Postanowienie I ACa 136/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Kato

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 136/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Małgorzata Wołczańska Sędziowie : SA Mieczysław Brzdąk SA Anna Bohdziewicz (spr.) Protokolant : Iwona Posyniak po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2010 r. w Katowicach na rozprawie sprawy z powództwa W. C. przeciwko J. R. i Skarbowi Państwa-Prokuratorowi Okręgowemu w C. o ochronę dóbr osobistych i zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 17 listopada 2009 r., sygn. akt I C 143/09 1) oddala apelację; 2) zasądza od powoda na rzecz pozwanego J. R. 1350 (tysiąc trzysta pięćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego; 3) zasądza od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa-Prokuratora Okręgowego w C. 1350 (tysiąc trzysta pięćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. Sygn. akt I ACa 136/10 --- STRONA 2 --- UZASADNIENIE Powód W. C. wystąpił z pozwem przeciwko Skarbowi Państwa – Prokuratorowi Okręgowemu w C. i J. R. domagając się zasądzenia solidarnie od pozwanych kwoty po 150.000 złotych tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych oraz zasądzenia kwoty 10.000 złotych na wskazany cel społeczny, a nadto zwrotu kosztów procesu. Oprócz tego, celem usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, wniósł o zobowiązanie pozwanych do zamieszczenia stosowanej treści oświadczenia w „(...)” i Internecie. Uzasadniając swoje roszczenia powód podał, że został oskarżony przez pozwanych o znieważenie miejsca spoczynku bliskich pozwanego J. R. oraz zniszczenie nagrobka. Powód został uniewinniony od popełnienia zarzucanego mu czynu, a środki zaskarżenia wniesione przez pozwanych nie zostały uwzględnione. Powód stoi na stanowisku, że do naruszenia jego dóbr osobistych doszło na skutek sformułowania przeciw niemu aktu oskarżenia, a następnie wniesieniu apelacji przez pozwanych od wyroku uniewinniającego. Ponadto powód wskazał, że informacje o popełnieniu przestępstwa kilkakrotnie pojawiły się w środkach masowego przekazu oraz Internecie. Pełniąc funkcję organisty i sekretarza parafii (...) w R., powód szczególnie dotkliwie odczuł utratę zaufania lokalnej społeczności. Sytuacja ta niekorzystnie odbiła się na jego zdrowiu. Powód podał, że zachorował na nadciśnienie, cierpi na nerwicę i bezsenność. Pozwany J. R. wniósł o oddalenie powództwa. Zaznaczył, że zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa złożył w reakcji na zastaną dewastację nagrobka, lecz nie wskazywał konkretnej osoby. Pozwany stwierdził, że zarówno w trakcie postępowania przygotowawczego, jak również wobec innych osób nie wskazywał powoda, jako osoby odpowiedzialnej za zniszczenie nagrobka. Inicjatywa przedstawienia sprawy w mediach nie pochodziła od niego, a poza tym pozwany nie miał wpływu na treść tych publikacji. Pozwany wskazał, że w istocie to jemu przysługuje ochrona z tytułu naruszenia dóbr osobistych, polegającego na zniszczeniu nagrobka. Ponadto wskazał, iż sąd w postępowaniu karnym negatywnie ocenił zachowanie powoda w kategoriach etyczno-moralnych. Pozwany podkreślił, iż niezależnie od rozstrzygnięcia wydanego w postępowaniu karnym, nadal czuje się osobą pokrzywdzoną, a roszczenie powoda ocenia jako sprzeczne z elementarnym poczuciem sprawiedliwości i zasadami współżycia społecznego. Pozwany Skarb Państwa również wniósł o oddalenie powództwa zarzucając, że powód nie wykazał przesłanek jego odpowiedzialności, a w szczególności bezprawności działania funkcjonariusza oraz naruszenia takim działaniem dóbr osobistych. Strona pozwana wskazała, że wszczynając postępowanie przygotowawcze oraz kierując akt oskarżenia do sądu, działała w granicach prawa uwzględniając ocenę materiału dowodowego zebranego w sprawie. Podobnie wywiedzenie apelacji mieściło się w ramach porządku prawnego. Artykuł zamieszczony w „(...)” z 7 stycznia 2008 r. oparty był na wypowiedzi funkcjonariusza, który w świetle przepisów prawa miał obowiązek poinformowania opinii publicznej o wyniku dochodzenia. Pozwany zaznaczył, że ocena czy faktycznie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda winna być dokonana w oparciu o kryterium obiektywne, a nie jedynie jego subiektywne odczucia. Zaskarżonym wyrokiem z 17 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu, a wydane rozstrzygnięcie następująco uzasadnił: Na cmentarzu parafialnym w R. zostali pochowani krewni pozwanego J. R.. Znajdował się tam grobowiec pradziadka pozwanego – J. M., pochowanego razem z synem W.. Grobowiec ten został wzniesiony przed I wojną światową. Zniszczony w czasie działań wojennych, został odbudowany na przełomie 50. i 60. lat ubiegłego wieku. W wyniku dokonanej przebudowy nagrobek jedynie częściowo znajdował się nad kryptą. W okresie poprzedzającym Święto Zmarłych w 2007 r. w czasie bytności na cmentarzu w R., pozwany i jego żona zauważyli zniszczenie tego nagrobka. Wobec niemożności wyjaśnienia tej kwestii u księdza proboszcza, zgłosili fakt dewastacji na Policji. W wyniku złożonego zawiadomienia zostało wszczęte postępowanie, którego efektem było wniesienie aktu oskarżenia przeciwko powodowi. Powód został oskarżony o to, że w dniu 20 grudnia 2004 r. w miejscowości R., na cmentarzu Parafii (...), poprzez sprzedaż Z. B. miejsca pochówku, na którym stał pomnik J. i W. M., doprowadził do znieważenia miejsca spoczynku zmarłych J. i W. M. oraz do zniszczenia nagrobka o wartości 1.500 złotych na szkodę J. R., które to zdarzenie zaistniało w październiku 2007 r. i zostało zakwalifikowane przez Prokuraturę, jako przestępstwo z art. 262 § 1 k.k. i art. 288 § 1 k.k. przy zastosowaniu art. 11 § 2 k.k. Postanowieniem z dnia 26 marca 2008 r. Sąd Rejonowy w C. umorzył postępowanie z uwagi na wystąpienie negatywnej przesłanki procesowej z art. 17 § 1 pkt. 2 k.p.k. tj. --- STRONA 3 --- braku znamion czynu zabronionego. Ustalenia dokonane przez Sąd wskazują, że decyzja o sprzedaży nagrobka została podjęta w oparciu o obowiązujące przepisy ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. Nr 23 z 2000 r., poz. 295). W konsekwencji nabywca miejsca pochówku miał prawo do jego zagospodarowania, w tym rozebrania znajdującego się tam nagrobka. Wyrokiem z 5 maja 2009 r. apelacje Prokuratora i oskarżyciela posiłkowego zostały oddalone (sygn. akt VII Ka 232/09). Przechodząc do rozważań prawnych Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że powód nie wskazał in concreto ochrony, jakich dóbr osobistych się domaga. Analizując zbiór dóbr osobistych wynikających z Konstytucji, konwencji międzynarodowych, ustaw przez pryzmat podstawy faktycznej przytoczonej przez powoda, Sąd Okręgowy uznał, iż dobrami tymi są: zdrowie i cześć w tzw. aspekcie zewnętrznym. Sąd Okręgowy wywiódł taki pogląd ze stanowiska powoda, który stwierdził, że utrącił zaufanie lokalnego społeczeństwa oraz podupadł na zdrowiu. Powód swoje roszczenia wywodzi z faktu, ze został uniewinniony wyrokiem Sądu Rejonowego, które to orzeczenie następnie zostało utrzymane w mocy przez Sąd odwoławczy. Zdaniem Sądu pierwszej instancji powód błędnie ocenia czynności podejmowane przez strony procesu karnego „według podwójnej miary”. Działania niekorzystne, przejawiające się w dążeniu do pogorszenia jego sytuacji procesowej uważa bowiem za bezprawne i naruszające jego dobra osobiste, a w konsekwencji uzasadniające odpowiedzialność strony pozwanej. Natomiast decyzje korzystne z jego punktu widzenia oceniane są przez niego, jako zgodne z prawem. Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że w ramach obowiązującego porządku prawnego dopuszczalne są określone działania, które ze swej istoty dotykają dóbr osobistych człowieka. Wszczęcie, czy też kontynuowanie postępowania karnego wobec powoda nie może samo przez się być uznane za naruszenie jego dóbr osobistych. Pogląd przeciwny w ogóle wykluczałby postępowanie karne, które w subiektywnym odczuciu oskarżonego zawsze naruszałoby jego dobra osobiste. Sąd Okręgowy dokonując oceny stanu faktycznego w niniejszej sprawie doszedł do przekonania, że działania strony pozwanej nie były bezprawne. Pozwany J. R. złożył zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa na podstawie wiarygodnych informacji o popełnieniu czynu zabronionego, kiedy zauważył brak nagrobka w miejscu pochówku swoich przodków. W świetle doświadczenia życiowego reakcja pozwanego była usprawiedliwiona. Ustawa wymaga od zawiadamiającego, by posiadał wiarygodną wiadomość, co jednak nie wyklucza jej nieprawdziwości. Jeżeli postępowanie zainicjowane takim zawiadomieniem nie potwierdzi zaistnienia przestępstwa, nie oznacza to, że zawiadomienie należy traktować jako fałszywe, gdyż mianem takim określa się zawiadomienie organu ścigania o przestępstwie ze świadomością, że go nie popełniono. Sąd Okręgowy podkreślił, że pozwany składając zawiadomienie nie wskazał osoby winnej zniknięcia nagrobka, a ponadto wcześniej podjął starania o wyjaśnienie tej sprawy u proboszcza miejscowej parafii. W ocenie Sądu pierwszej instancji nie sposób przyjąć, że ujawniając zaniknięcie pomnika funkcjonariuszom Policji pozwany chciał naruszyć dobra osobiste powoda, zwłaszcza że w tym czasie w ogóle go nie znał. W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że pozwany J. R. nie tylko nie naruszył prawa, ale wręcz spełnił ciążący na nim społeczny obowiązek denuncjacji przestępstwa ściganego z urzędu. Odnosząc się do pozostałych zarzutów kierowanych przez powoda wobec pozwanego, Sąd Okręgowy stwierdził, że pozwany nie miał realnej możliwości kontroli materiałów prasowych, przedstawiających przedmiotowe zdarzenie w środkach masowego przekazu, a podając informacje sam nigdy nie wskazywał powoda, jako osoby winnej popełnienia przestępstwa. Sąd pierwszej instancji uznał, że również zachowaniu oskarżyciela publicznego nie sposób przypisać przymiotu bezprawności. Prokuratura Okręgowa wszczęła postępowanie przygotowawcze w ramach obowiązującego porządku prawnego, na podstawie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa. Okoliczność, że Sąd uniewinnił oskarżonego nie powoduje uznania wcześniejszej akcji procesowej prokuratora za bezprawną. Wywiedzenie apelacji także stanowi procesowe uprawnienie stron, leżące u podstaw obowiązującego porządku prawnego. Na koniec Sąd Okręgowy stwierdził, że organy postępowania przygotowawczego mają obowiązek informować opinię publiczną o wynikach zakończonego postępowania. Podsumowując powyższe rozważania Sąd Okręgowy wyjaśnił, iż nie dopatrzył się bezprawności działania pozwanych, co uzasadniało oddalenie powództwa. O kosztach procesu rozstrzygnięto w oparciu o art. 98 k.p.c. Powyższy wyrok został w całości zaskarżony przez powoda, który zarzucił sprzeczność zebranego w sprawie materiału dowodowego ze stanem faktycznym, a przede wszystkim niedopatrzenie się bezprawności działania pozwanych, mających na celu naruszenie jego dóbr osobistych. W związku z podniesionym zarzutem powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie o jego --- STRONA 4 --- zmianę i uwzględnienie w całości dochodzonego roszczenia. W apelacji powód powtórzył argumenty podnoszone w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Ponadto powód zarzucił, iż pozwany J. R. nadal dopuszcza się naruszania jego dóbr osobistych, czego przykładem jest angażowanie mediów. Apelujący zarzucił, że w dniu 4 listopada 2009 r. powód sprowadził telewizję na teren cmentarza celem sporządzenia materiału godzącego w niego i przekazał jednostronne informacje. Powód wywodził, że pozwany bezprawie dopuszcza się także ingerencji we własność grobu, należącego do Z. B., co stanowi przedmiot prowadzonego postępowania przygotowawczego. Zdaniem powoda sam fakt złożenia przez pozwanego J. R. zawiadomienia o przestępstwie przesądza o tym, że jest to oskarżenie jego osoby o takie czyny, które nie miały miejsca, co znalazło odzwierciedlenie w wyrokach karnych uniewinniających go od popełnienia zarzucanego czynu. W ocenie apelującego Prokuratura Okręgowa nie powinna dopuścić do tego, aby kierować akt oskarżenia przeciwko niemu, nie mając ku temu podstaw prawnych. Natomiast przekazanie informacji prasie i telewizji doprowadziło do nagłośnienia sprawy, przez co doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda. Pozwani wnieśli o oddalenie apelacji powoda. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Wbrew zarzutom podniesionym w apelacji, Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowych ustaleń w oparciu o materiał dowodowy zebrany w sprawie. Jedynie dla porządku należy uzupełnić ustalenia dokonane przez Sąd Okręgowy w zakresie orzeczeń wydanych w toku postępowania karnego, jakie toczyło się przeciwko powodowi przed Sądem Rejonowym w C. w sprawie sygn. XI K 1248/08 (wcześniejsza sygn. XI K 81/08). Istotnie w dniu 26 marca 2008 r. zostało wydane postanowienie o umorzeniu postępowania wobec stwierdzenia negatywnej przesłanki procesowej określonej w art. 17 § 1 pkt. 2 k.p.k. Sąd Rejonowy uznał bowiem, że zachowanie oskarżonego (powoda w niniejszej sprawie), które zostało opisane w akcie oskarżenia nie wyczerpuje znamion czynu zabronionego określonego w ustawie jako przestępstwo. Na skutek zażalenia wniesionego przez prokuratora i oskarżyciela posiłkowego (J. R.) postanowienie to zostało uchylone i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Po ponownym rozpoznaniu sprawy przez Sąd Rejonowy w C. w dniu 18 grudnia 2008 r. został wydany wyrok uniewinniający W. C. od popełnienia zarzucanego mu aktem oskarżenia czynu. Apelacje od wyroku zostały wywiedzione przez prokuratora i oskarżyciela posiłkowego. Wyrokiem z 5 maja 2009 r. Sąd odwoławczy utrzymał zaskarżony wyrok w mocy, uznając apelacje za oczywiście bezzasadne. Ustalenia w sprawie zostały poczynione przede wszystkim w oparciu o dokumenty. Powód, jako podstawę faktyczną dochodzonych roszczeń wskazał okoliczności zawiadomienia o przestępstwie, co uznano za podstawę do wszczęcia i prowadzenia przeciwko niemu postępowania przygotowawczego oraz skierowania aktu oskarżenia do sądu, a następnie wniesienia przez pozwanych apelacji od wyroku uniewinniającego. Ponadto powód podniósł, że informacje o prowadzonym postępowaniu były publikowane w prasie oraz Internecie. W tak zakreślonych ramach podstawy faktycznej Sąd pierwszej instancji było obowiązany do rozpoznania zasadności roszczeń dochodzonych z przez powoda i rozstrzygnięcia, czy zachodzą podstawy do udzielenia mu żądanej ochrony prawnej. Uwaga ta jest o tyle istotna, że powód w apelacji przywołuje przykłady innych zachowań pozwanego J. R., a nawet członków jego rodziny, które miały miejsce już po wytoczeniu powództwa i miałyby świadczyć o zasadności żądań apelującego. Opisane w apelacji okoliczności w żaden sposób nie mogą prowadzić do podważenia wyroku Sądu pierwszej instancji, ponieważ dotyczą innych zdarzeń, niż te które były podstawą wytoczenia powództwa. Sąd Okręgowy dokonał trafnej oceny ustaleń poczynionych w sprawie. Ocena ta jest zgodna zarówno z zasadami doświadczenia życiowego, jak również jest prawidłowa z punktu widzenia logiki, a zatem Sąd pierwszej instancji nie naruszył reguł wskazanych w art. 233 § 1 k.p.c.. Należy zgodzić się z oceną i stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, iż powód utrzymuje, że doszło do naruszenia jego dóbr osobistych takich jak zdrowie i cześć. Należy wskazać, że przepis art. 24 k.c. wprowadza domniemanie bezprawności rozumianej, jako zachowanie się sprzeczne z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę lub nawet świadomość sprawcy. Trafnie wyjaśnił też Sąd Okręgowy, iż odpowiedzialność osoby naruszającej dobro osobiste innej osoby jest wyłączona, jeżeli naruszenie to nie jest bezprawne. Ciężar dowodu braku bezprawności działania (art. 24 k.c.) spoczywa na osobie, której zarzucono naruszenie dobra osobistego, a zatem musi ona wykazać, że była do tego uprawniona. Typowym wypadkiem braku bezprawności jest działanie w ramach obowiązującego porządku prawnego. Ochrona prawna przewidziana w przepisach art. 23 i 24 § 1 zd. 1 k.c. nie przysługuje zatem wtedy, --- STRONA 5 --- gdy działanie osoby, przeciwko której skierowane są roszczenia, nie jest bezprawne, gdyż zostało dokonanego w ramach porządku prawnego. Na aprobatę zasługuje stanowisko Sądu pierwszej instancji, że działania pozwanych były podejmowane w ramach porządku prawnego. Pozwany J. R. był uprawniony do zgłoszenia stwierdzonego zniszczenia nagrobka właściwym organom, których zadaniem było ustalenie, czy doszło do przestępstwa i kto jest jego sprawcą. Natomiast w postępowaniu karnym pozwany uczestniczył jako oskarżyciel posiłkowy i korzystał z przysługujących mu uprawnień procesowych, w tym do zaskarżenia wyroku. Z prawidłowych ustaleń Sądu Okręgowego wynika też, że pozwany J. R. nie miał wpływu na treść publikacji prasowych, czy informacji zamieszczonych w Internecie. W tym zakresie powód winien kierować swoje roszczenia do osób odpowiedzialnych za treść tych publikacji, o ile upatruje w nich naruszenia swoich dóbr osobistych. Podobnie pozwany Skarb Państwa – właściwy prokurator działał w ramach porządku prawnego i wykonywał swoje uprawnienia. Prokurator uznał, że zebrany materiał daje podstawy do sformułowania zarzutu postawionego powodowi i skierował akt oskarżenia do sądu, a następnie złożył apelację od wydanego wyroku uniewinniającego. Wszystkie przytoczone działania mieszczą się w zakresie uprawnień tego organu. Dotyczy to także informowania o toczących się postępowaniach przygotowawczych. Subiektywne odczucia powoda i jego przekonanie o wadliwym, czy nagannym działaniu pozwanych nie mają wpływu na ocenę, że działanie to nie było bezprawne. Obalenie domniemania bezprawności działań pozwanych czyni roszczenia powoda bezzasadnymi, co uzasadniało oddalenie powództwa. Wobec braku podstaw do podważenia prawidłowego wyroku Sądu Okręgowego apelacja, jako niezasadna, podlegała oddaleniu w oparciu o art. 385 k.p.c. O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c.