zmiany wyroku i uwzględnienia powództwa co oznacza, że obydwa żądania zapłaty^ o których mowa^ popierali. Uprawnienie do wyboru środka ochrony zarówno na tle art. 78 ust. 1 prawa autorskiego jak i art. 448 k.c.^ a więc albo zadośćuczynienie albo odpowiednia suma na cel społeczny ma charakter ściśle osobisty i przysługuje wyłącznie pokrzywdzonemu. Wyboru tego nie może przeto dokonać Sąd. 2atem przy ponownym rozpoznaniu sprawy powodowie muszą wyboru takiego dokonać. Ponadto przepis art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje zasądzenie tak zadośćuczynienia jak i odpowiedniej sumy na cel społeczny wówczas, gdy naruszenie dobra osobistego (prawa do swobodnego dysponowania wizerunkiem) było zawinione. Dowód istnienia winy obciąża powodów i takie zawinienie pozwanych powodowie w toku dalszego postępowania powinni wykazać. Dodać należy, że Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie wyraża pogląd, że przesłanką zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. również jest wina - nie wystarczy sama bezprawność naruszenia dobra osobistego. Za takim poglądem przemawia usytuowanie wskazanego \ przepisu w obrębie tytułu VI księgi trzecie\o czynach niedozwolonych a --- STRONA 11 --- 11 więc wskazujące związek ochrony dobra osobistego z zawinionym działaniem sprawcy. Art. 24 k.c. w zakresie ochrony majątkowej wskazuje, że przysługuje ona „na zasadach przewidzianych w kodeksie" - odsyła przeto w ten sposób do przepisów regulujących wyrównanie szkody ( t u niemajątkowej). O obciążeniu obowiązkiem wyrównania szkody przesądzają reguły rządzące odpowiedzialnością cywilną. Zakładając racjonalność działania ustawodawcy należy stwierdzić, że nie miałoby żadnego usprawiedliwienia przyznanie pokrzywdzonemu roszczenia 0 zadośćuczynienie w razie naruszenia jego wizerunku niezależnie od winy sprawcy wówczas, gdyby powoływał się wyłącznie na przepisy kodeksu cywilnego a wiązanie tego roszczenia z winą sprawcy, gdyby podstawą roszczeń były przepisy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Rozpoznając sprawę ponownie będzie Sąd miał na uwadze powyższe / a nadto musi mieć na uwadze, że zasądzenie zadośćuczynienia lub określonej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny ma charakter fakultatywny - przyznanie pokrzywdzonemu ochrony w tej formie zależy od oceny Sądu. Nie może tu być oczywiście dowolności, podstawowym kryterium pozostaje bowiem rozmiar i intensywność doznanej krzywdy moralnej ( a także stopień i zakres negatywnych konsekwencji wynikających z faktu naruszenia dobra osobistego, jak również stopień zawinienia sprawcy naruszenia. Ponieważ we wskazanym wyżej zakresie w sprawie nie ma żadnych dowodów i ustaleń, zaskarżony wyrok w tej części podlegał zgodnie z treścią art. 386 § 4 k.p.c. uchyleniu celem uzupełnienia we wskazanym zakresie postępowania dowodowego. Z tych też więc przyczyn Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 1 § 4 k.p.c. orzekł jak w sentencji. A Na oryginale właściwe podpisy, Za zgodność z oryginałem stwierdzam Sókj^t^rz Sądowy