Wyrok I ACa 1277/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 1277/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Anna Miastkowska Sędziowie: SSA Wincenty Ślawski SSO del. Anna Beniak (spr.) Protokolant: stażysta Joanna Płoszaj po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2012 r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa M. B. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w …, Zakładowi Karnemu w … i Zakładowi Karnemu w … o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 12 października 2011 r., sygn. akt II C 1673/08 I. zmienia zaskarżony wyrok na następujący: „1. zasądza od Skarbu Państwa - Zakładu Karnego w … na rzecz M. B. kwotę 5000 (pięć tysięcy) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 12 października 2011 r. do dnia zapłaty; 2. oddala powództwo w pozostałej części; 3. nie obciąża powoda kosztami postępowania”; II. oddala apelację w pozostałej części; III. nie obciąża powoda kosztami postępowania od oddalonej części apelacji. `I.`f ~ == .llqfl fg., Q _ „.I“\\ »_ ~ V na \× ;rz/\_ v/` › 0 --- STRONA 2 --- Sygn. akt I ACa 1277/11 UZASADNIENIE W pozwie z dnia 22 grudnia 2008 roku skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa – Okręgowemu Inspektoratowi Służby Więziennej w … M. B. wniósł o zasądzenie od pozwanego zadośćuczynienia w kwocie 80.000 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia wyroku do dnia zapłaty, z tytułu naruszenia jego dóbr osobistych w trakcie wykonywania kary pozbawienia wolności oraz zasądzenie od pozwanego kosztów procesu i nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności. W uzasadnieniu podniósł zarzuty dotyczące złych warunków odbywania kary w Zakładzie Karnym w …, w Areszcie Śledczym w … oraz w Zakładzie Karnym w ... Pozwany Skarb Państwa – Areszt Śledczy w … nie uznał powództwa, wnosząc o jego oddalenie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwany Skarb Państwa – Zakład Karny w … nie uznał powództwa, wnosząc o jego oddalenie i zasądzenie od powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. Pozwany Skarb Państwa – Zakład Karny w … nie uznał powództwa, wnosząc o jego oddalenie i zasądzenie od powoda kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych, a ponadto zgłosił zarzut przedawnienia roszczeń powoda. Na rozprawie w dniu 28 września 2011roku powód wniósł o zasądzenie, w ramach dochodzonego roszczenia od Aresztu Śledczego w … kwoty 25.000 zł, od Zakładu Karnego … 35.000 zł, a od Zakładu Karnego w … 20.000 zł. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 12 października 2011 roku Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił powództwo i nie obciążył powoda kosztami postępowania. Sąd Okręgowy ustalił, co następuje: M. B. przebywał jako osadzony w Zakładzie Karnym w … w okresie od 14 kwietnia 2003 r. do 6 kwietnia 2004 r., w Areszcie Śledczym w … w dniach od 19 maja 2006 do 24 sierpnia 2006 r. oraz od dnia 7 stycznia 2008 do dnia złożenia pozwu oraz w Zakładzie Karnym w … w dniach od 24 sierpnia 2006 r. do 7 stycznia 2008 r., będąc tymczasowo aresztowanym, a następnie odbywając karę pozbawienia wolności. W czasie pobytu w Zakładzie Karnym w … powód przebywał w następujących celach: - w okresie od 14.04.2003 r. do września 2003 r. cela nr 110 o powierzchni 24,88 m2 (przeznaczona dla 8 osób), - w okresie od września 2003 r. do listopada 2003 r. cela nr 212 o powierzchni 16,40 m2 (przeznaczona dla 5 osób), - w okresie od listopada 2003 r. do 6.04.2004r. - cela nr 222 o powierzchni 13,19 m2 – (przeznaczona dla 4 osób). Zakład Karny w … nie posiada dokumentacji, pozwalającej na ustalenie ile osób było osadzonych w poszczególnych celach razem z powodem. W Zakładzie Karnym w … powód przebywał w następujących celach: - cela nr 518 o powierzchni 16,33 m2 - 25.08.2006r. – 27.10.2006 r.– brak danych o liczbie osadzonych, - cela nr 423 o powierzchni 13,03m2 - 27.10.2006 r. – 20.03.2007 r. –- brak danych o liczbie osadzonych, - cela nr 417 o powierzchni 15,01m2: 20.03.2006 r.– 10.08.2006 r. – brak danych o liczbie osadzonych, 10.08.2006 r.– 23.08.2006 r. – 8 osób, 23.08.2006 r.– 29.08.2006 r. – 7 osób, 29.08.2006 r.– 05.09.2006 r. – 9 osób, --- STRONA 3 --- 05.09.2006 r. - 13.09.2006 r. – 8 osób, 13.09.2006 r. – 14.09.2006 r. – 9 osób, 14.09.2006 r. – 17.10.2006 r. – 8 osób, 17.10.2006 r. – 08.11.2006 r. – 9 osób, 08.11.2006 r. – 13.11.2006 r. – 8 osób, 13.11.2006 r. - 17.11.2006 r.– 7 osób, 17.11.2006 r. – 17.11.2006 r. –10 osób, 17.11.2006 r. – 25.11.2006 r. – 7 osób, 25.11.2006 r. – 25.11.2006 r. – 9 osób, 25.11.2006 r. – 14.12.2006 r. – 7 osób, 14.12.2006 r. – 07.01.2008 r. – 8 osób. Areszt Śledczy w … nie prowadził przed 2008r. ewidencji dotyczącej rozmieszczania osadzonych w poszczególnych celach, dlatego też pozwany nie dysponuje danymi, co do pobytu powoda w poszczególnych celach w okresie od 19 maja 2006r. do 24 sierpnia 2006r. W okresie od 7 stycznia 2008r. do dnia 22 12.2008r. tj. do dnia złożenia pozwu powód przebywał w celi nr 117, oddział C/3, o powierzchni całkowitej 12,80 m2. W tym czasie liczba osadzonych w celi wynosiła: 07.01.2008 r.- 05.04.2008 r. – 5 osób, 06.04.2008 r. – 4 osoby, 07.04.2008 r. – 5 osób, 08.04.2008 r. – 13.04.2008 r. – 4 osoby, 14.04.2008 r. – 08.06.2008 r. – 5 osób, 09.06.2008 r. – 26.08.2008 r. – 4 osoby, 27.06.2008 r. – 16.12.2008 r. – 3 osoby, 17.12.2008 r. – 18.12.2008 r. – 4 osoby, 19.12.2008 r. – 22.12.2008 r. – 5 osób, 23.12.2008 r. – 14.01.2009 r. – 4 osoby, 15.01.2009 r. – 27.01.2009 r. – 3 osoby, 28.01.2009 r. – 01.02.2009 r. – 4 osoby, 02.02.2009 r. – 12.02.2009 r. – 3 osoby, 13.02.2009 r. – 04.03.2009 r. – 2 osoby, 05.03.2009 r. – 15.03.2009 r. – 3 osoby, 16.03.2009 r. – 19.03.2009 r. – 2 osoby, 20.03.2009 r. – 01.04.2009 r. – 3 osoby, 02.04.2009 r. – 20.04.2009 r. – 5 osób, 21.04.2009 r. – 23.04.2009 r. – 3 osoby, 24.04.2009 r. – 17.05.2009 r. – 4 osoby. W celi przejściowej, w której umieszczony został powód na początku pobytu w Areszcie Śledczym w … w 2006 r. i ponownie przy kolejnym przyjęciu w 2008 r., powód przebywał około tygodnia z osadzonymi, którzy palili. Powód był w tej celi jedyną osobą niepalącą. W momencie przyjęcia do pozwanego Zakładu Karnego w … oraz Aresztu Śledczego w … powód zadeklarował się jako osoba niepaląca i został przydzielony do celi dla niepalących, jednak zdarzały się przypadki palenia w celi. Powód nie zgłaszał wychowawcom żadnych skarg dotyczących warunków osadzenia, ani też nie informował o tym, że któryś ze współosadzonych w celi pali. Osadzeni przydzielani są do cel dla osób palących bądź niepalących zgodnie ze złożoną deklaracją. Powyższa deklaracja nie podlega weryfikacji i jest nadrzędna, nawet w sytuacjach podejrzenia, że może stanowić element manipulacji zmierzającej do dobrania składu osobowego w celi. Palenie w celi dla niepalących powinno skutkować sporządzeniem wniosku o karę dyscyplinarną i przeniesieniem do celi dla palących. Takie sytuacje znajdują też odzwierciedlenie w dokumentacji osobopoznawczej osadzonego. W Areszcie Śledczym w … cele są standardowo wyposażone w każdej znajduje się kącik sanitarny, wyposażony w muszlę sedesową i umywalkę z zimną wodą. Parametry kącików sanitarnych są determinowane przez istniejące warunki techniczne /w celi jest jeden pion wentylacyjny/. Gdyby kąciki sanitarne sięgały do sufitu, cele byłyby pozbawione wentylacji, co jest niedopuszczalne. Drzwiczki mają ok. 150 cm wysokości, gdyby były wyższe, po ich otwarciu zostałby przesłonięty wizjer w drzwiach, co uniemożliwiałoby kontrolę cel przez wizjer. Węzły sanitarne zabudowane są lekką konstrukcją ze stali kryształowej pokrytej płytą HDF do wysokości 205 cm. Osadzonym --- STRONA 4 --- wydawane są środki higieny osobistej i służące do utrzymania czystości w celi. Mogą oni również otrzymywać środki higieniczne w paczkach lub zakupić je w kantynie aresztu. W oknach zamontowane są przesłony okienne (blendy), stanowiące zabezpieczenie techniczno-ochronne. Posiadają one niezbędne aprobaty techniczne oraz certyfikaty i zostały dopuszczone do użytku w budownictwie. Materiał, z którego są wykonane blendy, przepuszcza światło słoneczne w 88%, a zatem nie ogranicza nadmiernie dostępu światła do celi. Przesłony zamontowane są na oknach w odstępie ok. 30 cm, co zapewnia wymianę powietrza w pomieszczeniu. Wentylacja cel na bieżąco poddawana jest ponadto kontroli. Zastosowane przesłony spełniają normy prawa budowlanego i posiadają niezbędne atesty. Osadzeni mają możliwość zgłaszania przełożonym uwag i usterek. Raz w tygodniu kierownik każdego działu, dyrektor oraz jego zastępcy przyjmują osadzonych w ramach dyżurów. W oddziałach prowadzone są książki przyjęć, każdy osadzony może zapisać się na wizytę. Powód nie zgłaszał Administracji Aresztu Śledczego w … skarg dotyczących palenia przez współosadzonych, ani żądania zmiany celi. Nie skarżył się też na warunki osadzenia, w szczególności związane z przeludnieniem. W Zakładzie Karnym w … cele wyposażone są w niezbędny sprzęt kwaterunkowy, łóżka obecnie są dwupoziomowe, ale w latach wcześniejszych były również trzypoziomowe. Gdy powód przebywał w celi nr 518 przez większość czasu spał na trzecim poziomie. Potem nie zajmował łóżka na tym poziomie. Cele są ogrzewane, a ilość żeberek grzejników zależy od wielkości celi. W celach są dwa rodzaje kącików sanitarnych – murowane z ościeżnicami i drzwiami oraz tzw. metalowe, w których stosowana jest kotara z materiału, zapewniająca osadzonym intymność. W części cel na oknach zainstalowane są blendy, których konstrukcja pozostawia wolną przestrzeń z jednej strony, w celu zapewnienia dopływu świeżego powietrza. W jednostce są dwie łaźnie – w jednej jest 20 sitek natryskowych, w drugiej zaś 22. Obecnie jedna z łaźni jest wyremontowana, a druga znajduje się w remoncie – w latach wcześniejszych łaźnie były w złym stanie technicznym. Sprzęt kwaterunkowy w celach również jest w różnym stopniu wyeksploatowany, a jeśli potrzebna jest wymiana sprzętów, osadzeni mogą zgłaszać taką potrzebę, zapisując się do kierownika działu lub osoby upoważnionej. Naprawy i wymiana sprzętu dokonywana jest również na wniosek zgłoszony przez wychowawców. W Zakładzie Karnym w …, pod częścią oddziału IV funkcjonuje całorocznie kotłownia, wytwarzająca parę technologiczną na potrzeby kuchni i pralni. W kotłowni wykorzystywana jest mieszanka węglowo-koksowa, a produktami spalania są żużel i popiół. Odpady te są wyrzucane przez włazy na dziedziniec budynku, a następnie ładowane na samochody i wywożone. Niektóre okna oddziału IV usytuowane są od strony tego fragmentu dziedzińca, na który wysypywane są odpady spalania z kotłowni – najniżej położonymi celami w pionie kotłowni są cele nr 421 i 423. W Zakładzie Karnym w … cele wyposażone są w niezbędny sprzęt kwaterunkowy, osadzeni mają stały dostęp do zimnej wody, ale również mają możliwość jej podgrzania posiadanymi przez siebie grzałkami lub w czajnikach elektrycznych. Jeden raz w tygodniu osadzeni korzystają z ciepłej kąpieli w łaźni. Wszystkie cele posiadają wydzielone kąciki sanitarne, zapewniające intymność osadzonym. Powodowi w czasie pobytu w pozwanym Areszcie Śledczym w … udzielono 50 widzeń: pomiędzy czerwcem a sierpniem 2006 r. – 6 widzeń, w 2008 r. – 33 widzeń, a pomiędzy styczniem a majem 2009 r. – 11 widzeń. W każdym przypadku czas oczekiwania na widzenie wahał się pomiędzy 1,5 a 3 godzinami. Widzenia w Areszcie Śledczym w … zorganizowane są w ten sposób, że osoba odwiedzająca, która chce uzyskać zgodę na widzenie z osadzonym składa funkcjonariuszowi w sektorze widzeń pisemną prośbę. Następnie inny funkcjonariusz weryfikuje, czy osadzony przebywa na terenie jednostki, czy ma prawo do widzeń. Jeśli tak, przekazuje wniosek do ewidencji. Funkcjonariusz ewidencji ponownie weryfikuje wniosek i sprawdza, czy ma to być widzenie regulaminowe czy też dłuższe. Po pozytywnym zaopiniowaniu, wniosek wraca do funkcjonariusza w sektorze widzeń i zostaje przekazany funkcjonariuszowi odpowiedzialnemu za doprowadzanie osadzonych z pawilonów mieszkalnych do sektora widzeń. Wnioski nie są przekazywane pojedynczo, ale segregowane według oddziałów i przekazywane po kilka sztuk naraz. Funkcjonariusz następnie udaje się na oddział, gdzie --- STRONA 5 --- przebywają osadzeni, których wnioski dotyczą i jeśli przebywają oni na oddziale, mają czas by się przygotować do widzenia, np. przebrać, ogolić. Zanim osadzeni opuszczą oddział, poddawani są kontroli, odnotowuje się fakt ich pobrania i doprowadzenia do sektora widzeń. Doprowadzanie również odbywa się grupami po 7-8 osób z uwagi na niedostateczną liczbę funkcjonariuszy. Następnie osadzeni oczekują w celi przeznaczonej na poczekalnię na doprowadzenie na salę widzeń. W tym czasie odwiedzający są instruowani, co do zasad postępowania oraz informowani o rzeczach, których nie mogą wnieść na widzenie. Każdy mężczyzna ma ponadto stemplowany na dłoni znaczek widoczny w podczerwieni, umożliwiający identyfikację wychodzącego i upewnienie się, że odwiedzający nie zamienił się z osadzonym. Dopiero, kiedy odwiedzający czekają przy wyznaczonym stoliku, doprowadzany jest osadzony po kolejnej, pobieżnej już, kontroli. Funkcjonariusze muszą ponadto tak skoordynować obecność osadzonych w jednej sali widzeń, aby zapewnić bezpieczeństwo wymagającym tego osadzonym, a ponadto, by np. nie spotkali się osadzeni, będący współuczestnikami przestępstwa czy zeznający w tych samych sprawach. Wszystkie te czynności trwają z reguły około 2 godzin, ale w dniach, kiedy udzielanych jest wyjątkowo dużo widzeń (np. przed świętami), czas ten może się znacznie przedłużyć. Z reguły udzielanych jest 50-70 widzeń dziennie, ale w okresie świątecznym ich liczba wzrasta do ok. 120. W czasie osadzenia powoda w Zakładzie Karnym w …, udzielono mu 31 widzeń, w tym: między wrześniem 2006 r. a grudniem 2006 r. – 9 widzeń, a w 2007 r. – 22 widzeń. Czas pomiędzy przybyciem odwiedzających do jednostki a opuszczeniem jej (wliczając w to czas samego widzenia z osadzonym) w każdym przypadku wahał się od 2 do 4 godzin. W listopadzie 2009 r. zdiagnozowano u powoda okresowe podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi, przy okresowych wartościach prawidłowych, a od stycznia 2010 r. wdrożono leczenie farmakologiczne lekami Enarenal i Diuresin, które to leki powód przyjmował stale. Ogółem podczas pobytu w pozwanych jednostkach w 2006 roku korzystał 14 razy z konsultacji lekarskich, w tym z powodu infekcji górnych dróg oddechowych, jednorazowo dolegliwości dyspeptycznych, a dwukrotnie konsultowany był przez psychiatrę i otrzymał leki uspokajające. Kilkakrotnie zgłaszał się również do lekarza celem przedłużenie diety L1, związanej z przebytym w dzieciństwie wirusowym zapaleniem wątroby typu A i B. W 2007 r. powód uzyskał poradę lekarską 17 razy, głównie z powodu infekcji górnych dróg oddechowych oraz celem przedłużenia wskazanej diety. W roku 2008 r. powód uzyskał 14 konsultacji lekarskich, w tym lekarza ortopedy w związku z bólem prawego podudzia, w związku z urazem, którego doznał na wolności. Od sierpnia 2008 roku powód zaczął skarżyć się na bóle głowy, a pomiary ciśnienia dokonywane pomiędzy sierpniem a wrześniem wskazywały wartości podwyższone. Z tego powodu w listopadzie konsultowany był przez neurologa, który zlecił Polomigran i Ketonal. W latach 2009 i 2010 powód był u lekarza ponad dwadzieścia razy, podtrzymano leczenie nadciśnienia tętniczego, wykonano również szereg badań diagnostycznych. Nie wykazały one jednak objawów charakterystycznych dla długotrwałego występowania wysokiego ciśnienia, takich jak zmiany w dnie oka czy też zmian płuc lub sylwetki serca. Choroba powoda ma podłoże genetyczne i wystąpiła samoistnie, bez związku z odizolowaniem spowodowanym odbywaniem kary pozbawienia wolności. Wprawdzie osadzenie z kilkoma osobami w jednej celi może powodować sytuacje stresowe, ale nie ma to przełożenia na wystąpienie u powoda nadciśnienia tętniczego. Powód jest prawidłowo leczony. Nie powinien uprawiać ćwiczeń siłowych z uwagi na okresowo pojawiające się wysokie ciśnienie. W Areszcie Śledczym w … osadzeni mogą swobodnie zgłaszać potrzebę kontaktu z psychologiem. Powód w okresie od maja do sierpnia 2006 r. nie zgłaszał potrzeby rozmowy z psychologiem, ani też nie ujawniał zaburzeń, wymagających konsultacji psychologicznej. W 2008r., we wrześniu i grudniu był konsultowany przez psychologa w sprawie opiniowania jego prośby o możliwość pozostawania samemu w celi mieszkalnej. Nie zgłaszał wtedy żadnych problemów natury psychologicznej czy innej. Jego stan psychiczny również nie budził zastrzeżeń, psycholog nie zaobserwował żadnych oznak napięcia czy obniżenia nastroju. Powód nie zgłaszał skarg oddziałowemu, że nie został przyjęty przez lekarza lub przyjęcie nastąpiło z opóźnieniem ani nie skarżył się na brak leków. Podczas osadzenia w pozwanym Areszcie Śledczym poza konsultacjami psychologicznymi, powód w czasie pierwszego pobytu został przyjęty w ambulatorium w dniu 24.08.2006 r. (porada w --- STRONA 6 --- sprawie witamin), 21.08.2006 r. (zlecono szereg badań laboratoryjnych) i 23.08.2006 r. (badanie przed przetransportowaniem do Zakładu Karnego w …). Podczas ponownego osadzenia w tej jednostce powód odbył w 2008 r. wizyty lekarskie w dniach: 18.01., 20.02, 22.03, 06.05, 03.06 (skierowany na konsultację ortopedyczną), 26.06 (konsultacja ortopedyczna), 15.07, 08.08, 28.08, 01.09, 14.11 (skierowany na konsultację neurologiczną), 27.11 (konsultacja neurologiczna), 02.12 oraz 13.01.2009 r., kiedy nie zgłosił się na wizytę. W Zakładzie Karnym w … opiekę psychologiczną nad osadzonymi, sprawuje dwóch psychologów. Jest to niedostateczna obsada. W 2008r. powód przebywał w jednej celi – nr 117 z P. N. Pierwszego dnia pobytu w celi P. N. poinformował powoda, iż ma WZW typu C. W trakcie wspólnego osadzenia nie zachowywali się względem siebie agresywnie, nie utrzymywali kontaktów seksualnych. W latach 2002 – 2007 w Areszcie Śledczym w … został przeprowadzony generalny remont, który objął wszystkie cele. W związku z remontem, występował problem zagęszczenia w niektórych celach. Na czas remontu celi, osadzeni przemieszczani są do innych cel. Nadto w areszcie śledczym występują tzw. grupy izolacyjne, co oznacza, że nie wszystkie osoby mogą być zakwaterowane w każdej celi. Dodatkowo, z uwagi na tzw. rejonizację osadzania, określającą, jakie osoby muszą przebywać w Areszcie Śledczym w …, nie można tych osób na czas remontu przenieść do innego zakładu. Areszt Śledczy przy ul. Smutnej jest na terenie … jedyną jednostką, która może przyjmować tymczasowo aresztowanych oraz skazanych, w stosunku, do których toczą się inne postępowania. Pojemność aresztu to 1197 osoby, faktycznie w 2009r. przebywało w nim 60 – 70 osób więcej a w latach 2007 – 2008 – ok. 200 osób więcej. Od listopada 2009r. udało się osiągnąć taki stan, że żaden osadzony w pozwanym Areszcie nie przebywa w celi przeludnionej. W Zakładzie Karnym w … w latach 2006-2008 panowało przeludnienie, sięgające 120-130% ogólnej pojemności Zakładu, która wynosiła 679 miejsc. Kierownictwo zakładu dopełniło obowiązku powiadomienia o tym stanie rzeczy sędziego penitencjarnego. Administracja jednostki od początku powstania stanu przeludnienia podejmowała działania, aby poprawić warunki bytowe osadzonych, prowadząc niezbędne remonty w miarę posiadanych środków. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności Sąd Okręgowy odniósł się do podniesionego przez Zakład Karny w … zarzutu przedawnienia roszczeń powoda dotyczących okresu wykraczającego poza trzyletni okres przed wytoczeniem powództwa, a więc przed 22 grudnia 2005r. Trzyletni termin przedawnienia roszczeń z czynu niedozwolonego wynika z przepisu art. 442 par. 1 k.c. Termin biegnie od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie odpowiedzialnej do jej naprawienia. Powód od 2003r. przebywa w warunkach izolacji penitencjarnej, nie było żadnych przeszkód do tego by z żądaniami wystąpił w czasie wynikającym z powołanego przepisu. Ostatecznie analizie podlegały, więc warunki pobytu powoda w Areszcie Śledczym w Łodzi i Zakładzie Karnym w … Sąd Okręgowy wskazał, że dobra osobiste, których ochrony domaga się powód, mają charakter uniwersalny i podlegają ochronie prawnej. W przypadku bezprawnego naruszenia dobra osobistego art. 24 k.c. pozwala osobie, której dobro osobiste zostało naruszone żądać, aby sprawca naruszenia dopełnił czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, a w szczególności złożył oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach określonych w kodeksie cywilnym, może również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny. Zasady przyznawania zadośćuczynienia doprecyzowano w art. 448 k.c., który stanowi, iż w razie naruszenia dobra osobistego Sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Sąd pierwszej instancji odwołał się również do przepisu art. 30 Konstytucji RP, zgodnie z którym przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i --- STRONA 7 --- ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne zwłaszcza tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium, realizując swoje zadania, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka. Dalej Sąd wywodził, że realizacja spoczywających na administracji Aresztu Śledczego w … i Zakładu Karnego w … obowiązków w zakresie organizowania miejsc, w których przebywają osoby pozbawione wolności należy do działań władczych państwa i mieści się w pojęciu wykonywania zadań z zakresu władzy publicznej. Tym samym ocena, czy obowiązki te zostały zrealizowane, winna być dokonana z uwzględnieniem uprawnień skazanego, szczegółowo uregulowanych w przepisach art. 102 - 120 i innych ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, z późn. zm.), a także z uwzględnieniem treści przepisów wykonawczych rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz.U. 2003 Nr 152, poz. 1493), rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz.U. 2003 Nr 186, poz. 1820), rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006 r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów (Dz.U. 2006 Nr 65, poz. 459). Przechodząc do szczegółowej analizy zarzutów sformułowanych przez powoda i mających świadczyć o naruszeniu jego dóbr osobistych przez pozwanego, Sąd Okręgowy podniósł, że powód wskazał na fakt umieszczenia go w celi dla osób palących, mimo zgłoszenia, że jest osoba niepalącą. Podniósł także, że we wszystkich celach, w których przebywał panowało przeludnienie, niezgodne z przepisami prawa. Nadto, skarżył się na niedostępność lekarzy specjalistów i długi czas oczekiwania na wizytę, w szczególności twierdził, że miał trudności w uzyskaniu konsultacji z psychologiem. W dalszej części uzasadnienia wskazano, że wymogi dotyczące warunków bytowych w celach mieszkalnych zakładów karnych i aresztów śledczych uregulowane zostały w art. 110 § 2 k.k.w., w sposób odpowiadający wskazanym powyżej normom prawa międzynarodowego. Zgodnie z w/w przepisem powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, powinna wynosić nie mniej niż 3 m 2 , a cela powinna być wyposażona w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Wymogi te zostały doprecyzowane w przepisie § 28 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności, który wskazuje, iż cela mieszkalna powinna być wyposażona w łóżko dla każdego skazanego, odpowiednią do liczby skazanych ilość stołów, szafek i taboretów oraz środków do utrzymania czystości w celi. Niezbędne urządzenia sanitarne sytuuje się w sposób zapewniający ich niekrępujące użytkowanie, z zastrzeżeniem art. 110 § 3 k.k.w. W § 30 powołanego rozporządzenia określono również wymogi w zakresie warunków organizacji warunków do utrzymania higieny osobistej, wskazując między innymi, że skazany powinien mieć zapewnioną możliwość skorzystania, co najmniej raz w tygodniu z ciepłej kąpieli (ust. 3). Zgodnie zaś z brzmieniem art. 111 § 1 k.k.w. skazany powinien otrzymać do użytku, z zakładu karnego, odpowiednią do pory roku odzież, bieliznę oraz obuwie, o ile nie korzysta z własnych. Skazanemu zapewnia się warunki niezbędne do utrzymania higieny osobistej, w szczególności otrzymuje on z zakładu karnego pościel oraz inne środki do utrzymania higieny i czystości w celi. Do dnia 6 grudnia 2009 r. obowiązywał art. 248 k.k.w., na mocy, którego w szczególnie uzasadnionych wypadkach, przy zachowaniu trybu postępowania określonego w tym przepisie i przepisach wykonawczych, może dojść do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego osadzonego poniżej 3 m kw. na czas określony. Przypomnieć przy tym należy, iż stosownie do przepisu § 2 ust. 1 ówcześnie obowiązującego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 kwietnia 2006 r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów, po otrzymaniu informacji dyrektor okręgowy Służby Więziennej oraz dyrektor zakładu --- STRONA 8 --- był obowiązany, każdy w zakresie swojego działania, podjąć czynności mające na celu przystosowanie pomieszczeń niewliczanych do pojemności zakładu do wymogów cel mieszkalnych. Na dodatkowe cele mieszkalne, o których mowa w ust. 1, nie mogły być przeznaczone pomieszczenia, które są niezbędne dla zachowania prawidłowego funkcjonowania zakładu (§ 2 ust. 2 cytowanego rozporządzenia). W dodatkowych celach mieszkalnych miano zakwaterować osadzonych na czas określony po przekroczeniu pojemności zakładu (§ 2 ust. 3 rozporządzenia). W wypadku wykorzystania miejsc zakwaterowania w dodatkowych celach mieszkalnych osadzonych można było umieścić, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 (§ 2 ust. 4 rozporządzenia). Rozporządzenie to obowiązywało do dnia 6 grudnia 2009 r. Strona pozwana przyznała, że wszystkie zakłady karne borykały się w tym czasie z problemem przeludnienia, ale czyniono zadość obowiązkom i starano się rozwiązywać ten problem. Dzięki podjętym działaniom stan przeludnienia był stopniowo eliminowany, np. w Areszcie Śledczym w … od listopada 2009 r. żaden z osadzonych nie przebywa w warunkach przeludnienia. Zdaniem Sądu Okręgowego, zgromadzony w sprawie niniejszej materiał dowodowy, powalał na ustalenie, że pozwane Zakład Karny w … i Areszt Śledczy w … nie zapewniły powodowi w pełni zgodnych z prawem warunków odbywania kary pozbawienia wolności. W celach, w których przebywał powód występowało często przekroczenie ustalonych prawem norm powierzchni przypadającej na jednego osadzonego. Sąd pierwszej instancji uznał, że sprzeczności z prawem stanu przeludnienia, nie uchyla sam fakt wydania odpowiednich przepisów dotyczących trybu postępowania w razie wystąpienia przeludnienia i stosowania się do nich przez administrację pozwanych. Z drugiej jednak strony uznał, że powyższe zachowanie pozwanych świadczy o braku po ich stronie złej woli. Sąd Okręgowy zważył, że odbywanie kary pozbawienia wolności niesie ze sobą w sposób immanentny wiele dolegliwości wyrażających się nie tylko w pozbawieniu możliwości swobody i w dużej mierze intymności, z uwagi na konieczność wykonywania powyższych środków w ściśle określonych, niekomfortowych warunkach. Mając na względzie powyższe Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że samo pozbawienie powoda dodatkowej powierzchni w celi nie naruszyło jego godności, czy prawa do intymności. Cele, w których zakwaterowany był powód w Zakładzie Karnym w … były celami o zmiennym przeludnieniu i zwykle przebywało w nich od 7 do 9 osób (w jednym dniu wyjątkowo przebywało w celi 10 osób). Osadzenie powoda w celi o powierzchni 15,01 m 2 jedynie z 4 innymi osadzonymi byłoby z pewnością bardziej komfortowe, ale nie gwarantowałoby wyeliminowania wzajemnych konfliktów osadzonych, czy zachowania większej intymności. Nie ulega, bowiem wątpliwości, że to sami osadzeni tworzą środowisko wokół siebie i są w dużej mierze współodpowiedzialni za warunki i atmosferę, w jakiej egzystują. Przeludnienie w celach Aresztu Śledczego w … miało charakter sporadyczny i nie przekraczało stanu 5-6 osób w celi czteroosobowej w 2006 oraz 5 osób w celi czteroosobowej w roku 2008. Zdarzały się również dość długie okresy (najdłuższy trwający prawie 6 miesięcy), kiedy w czteroosobowej celi przebywało zaledwie 3 osadzonych, a zatem mieli oni warunki bardziej komfortowe, niż gwarantowane ustawowo. Sąd Okręgowy podkreślił, że problem przeludnienia dotyczył w okresie objętym pozwem wszystkich jednostek penitencjarnych w skali kraju, a pozwany Zakład Karny w … i Areszt Śledczy w … dopełniły wszelkich starań, by możliwie złagodzić odczuwalność skutków owego przeludnienia dla osadzonych, adaptując wszelkie możliwe pomieszczenia w jednostkach na cele mieszkalne. Zgromadzony, zatem w niniejszej sprawie materiał dowodowy, w ocenie Sądu pierwszej instancji, pozwalał na ustalenie, że zgłoszone przez powoda roszczenie o zadośćuczynienie z tytułu przeludnienia jest bezzasadne. Odnosząc się do zarzutu niewłaściwej konstrukcji kącików sanitarnych Sąd Okręgowy wskazał, że powinny one spełniać wymagane normy techniczne oraz względy bezpieczeństwa, w szczególności zabudowa kącika i wysokość drzwi powinny umożliwiać kontrolę wnętrza celi przez funkcjonariuszy. Konstrukcja niepełnego zabudowania kącika sanitarnego i wysokość drzwi w obydwu pozwanych jednostkach spełnia te wymogi, a ponadto umożliwia wentylację celi i zapewnia podstawową intymność osadzonym. --- STRONA 9 --- Z ustalonych faktów Sąd Okręgowy wysnuł wniosek, że stan cel mieszkalnych, w których przebywał powód, nie odbiegał od standardu innych cel w pozwanych jednostkach, cele były wyposażone w sprzęt kwaterunkowy cel mieszkalnych z węzłem sanitarnym określonym w treści załącznika nr 3 do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. W celach sukcesywnie dokonywane są niezbędne remonty, a za ich dewastację odpowiedzialni są sami osadzeni, którzy niszczą cele w takim stopniu, że w niedługim czasie wymagają kolejnego remontu. Każdemu z osadzonych zapewnia się prawo do cotygodniowej ciepłej kąpieli w łaźni. Kąpiel odbywa się w grupach, jednorazowo prowadzona jest grupa ok. dwukrotnie liczniejsza niż ilość sitek natryskowych. Grupa dzielona jest na pół i kąpie się po kolei w taki sposób, aby każdy z osadzonych miał do dyspozycji jedno sitko natryskowe. Niekiedy liczba osadzonych w grupie kąpielowej ulega niewielkim zmianom, ale zawsze zagwarantowane jest osadzonym prawo do odbycia kąpieli. W ocenie Sądu Okręgowego warunki bytowe panujące w celach pozwanego Zakładu Karnego w … i Aresztu Śledczego w … zapewniają osadzonym odbywanie kary w warunkach poszanowania ich godności osobistej i nie naruszają godności osobistej osadzonych. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż administracja jednostek penitencjarnych, zmagająca się z problemem przeludnienia, zmuszona jest szukać kompromisu między komfortem osadzonych a obowiązkiem przyjmowania osób skierowanych do odbycia kary. Obowiązku tego nie może, bowiem scedować na żaden inny podmiot. Stąd drobne niedogodności osadzonych, jak np. dochodzący sporadycznie zapach przy opróżnianiu kotłowni, nie może być traktowany jako upokarzające traktowanie i nieposzanowanie godności osadzonego. W ocenie Sądu Okręgowego potwierdzenia nie znalazł również kolejny zarzut stawiany pozwanemu, dotyczący utrudnionego dostępu do konsultacji lekarskich. Realizacja spoczywających na Administracji Aresztu Śledczego obowiązków w zakresie opieki medycznej nad osobami pozbawionymi wolności należy do działań władczych i mieści się w pojęciu wykonywania zadań z zakresu władzy publicznej zawartym w dyspozycji art. 417 § 1 k.c. Ocena, czy obowiązki te zostały zrealizowane, winna być dokonana z uwzględnieniem uprawnień skazanego, szczegółowo uregulowanych w art. 115 § 1 – 8 k.k.w. oraz przepisach rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości i Ministra Zdrowia z dnia 10 września 2003r. w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i trybu współdziałania zakładów opieki zdrowotnej ze służbą zdrowia w zakładach karnych i aresztach śledczych w zapewnieniu świadczeń zdrowotnych osobom pozbawionym wolności (Dz.U. Nr 171, poz. 1665) i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i trybu udzielania świadczeń zdrowotnych osobom pozbawionym wolności przez zakłady opieki zdrowotnej dla osób pozbawionych wolności z dnia 31 października 2003 r. (Dz.U. Nr 204, poz. 1985). Sąd Okręgowy wskazał, że z notatek służbowych psychologów, sprawujących opiekę nad osadzonymi wynika, iż u powoda nie zaobserwowano stanów napięcia psychicznego czy obniżonego nastroju, ani też on sam nie zgłaszał żadnych problemów psychologicznych. Sąd pierwszej instancji ustalił także, że zdiagnozowane u powoda nadciśnienie tętnicze ma charakter samoistny i jego wystąpienie ma podłoże genetyczne. Na marginesie Sąd Okręgowy zauważył, że czas oczekiwania na wizytę u lekarza w warunkach wolnościowych jest znacznie dłuższy od czasu oczekiwania pacjentów pozbawionych wolności a problemy kadrowe służby zdrowia dotyczą także jednostek więziennych. Tym bardziej, zatem osoba pozbawiona wolności musi liczyć się z pewnego rodzaju niedogodnościami w tym zakresie. Odnosząc się do kolejnego zarzutu kierowanego przez powoda pod adresem pozwanego Aresztu Śledczego w …, polegającego na umieszczeniu go w celi dla palących, Sąd Okręgowy wskazał, że w świetle poczynionych w sprawie ustaleń, brak jest podstaw do stwierdzenia jakichkolwiek uchybień ze strony pozwanego w tym zakresie. Osadzeni przydzielani są do cel dla palących bądź niepalących, zgodnie ze złożoną deklaracją. Jednocześnie w każdej chwili możliwa jest zmiana deklaracji w tej kwestii, co skutkuje zmianą zakwaterowania. Powód zadeklarował, iż jest osobą niepalącą, zatem został umieszczony w celi dla niepalących. O zauważonych przypadkach palenia w takiej celi mógł powiadomić któregoś z funkcjonariuszy Aresztu. Wówczas osadzony, który --- STRONA 10 --- palił w celi dla niepalących, zostałby ukarany i przeniesiony do celi dla palących. Tymczasem w czasie odbywania kary powód nigdy nie skarżył się na przebywanie z osobami palącymi, choć jako recydywista znał procedury składania skarg w jednostkach penitencjarnych. Skoro powód dobrowolnie godził się na przebywanie wśród osób palących, a swoim milczeniem ułatwiał im wręcz naruszanie zakazu palenia, nie może czynić o to zarzutu administracji pozwanego. Odnosząc się do zarzutu powoda, że oczekiwał nadmiernie długi czas na widzenie z rodziną, Sąd Okręgowy argumentował, że zorganizowanie widzeń dla osadzonych, choć jest obowiązkiem jednostki penitencjarnej, jest procedurą, wymagającą przede wszystkim zachowania względów bezpieczeństwa. Funkcjonariusze muszą w taki sposób ułożyć grafik widzeń, aby zapewnić bezpieczeństwo na terenie jednostki oraz uwzględnić ewentualne powiązania między osadzonymi. Muszą mieć także na względzie dobro toczących się postępowań karnych, które wymaga, aby niektórzy osadzeni byli od siebie izolowani. Dodatkowym czynnikiem wydłużającym całą procedurę, jest konieczność zebrania określonej grupy osadzonych, prowadzonych jednorazowo na widzenie, a nadto pewien czas zajmuje podjęcie niezbędnych środków bezpieczeństwa wobec osób odwiedzających osadzonych. Z powyższych względów również i ten zarzut powoda Sąd Okręgowy uznał za bezzasadny. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że w sprawie niniejszej nie można mówić o naruszeniu przez pozwanego godności powoda i o jego przetrzymywaniu w niehumanitarnych warunkach. Sąd dodatkowo wskazał, że przy ocenie przestrzegania przez pozwanego minimalnych norm w zakresie standardów wykonywania kary pozbawienia wolności i ewentualnego naruszenia dóbr osobistych osadzonych nie można abstrahować od realnej sytuacji i kondycji finansowej Państwa, ogólnej sytuacji gospodarczej, w tym poziomu życia ogółu obywateli - także tych, którzy nie mają zapewnionego minimum socjalnego nie będąc karanym karą pozbawienia wolności. Sąd Okręgowy podkreślił, że powód jest recydywistą penitencjarnym - odbywał już karę w Zakładzie Karnym w …. Znał, więc doskonale warunki panujące w tego typu jednostce i w przedmiotowym pozwie opisuje je jako „karygodne”. Nie zmienia to jednak faktu, iż mając możliwość porównania życia na wolności, gdzie pracował po odbyciu kary i założył rodzinę, a warunkami panującymi w Zakładzie Karnym – powód wybrał powrót na drogę przestępstwa. Nie można powodowi odmówić prawa do dokonania wyboru drogi życiowej, ale wówczas ma on obowiązek ponosić wszelkie tego konsekwencje. Powyższe względy przemawiają również za uznaniem żądań powoda za sprzeciwiające się zasadom współżycia społecznego. W tym kontekście Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że pozwany, mimo stwierdzonych powyżej uchybień, nie naruszył żadnego dobra osobistego powoda. Z tych względów Sąd oddalił powództwo w całości. O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawie przepisu art. 102 k.p.c. i nie obciążył powoda obowiązkiem zwrotu na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa procesowego. Wyrok został zaskarżony przez powoda: W złożonej apelacji powód zaskarżył wyrok w całości. Wskazał na naruszenie prawa materialnego przez błędne przyjęcie, że doszło do przedawnienia roszczenia kierowanego przeciwko SP Zakładowi Karnemu w …, oraz że nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda. Skarżący wskazał, że dniem, od którego należałoby liczyć termin przedawnienia jego roszczeń wobec Zakładu Karnego w … jest dzień 22 czerwca 2008 roku, kiedy to powód w gazecie „Agora” nr 25 przeczytał o wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 roku. Z tej przyczyny – w ocenie skarżącego – termin przedawnienia roszczeń objętych pozwem nie upłynął. Jeśli chodzi o pozostałe zarzuty powoda, to obejmowały one niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia, oraz nieprawidłową i niepełną ocenę zebranego materiału dowodowego i zostały skonkretyzowane w następujący sposób.: - Sąd Okręgowy nie odniósł się do kwestii osadzenia powoda w jednej celi z osobą zakażoną wirusem HCV. - w sposób nieuprawniony zostało przyjęte, że powód przebywał w celach przeludnionych jedynie przez krótki okres. --- STRONA 11 --- - kąciki sanitarne w celach, w których przebywał powód wbrew twierdzeniom Sądu nie zapewniały intymności, bowiem ich odgrodzenie od części mieszalnej było niewystarczające i rodziło poczucie skrępowania, dla osoby korzystającej z kącika oraz poniżające dla pozostałych osadzonych. - długotrwałość oczekiwania na widzenia z rodziną nie może być skutecznie usprawiedliwiona niewielką ilością funkcjonariuszy, bo gdyby nie było przeludnienia to ilość funkcjonariuszy byłaby wystarczająca. Zdaniem skarżącego nie do zaaprobowania jest ocena dokonana przez Sąd Okręgowy, zgodnie z którą nie nastąpiło naruszenie dóbr osobistych powoda ani przez ograniczenie dostępu światła do cel ze względu na zamontowanie w oknach blend, ani też ze względu na dostający się do celi fetor. Skarżący nie zgodził się również z wnioskiem Sądu Okręgowego, że powód – jako recydywista – powinien mieć świadomość jakie warunki panują w Zakładach Karnych i jeśli mu one nie odpowiadają – nie wchodzić na drogę przestępstwa. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda jest częściowo zasadna. Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje jako własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. W niniejszej sprawie nie doszło do błędu w ustaleniach faktycznych. Sąd Okręgowy z drobiazgową dokładnością dokonał ustaleń warunków, w jakich odbywał karę powód we wskazanych w pozwie placówkach penitencjarnych. Jedyną nieścisłością mającą charakter omyłki pisarskiej były daty wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku dotyczące pobytu powoda w Zakładzie Karnym w …. Sąd wskazał bowiem, że powód przebywał w celi nr 417 w kolejnych okresach począwszy od 20 marca 2006 roku, a skończywszy na dniu 7 stycznia 2008 roku. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika tymczasem, że powód przebywał we wskazanej celi od 20 marca 2007 roku, aż do 7 stycznia 2008 roku. Nie ma racji skarżący podnosząc, że Sąd Okręgowy błędnie przyjął, że żądanie powoda skierowane przeciwko Skarbowi Państwa – Zakładowi Karnemu w … nie mogło zostać uwzględnione ze względu na skutecznie wniesiony zarzut przedawnienia roszczenia. Zasadność roszczenia pozwu podlegała analizie w oparciu o przepisy art. 23 i art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. oraz art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 września 2004r., a częściowo sprzed tej daty, zaś zarzut przedawnienia – co do roszczeń powstałych przed dniem 10 sierpnia 2004 roku – w oparciu o treść nieobowiązującego już od dnia 10 sierpnia 2007 r. art. 442 § 1 k.c., natomiast co do pozostałych roszczeń – w oparciu o treść art. 442 1 § 1 k.c. (znajdującym w sprawie zastosowanie zgodnie z art. 2 ustawy z 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny, Dz. U. z 2007 r. Nr 80, poz. 538) . W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwany Skarb Państwa – Zakład Karny w … skutecznie zgłosił zarzut przedawnienia roszczeń powoda. Powód przebywał w Zakładzie Karnym w … od dnia 14 kwietnia 2003 roku do dnia 6 kwietnia 2004 roku. Przepis uchylonego już art. 442 § 1 k.c. stanowił, że roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia; jednakże w każdym wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Powód upatruje źródła swojej szkody (krzywdy) w nieodpowiednich warunkach panujących w poszczególnych jednostkach penitencjarnych, w których został osadzony, w tym – we wskazanym powyżej okresie – w Zakładzie Karnym w …. Niewątpliwie w trakcie odbywania kary powód posiadał kompletną wiedzę zarówno o podmiocie, przeciwko któremu należy wystąpić z roszczeniem, jak i o rodzaju i rozmiarach doznanej krzywdy. Chybiony jest w tej mierze argument powoda, że termin przedawnienia rozpoczął swój bieg dopiero od dnia, w którym dowiedział się on o wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 roku. Prawnie irrelewantny pozostaje bowiem moment, w którym poszkodowany dowiaduje się o środkach ochrony prawnej mu przysługujących. Jeśli zaś chodzi o wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. (SK 25/07, OTK-A 2008/4/62, Dz.U.2008/96/620), na mocy którego uznano za niezgodny z art. 40, art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przepis art. 248 § 1 k.k.w., Trybunał Konstytucyjny postanowił odroczyć termin utraty mocy obowiązującej tego przepisu na osiemnaście miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. --- STRONA 12 --- Podkreślić jednak należy, że również przed wydaniem powyższego wyroku powód mógł wystąpić z roszczeniem z tytułu naruszenia dóbr osobistych z uwagi na niewłaściwe warunki panujące w Zakładzie Karnym w …. Skoro jednak tego nie uczynił należy przyjąć, że jego roszczenie w tym zakresie uległo przedawnieniu najpóźniej w kwietniu 2007 roku, a zatem ponad półtora roku przed dniem wytoczenia powództwa w niniejszej sprawie. Wobec powyższego, słusznie Sąd Okręgowy – ze względu na skutecznie zgłoszony zarzut przedawnienia – oddalił powództwo w zakresie roszczeń powoda związanych z pobytem w Zakładzie Karnym w ... W odniesieniu do nieprzedawnionych roszczeń powoda wskazać należy, że podlegają one ocenie w oparciu o przepisy art. 23 i art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. oraz art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 września 2004 r. Zgodnie z przepisem art. 417 § 1 k.c. Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej. Przesłankami odpowiedzialności Skarbu Państwa na gruncie tego przepisu są zatem: szkoda wyrządzona przy niezgodnym z prawem wykonywaniu czynności z zakresu władzy publicznej oraz normalny związek przyczynowy pomiędzy niezgodnym z prawem wykonywaniem takich czynności a powstaniem szkody. Pojęcie szkody w prawie cywilnym obejmuje zarówno uszczerbek majątkowy, jak i uszczerbek o charakterze niemajątkowym (krzywdę). Z kolei, istnienie związku przyczynowego należy oceniać na zasadach wynikających z art. 361 § 1 k.c. Oznacza to, że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za normalne następstwa niezgodnego z prawem działania lub zaniechania przy wykonywaniu władzy publicznej. Zakres odpowiedzialności odszkodowawczej wynikającej z przepisu art. 417 § 1 k.c. obejmuje wszelkie zachowania związane z wykonywaniem władzy publicznej z wyjątkiem tych, które unormowane są w przepisie art. 417 1 § 1-4 k.c. oraz uregulowanych przepisami szczególnymi, do których odsyła art. 421 k.c. Treść art. 23 k.c. wskazuje, że dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną prawa cywilnego. Przepis ten zawiera otwarty katalog dóbr osobistych. Wśród nich znajduje się cześć, która ma swój wymiar wewnętrzny (godność osobista). Godność osobista przysługuje każdej osobie i podlega ochronie prawnej niezależnie od tego, w jaki sposób kształtuje obraz danej osoby w opinii innych. Należy uznać – co znajduje swe potwierdzenie w doktrynie i judykaturze (wyrok SN z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/06, OSNC 2008/1/13, Biul.SN 2007/6/15, M.Prawn. 2008/16/882, wyrok SN z dnia 2 października 2007 r., II CSK 269/07, OSNC-ZD 2008/3/75, wyrok SA w Poznaniu z dnia 24 listopada 2010 r., I ACa 881/10, LEX nr 756733, wyrok SA w Poznaniu, z dnia 7 kwietnia 2010 r., I ACa 222/10, LEX nr 628185, wyrok SN z dnia 17 marca 2010 r., II CSK 486/09, LEX nr 599534) – że do katalogu chronionych prawnie dóbr osobistych należy również uprawnienie do godnych warunków odbywania kary w zakładach karnych (tak N. Pawłowska, Glosa do wyroku SN z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/06, EPS 2008/1/47). W myśl art. 24 k.c. ochrona cywilnoprawna przysługuje jedynie przed bezprawnym naruszeniem dobra osobistego. Bezprawne jest zachowanie sprzeczne z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Wskazany przepis wprowadził domniemanie bezprawności działania. Dlatego w procesie o ochronę dóbr osobistych to pozwany ma obowiązek wykazać, że jego działanie nie było bezprawne. Działanie nie jest bezprawne zwłaszcza wówczas, gdy jest oparte na przepisie obowiązującego prawa. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r. (V CSK 431/06, OSNC 1/2008, poz. 13 z aprobującą glosą N. Pawłowskiej, EPS 1/2008) wskazano, iż ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych, spoczywa na pozwanym (art. 6 w związku z art. 24 k.c.), a zatem poszkodowany żądający na podstawie art. 448 k.c. kompensaty krzywdy nie musi dowodzić bezprawności naruszenia dobra osobistego, bowiem również na gruncie art. 448 k.c. istnieje domniemanie bezprawności działań naruszyciela dóbr osobistych. Jak wskazał Sąd Okręgowy, w przypadku bezprawnego naruszenia dobra osobistego, osoba, której dobro osobiste zostało naruszone może – na zasadach określonych w kodeksie cywilnym – żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny. Przepis art. 448 k.c. stanowi, że w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje --- STRONA 13 --- dobro osobiste zostało naruszone odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Naruszenia cudzych dóbr osobistych może dopuścić się także podmiot niebędący osobą fizyczną, w tym również jednostka organizacyjna Skarbu Państwa taka jak zakład karny, czy areszt śledczy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2010 r., II CSK 486/09, LEX nr 599534). Sąd Okręgowy bardzo szeroko omówił uregulowania, które wyznaczają obowiązki spoczywające na administracji jednostki penitencjarnej w zakresie odpowiedniego przygotowania miejsc, w których przebywają osoby pozbawione wolności. Zbędne jest zatem ponowne przytaczanie tychże przepisów. W tym miejscu należy jedynie podkreślić, że przepis art. 248 § 1 k.k.w. – obowiązujący do dnia 6 grudnia 2009 roku, zatem znajdujący zastosowanie w niniejszej sprawie – normował sytuację wyjątkową i to na określony czas. Z art. 248 § 1 k.k.w. wynikało jednoznacznie, że tylko „w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego może umieścić osadzonych na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 ”. Tym samym tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach mogło dojść do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego skazanego poniżej 3 m 2 , a ponadto owo ograniczenie miało trwać przez czas określony i przy zachowaniu stosownego trybu postępowania. Nie ulega wątpliwości, że powołany przepis dotyczy sytuacji szczególnej i dlatego winien mieć zastosowanie jedynie wówczas, gdy trzeba odstąpić od reguły. Innymi słowy, mając na uwadze wyjątkowość tej regulacji, należy unikać stosowania wykładni rozszerzającej, zaś uczynienie z zastosowania art. 248 k.k.w. normy należy uznać za sprzeczne z celem tej regulacji (tak też N. Pawłowska, Prawo podmiotowe więźniów do powierzchni mieszkalnej, PiP 2007/6/76, SA w Poznaniu, wyrok z dnia 7 kwietnia 2010 r., I ACa 222/10, LEX nr 628185, SA w Poznaniu w wyroku z dnia 24 listopada 2010 r., I ACa 881/10, LEX nr 756733). Powyższy pogląd znalazł również potwierdzenie w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 roku (SK 25/07, OTK-A 2008/4/62, Dz.U.RP 2008/96/620). Analizując wskazany przepis Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę między innymi na to, że zastosowanie tego przepisu dopuszczalne jest jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach, co oznacza, że nie może to być każda dowolna sytuacja, lecz wyjątkowa, szczególnie uzasadniona. Przepis ten we wskazanym zakresie nie może podlegać swobodnej wykładni rozszerzającej. Sąd Apelacyjny w pełni podziela ocenę prawną dokonaną przez Sąd pierwszej instancji w odniesieniu do roszczeń powoda związanych z jego osadzeniem w Areszcie Śledczym w ... Powód kwestionuje ustalenie Sądu Okręgowego, zgodnie z którym powierzchnia celi nr 117, w której powód przebywał w okresie od 7 stycznia 2008 roku do wniesienia pozwu, wynosiła 12,80 m 2 . Według twierdzeń powoda cela ta miała wskazaną powierzchnię jedynie przy uwzględnieniu powierzchni kącika sanitarnego. Jeśli zaś odjąć powierzchnię wydzieloną na kącik sanitarny, powierzchnia celi wynosiła 11,46 m 2 . Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w dniu 10 marca 2011 roku – a więc w toku niniejszego postępowania – został przeprowadzony remont celi 117 w Areszcie Śledczym w … (pismo, k. 463). Całkowita powierzchnia tej celi po remoncie wynosi 12,97 m 2 , zaś wymiary wydzielonego kącika sanitarnego to 0,90 m 2 , zatem w chwili obecnej cela 117 posiada 12,07 m 2 powierzchni mieszkalnej. Ze względu na fakt, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie jest jednoznaczny, a powierzchni, jaką miała cela nr 117 w Areszcie Śledczym w … w czasie, w którym przebywał w niej powód, nie sposób w chwili obecnej ustalić ze względu na przeprowadzony remont, Sąd Apelacyjny dokonał analizy warunków osadzenia powoda przy uwzględnieniu skrajnych wartości powierzchni przedmiotowej celi. I tak należy przyjąć, że powód przebywał w Areszcie Śledczym w … w celi nr 117, przy czym: - w łącznym okresie 169 dni w celi tej przebywało 5 osób (wówczas na osobę przypadało po 2,56 m 2 przy przyjęciu powierzchni celi wynoszącej 12,80 m 2 , bądź po 2,29 m 2 przy przyjęciu powierzchni celi wynoszącej 11,46m 2 , --- STRONA 14 --- - w łącznym okresie 116 dni w celi tej przebywały 4 osoby, (wówczas na osobę przypadało po 3,20 m 2 przy przyjęciu powierzchni celi wynoszącej 12,80 m 2 , bądź po 2,86 m 2 przy przyjęciu powierzchni celi wynoszącej 11,46m 2 , - w łącznym okresie 163 dni w celi tej przebywały 3 osoby, (wówczas na osobę przypadało po 4,20 m 2 przy przyjęciu powierzchni celi wynoszącej 12,80 m 2 , bądź po 3,82 m 2 przy przyjęciu powierzchni celi wynoszącej 11,46m 2 , - w łącznym okresie 24 dni w celi tej przebywały 2 osoby, (wówczas na osobę przypadało po 6,40 m 2 przy przyjęciu powierzchni celi wynoszącej 12,80 m 2 , bądź po 5,73 m 2 przy przyjęciu powierzchni celi wynoszącej 11,46m 2 . Z powyżej zaprezentowanego zestawienia wynika, że nawet przy przyjęciu, iż powierzchnia celi nr 117 wynosiła – jak twierdzi powód – 11,46 m 2 , powód nie przebywał w warunkach przeludnienia nadmiernie długo. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika również, że okresy nadmiernego zagęszczenia w celi przeplatały się z okresami, kiedy w celi przebywała mniejsza liczba osadzonych. Sąd Okręgowy trafnie podkreślił, że zdarzały się również długie okresy, kiedy w celi tej przebywała wraz z powodem mniejsza niż przewidziana norma liczba osadzonych. Łącznie przez okres 187 dni powód przebywał więc w warunkach lepszych niż wynikające z przepisów. Można więc przyjąć, że te okresy stanowiły swego rodzaju rekompensatę uciążliwości wynikających z okresowego nadmiernego zagęszczenia w celi. Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny podzielił zapatrywanie Sądu pierwszej instancji, że do naruszenia dóbr osobistych powoda w wyniku osadzenia w Areszcie w Łodzi w celach niespełniających norm powierzchniowych nie doszło. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie ma racji skarżący podnosząc, że żądanie zasądzenia zadośćuczynienia od pozwanego Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w … uzasadnione jest naruszeniem dóbr osobistych powoda spowodowanym osadzeniem w jednej celi z osobą będącą nosicielem wirusa HCV. Co prawda w tym zakresie Sąd Okręgowy nie poczynił rozważań, ale dokonał ustaleń, z których wynika, że powód w istocie był osadzony w Areszcie Śledczym w … w jednej celi z P. N., który poinformował powoda, że ma WZW typu C. Sąd również ustalił, że pomiędzy powodem, a P. N. nigdy nie doszło do sytuacji stwarzającej ryzyko zakażenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego sam fakt osadzenia powoda w jednej celi z osobą zakażoną wirusem WZW „C” nie może świadczyć o naruszeniu dobra osobistego powoda w postaci zdrowia. Przede wszystkim należy zauważyć, że żadne przepisy prawa nie nakazują izolacji takich osób od osób zdrowych. Nawet w czasie pobytów w szpitalach zakażeni HCV umieszczani są na zwykłych salach chorych, bez informowania pozostałych pacjentów o zakażani, to samo dotyczy wspólnego zamieszkiwania z takimi osobami np. w internatach. Taki stan rzeczy wynika z tego, że sam fakt przebywania w tych samych pomieszczeniach i korzystania z tych samych sanitariatów nie stwarza ryzyka zakażenia pod warunkiem, że są przestrzegane zwykłe zasady higieny, a szpitalach podstawy reżim sanitarny. Należy mieć również na względzie okoliczność, że wiadomości o schorzeniach osadzonych są objęte tajemnicą lekarską i fakt nosicielstwa wirusów HIV, czy HCV nie jest przesłanką ich odizolowania od pozostałych aresztantów. Jest rzeczą powszechnie wiadomą, że wirusami zapalenia wątroby typu B i C, jak również wirusem HIV nie można zarazić się drogą kropelkową, czy przez podanie ręki. Tak jak w warunkach wolnościowych, metodą unikania infekcji jest unikanie kontaktu z krwią innych osób, chociażby poprzez nieposługiwanie się cudzymi przyborami higieny osobistej np. maszynką do golenia, czy też unikanie kontaktów seksualnych. Z książeczki zdrowia powoda, złożonej do akt przez stronę pozwaną wynika, że przy przyjęciu do Aresztu powód został poddany ocenie sanitarno-epidemiologicznej oraz był pouczony o zasadach higieny, których należy przestrzegać, aby uchronić się przed chorobami zakaźnymi. Wreszcie należy podkreślić, że sama obawa powoda o swój stan zdrowia nie uzasadnia jeszcze przyjęcia, iż doszło do naruszenia przez pozwanego jego dóbr osobistych. Jak bowiem wskazuje Sąd Najwyższy, brak jest podstaw do przyjęcia, że istnieje dobro osobiste w postaci „wolności od lęku” o stan zdrowia czy „poczucia bezpieczeństwa” zdrowotnego, zaś działanie godzące w poczucie bezpieczeństwa zdrowotnego i rodzące obawę o stan zdrowia, jest działaniem stanowiącym jedynie zagrożenie dobra osobistego w postaci zdrowia, nie zaś jego naruszenie (tak SN w wyroku z dnia 9 --- STRONA 15 --- maja 2007 r., II CSK 42/07, LEX nr 393861), a w konsekwencji nie uzasadnia przyznania zadośćuczynienia. Dodatkowo, już tylko na marginesie można wskazać, że o odpowiedzialności strony pozwanej można byłoby mówić dopiero wówczas, gdyby któraś z osób osadzonych wspólnie z powodem w jednej celi dopuszczała się względem niego i bez jego zgody zachowań stwarzających ryzyko zakażenia, a strona pozwana mimo zgłoszenia takich zachowań przez powoda, nie podjęłaby żadnych działań, czego powód w niniejszej sprawie w ogóle nie podnosił. Skarżący podnosił, że w celach Aresztu Śledczego w …, w których przebywał, okna przysłaniały blendy, które ograniczały dostęp światła dziennego oraz świeżego powietrza do cel. Sąd Okręgowy nie odniósł się w swoich rozważaniach do tego zarzutu, jednak dokonał szczegółowych ustaleń, zgodnie z którymi w Areszcie Śledczym w … w niektórych oknach zamontowane są – w odstępie około 30 cm – przesłony okienne, posiadające stosowne certyfikaty i cechujące się przepuszczalnością 88% światła słonecznego. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie ma podstaw do przyjęcia, ze zastosowanie owych przesłon w celach stanowiło naruszenie dóbr osobistych powoda. Należy bowiem odróżnić pewien dyskomfort, który jest nieuniknionym elementem kary pozbawienia wolności i wynika z konieczności przebywania w zamkniętym pomieszczeniu, które musi być dostosowane do swej funkcji, od bezprawnych szykan, stanowiących źródło dodatkowego, niczym nie uzasadnionego cierpienia osadzonych. Zamontowanie w oknach cel blend jest konieczne w celu uniemożliwienia osadzonym kontaktowania się ze światem zewnętrznym. Zastosowanie blend w oknach jest przy tym rozwiązaniem optymalnym – stanowi przeszkodę w komunikacji osadzonych z osobami znajdującymi się poza terenem Aresztu, a przy tym zapewnia dostęp światła dziennego oraz pozwala zachować niezbędną wentylację. Nie ulega wątpliwości, że brak jakichkolwiek przesłon poprawiałyby komfort osadzonych, jednak należy mieć na uwadze konflikt występujących w tej sytuacji dóbr – dobrego samopoczucia osadzonych, którzy – co naturalne – chcieliby przebywać w dobrze oświetlonych pomieszczeniach z możliwością obserwowania świata zewnętrznego oraz wymogu zapewnienia bezpieczeństwa i zabezpieczenia interesów postępowań karnych. W tej sytuacji należy przyjąć, że dobre samopoczucie osadzonych musi ustąpić pierwszeństwa. Powód kwestionował zasadność przyjęcia przez Sąd pierwszej instancji, że podczas pobytu powoda w Areszcie Śledczym w … nie wystąpiły jakiekolwiek uchybienia po stronie administracji placówki dotyczące umieszczenia powoda w celi dla palących, poza kilkoma dniami pobytu w tak zwanej celi przejściowej. Sąd Okręgowy dokonał prawidłowych ustaleń w tej mierze. Z zeznań świadków wynika bowiem, że zgodnie z przyjętą praktyką osadzeni umieszczani są w celach dla palących bądź niepalących według złożonej w tym zakresie deklaracji. Jeśli zaś których z osadzonych w celi dla niepalących pali papierosy, wówczas administracja zakładu podejmuje stosowne kroki po uzyskaniu informacji o takim zdarzeniu. Z materiału zgromadzonego w sprawie wynika jednoznacznie, że powód nie zgłaszał żadnych zastrzeżeń w tym zakresie. Skoro zatem powód nie poinformował funkcjonariuszy służby więziennej o fakcie palenia w celi, w której przebywał, brak jest podstaw do czynienia stronie pozwanej zarzutu, że powód był zmuszony przebywać w jednej celi z osobami palącymi. Chybionym jest również zarzut skarżącego dotyczący nadmiernie wydłużonego czasu oczekiwania na widzenie z rodziną. Sąd Apelacyjny w pełni podziela ocenę dokonaną w tej mierze przez Sąd Okręgowy. Procedura odbywania widzeń w Areszcie Śledczym w … wynika z potrzeby zapewnienia odpowiedniego stopnia bezpieczeństwa i zabezpieczenia prawidłowości postępowania karnego. Niedogodności związane z ową procedurą nie są zatem wynikiem bezprawnych działań strony pozwanej – wprost przeciwnie, są one normalnym elementem wpisanym w odbywanie kary pozbawienia wolności. Ponadto długotrwałe oczekiwanie na widzenie dotyka raczej osób odwiedzających niż osadzonych i również z tego punktu widzenia podniesiony przez powoda zarzut naruszenia jego dóbr osobistych nie jest zasługuje na uwzględnienie. Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął, że sposób oddzielenia kącików sanitarnych w celach Aresztu Śledczego w … był wystarczający, by zapewnić osadzonym odpowiedni stopień intymności. Zgodnie z ustaleniami Sądu Okręgowego kąciki sanitarne w celach odgrodzone są konstrukcją ze stali kryształowej pokrytej płytą HDF do wysokości 205 cm, zaś wysokość drzwi do kącika sanitarnego wynosi 150cm. Powód podnosił, że takie odseparowanie kącika sanitarnego nie zapewnia – zarówno --- STRONA 16 --- korzystającym z niego jak i pozostałym osadzonym w celi – wystarczającej swobody i nieskrępowania. W tym zakresie Sąd Apelacyjny podziela dokonaną w I instancji ocenę, że konstrukcja ścian i drzwi kącika sanitarnego uzasadniona jest względami bezpieczeństwa i wymogiem kontroli wnętrza przez funkcjonariuszy. Jeżeli nawet powód odczuwał pewien dyskomfort z tego tytułu, to w ocenie Sądu Apelacyjnego poziom tego dyskomfortu nie osiągnął pułapu pozwalającego na stwierdzenie naruszenia dóbr osobistych i był usprawiedliwiony względami bezpieczeństwa W konsekwencji Sąd Apelacyjny przyjął, że brak jest podstaw do zasądzenia na rzecz powoda od Skarbu Państwa – Aresztu Śledczego w … zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych powoda. W tym miejscu z całą stanowczością należy w tym miejscu podkreślić, że nawet w sytuacji gdy dochodzi do naruszenia dóbr osobistych, orzeczenie zadośćuczynienia nie jest obligatoryjne w tym sensie, że Sąd waży wszelkie okoliczności danej sprawy i ocenia, czy rodzaj naruszonych dóbr i stopień tych naruszeń uzasadnia zasądzenie zadośćuczynienia. Innymi słowy „nie każde naruszenie dóbr osobistych rodzi prawo do żądania zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c .” (tak SN w postanowieniu z dnia 7 grudnia 2011 roku, V CSK 113/11, LEX nr 1101690). Treść zarzutów sformułowanych w apelacji wskazuje na niezrozumienie przez powoda istoty poglądu wyrażanego wielokrotnie w doktrynie i judykaturze, a którego potwierdzeniem jest również uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 roku, że „umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych” (uchwała 7 sędziów SN z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11, LEX nr 960463, Rzeczposp. PCD 2011/244/1, Biul.SN 2011/10/6). Przytoczone powyżej zapatrywanie nie oznacza, że każdorazowo umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi przeludnionej będzie uzasadniało zasądzenie na rzecz osadzonego zadośćuczynienia. Fakt przeludnienia należy bowiem zawsze oceniać w kontekście innych warunków odbywania kary oraz w kontekście czasu, w którym owo przeludnienie bądź inne naruszenia miały miejsce. Innymi słowy, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy, możliwa jest sytuacja, kiedy zasadność roszczenia o zadośćuczynienie na podstawie przepisu art. 448 k.c. będzie wynikała z kumulacji wielu różnych okoliczności, w tym również z faktu przebywania przez powoda w celi niespełniającej norm powierzchniowych, bądź też zasadność tego roszczenia będzie wynikała z samego faktu osadzenia w warunkach przeludnienia, jeśli było ono długotrwałe, bardzo uciążliwe i jako takie rodziło poczucie krzywdy (por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 7 grudnia 2011 roku, V CSK 113/11, LEX nr 1101690 oraz uchwały 7 sędziów SN z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11, LEX nr 960463, Rzeczposp. PCD 2011/244/1, Biul.SN 2011/10/6). Konkludując należy uznać za Sądem Okręgowym, że w Areszcie Śledczym w … nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, mimo że przejściowo warunki były gorsze niż wynikajże z przepisów. Gdyby nawet nie podzielić tej oceny, to i tak opisany stan rzeczy nie uzasadniałby zasądzenia zadośćuczynienia ze względu na krótki okres osadzenia w przepełnionych celach, przeplatany okresami pobytu w celach z mniejszą liczbą osadzonych oraz brak innych naruszeń. Skarżący nie kwestionował ustaleń Sądu w zakresie leczenia powoda w trakcie osadzenia w poszczególnych jednostkach penitencjarnych. Należy jednak stwierdzić, że ustalenia Sądu Okręgowego są prawidłowe, znajdują oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym. Sąd pierwszej instancji wysnuł na ich podstawie prawidłowy wniosek, że w trakcie osadzenia powód był leczony prawidłowo, nie wystąpiło u powoda – w okresie objętym pozwem – zaostrzenie nadciśnienia tętniczego, nadto powód bardzo często był konsultowany przez lekarzy różnych specjalności, a okres oczekiwania na wizytę wnosił kilka dni. Oceniając warunki odbywania kary w Zakładzie Karnym w … Sąd Apelacyjny doszedł do przekonania, że w tamtej jednostce penitencjarnej doszło do naruszenia jego dóbr osobistych. Przede wszystkim należy wziąć pod uwagę okoliczność, że powód w Zakładzie Karnym w … przebywał łącznie 503 dni, z czego w okresie, co do którego istnieją dokumenty potwierdzające ilość --- STRONA 17 --- osób w celach, w ciągu 143 dni powód przebywał w celi nr 417 w warunkach przeludnienia, przy czym: - przez 30 dni w celi tej przebywało łącznie 9 osadzonych, co daje 1,66 m2 na jednego osadzonego, - przez 83 dni w celi tej przebywało łącznie 8 osadzonych, co daje 1,87 m2 na jednego osadzonego, - przez 37 dni w celi tej przebywało łącznie 7 osadzonych, co daje 2,14 m2 na jednego osadzonego, - przez 1 dzień w celi tej przebywało łącznie 10 osadzonych, co daje 1,5 m2 na jednego osadzonego. Podnieść też trzeba, że z zeznań Piotra Gomułki –funkcjonariusza Zakładu Karnego w … wynika, iż w latach 2006 -2008 istniało stałe przeludnienie sięgające 120%, a nawet 130% pojemności zakładu. Prowadzi to do przyjęcia przybywania przez powoda w przeludnionych celach również w okresie poprzedzającym wprowadzenie ścisłej ewidencji. Potwierdzeniem tego faktu jest to, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że Dyrektor Zakładu Karnego w … informował sędziego penitencjarnego, że ze względu na przeludnienie oddziałów mieszkalnych, koniecznością było umieszczenie osadzonych w Zakładzie Karnym w … w warunkach, w których powierzchnia celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Każdorazowo wskazywano, że sytuacja ta potrwa do wskazanej daty. Jednak określenie czasu, w jakim dopuszczalne jest umieszczenie osadzonych w celach niespełniających minimalnych norm powierzchniowych było w istocie iluzoryczne, bowiem od dnia 28 czerwca 2006 roku do dnia 31 stycznia 2008 roku stan ten trwał nieprzerwanie (k. 123 – 126). Z powyższego wynika, że powód przez prawie cały czas pobytu w ZK w … przebywał w celi niespełniającej norm powierzchniowych, a w okresie prowadzenia ewidencji powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego była drastycznie mała. Ta okoliczność sprawia, że zbytnim uproszczeniem była konkluzja Sądu Okręgowego, że osadzenie przy zachowaniu normy powierzchniowej byłoby bardziej komfortowe, ale nie gwarantowałoby wyeliminowania konfliktów. Warto wskazać, że minimalna powierzchnia mieszkalna określona na poziomie 3 m 2 na jedna osobę należy do najniższych w systemach penitencjarnych państw europejskich (por. S. Lelental, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2001, s. 306-307). Nieliczne są kraje, w których minimum powierzchni mieszkalnej dla jednego skazanego jest niższe niż 3 m 2 (por. J. Jasiński, Problem przeludnienia zakładów karnych, „Przegląd Więziennictwa Polskiego" 1997, Nr 15, s. 22-25; N. Pawłowska, Prawo podmiotowe więźniów do powierzchni mieszkalnej, „Państwo i Prawo" 6/2007, s. 81, 82). Z tych właśnie przyczyn – realizujący swoje zadania w państwach członkowskich Rady Europy – Europejski Komitet Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu w sprawozdaniach z wizytacji polskich zakładów karnych i aresztów śledczych ocenia, że to minimum jest niewystarczające i proponuje jego podniesienie do co najmniej 4 m 2 (por. sprawozdania CPT z wizyt w 1996 r. i 2000 r. opublikowane w Przeglądzie Więziennictwa Polskiego, Nr 24/25 z 1999 r., s. 121 i Nr 36 z 2002 r., s. 148). Należy więc odróżnić sytuację, kiedy niezapewnienie przewidzianej przepisami normy powierzchniowej jest minimalne, od sytuacji, gdy – jak to ma miejsce w niniejszej sprawie – przekroczenie owego minimum jest drastyczne i dochodzi nawet do połowy normy. Nie ulega wątpliwości, że przebywanie w celi w nadmiernym zagęszczeniu – zwłaszcza, jeśli trwa dłuższy czas – rodzi dolegliwości bytowe dnia codziennego, a dotyczące ograniczenia w swobodnym poruszaniu się po celi, warunków spożywania posiłków, wentylacji. W wyniku nadmiernego zagęszczenia osadzonych w celi, powód zmuszony był spać na trzecim poziomie łóżka piętrowego, co w ocenie Sądu Apelacyjnego było źródłem dodatkowych niedogodności, bowiem oczywistym jest, że osadzeni nie mają możliwości opuszczania celi według własnych potrzeb, a część czasu w ciągu dnia spędzają zapewne także na własnym posłaniu. Jak wskazano na wstępie, przepis art. 248 k.k.w. regulował sytuację wyjątkową i zezwalał tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach na umieszczenie osadzonych na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3m 2 . Tymczasem wydaje się, że w Zakładzie Karnym w … ów wyjątek stał się regułą. Tym samym nie została spełniona przesłanka warunkująca zastosowanie przepisu art. 248 k.k.w., bowiem w istocie umieszczenie osadzonych w Zakładzie Karnym w … w warunkach przeludnienia następowało na czas nieokreślony. Takie działanie Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w … pozostawało w sprzeczności z prawem (tak słusznie Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 22 maja 2009 r., I ACa 284/09, LEX nr --- STRONA 18 --- 563072 oraz Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 24 listopada 2010 r., I ACa 881/10, LEX nr 756733). Nadto powód, w trakcie osadzenia w Zakładzie Karnym w …, doznawał jeszcze innych niedogodności wykraczających poza reżim odbywania kary. Przez 144 dni przebywał w celi nr 423. Cela ta jest tak usytuowana, że jej okna wychodzą na dziedziniec w miejscu, na który wysypywane są odpady z kotłowni – żużel i popiół. Kotłownia ta pracuje cały rok, bowiem wytwarza parę technologiczną na potrzeby kuchni i pralni. W konsekwencji, wietrzenie celi było iluzoryczne, bowiem zamiast świeżego powietrza do celi dostawał się swąd i dym pochodzący z odpadów z kotłowni. Biorąc pod uwagę długotrwałość przebywania powoda w tych warunkach należy uznać, że narażenie powoda na brak dostępu świeżego powietrza przez tak długi czas godziło jego dobra osobiste. Sąd Apelacyjny nie podzielił również oceny jakiej dokonał Sąd Okręgowy przyjmując, że sposób oddzielenia kącików sanitarnych w celach Zakładu Karnego w … był wystarczający, by zapewnić osadzonym odpowiedni stopień intymności. W przeciwieństwie bowiem do cel Aresztu Śledczego w …, w Zakładzie Karnym w … w części kąciki sanitarne odgrodzone są ledwie kotarą z materiału. Takie wydzielenie kącika sanitarnego nie gwarantuje – w ocenie Sądu Apelacyjnego – w sposób dostateczny intymności przy korzystaniu z sanitariatów. Taką ocenę musiała podzielać administracja zakładu, bo w późniejszym czasie podjęto działania zmierzające do zastąpienia kącików metalowych murowanymi, o czym zeznawał świadek K. G.. Skarżący podnosił, że do naruszenia jego dóbr osobistych doszło także w wyniku ograniczenia dostępu światła przez zamontowanie w celach Zakładu Karnego w … blend na oknach oraz umieszczenia go w celi razem z osobami palącymi. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie doszło do naruszenia dóbr powoda w wyniku zamontowania w oknach przesłon. Jak już bowiem wskazano powyżej w odniesieniu do Aresztu Śledczego w …, zamontowanie blend jest koniecznością, by uniemożliwić osadzonym kontakt ze światem zewnętrznym, a jednocześnie przesłony te przepuszczają światło w wystarczającym stopniu. Jeśli zaś chodzi o kwestię palenia papierosów w celach, nie można czynić z tego tytułu Zakładowi Karnemu w … zarzutu, bowiem powód został umieszczony – zgodnie ze swoimi deklaracjami – w celach dla niepalących. W sytuacji zaś, gdy współosadzony palił papierosy – powód winien zgłosić ten fakt funkcjonariuszowi. Powód żadnych skarg nie zgłaszał, nie można więc mówić o zaniedbaniu Zakładu Karnego w .... Dokonując oceny, czy w trakcie osadzenia powoda w Zakładzie Karnym w … doszło do naruszenia dobra osobistego, Sąd Apelacyjny uznał, że cierpienia i upokorzenia wynikające z pobytu w tej placówce penitencjarnej związane z legalną formą karania przekroczyły poziom związany z samym uwięzieniem, a ich intensywność przekroczyła nieunikniony poziomu cierpienia nieodłącznie związanego z pozbawieniem wolności ( por. E. Kutermankiewicz, Sprawy z powództwa osadzonych o ochronę dóbr osobistych w związku z przeludnieniem więzień- nowe spojrzenie na problem, Pal. 9- 10/2010, s. 65 i cytowane tam orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka). Sąd Apelacyjny, kierując się powyżej wskazanymi kryteriami, doszedł do wniosku, że nagromadzenie dolegliwości jakich doznawał powód w związku z osadzeniem w Zakładzie Karnym w … naruszyło godność powoda i przysługujące mu prawo do intymności oraz stanowiło o dodatkowych cierpieniach istotnie wykraczających poza dolegliwości wynikające z odbywania kary. Jakkolwiek bowiem powód musiał liczyć się z ograniczeniami i dolegliwościami wykonywania tego rodzaju kary, to jednak owe niedogodności nie mogą być znacząco większe, niż wynika to z koniecznej izolacji wykonywanej według zasad przewidzianych przepisami. Z tych względów uznać należało, iż w stosunku do powoda naruszono obowiązek wykonywania kary pozbawienia wolności w sposób humanitarny (art. 4 k.k.w.). Pozwany Skarb Państwa Zakład Karny w … nie obalił przy tym domniemania bezprawności swojego działania wynikającego z art. 24 § 1 k.c. Tym samym roszczenie o zadośćuczynienie okazało się uzasadnione, jednak nie w całości. Zasądzając na rzecz powoda zadośćuczynienie na podstawie art. 448 k.c. Sąd miał na uwadze, że izolacja penitencjarna z natury rzeczy niesie dla osoby pozbawionej wolności szereg ograniczeń, niedogodności, a wręcz powoduje u niej cierpienie. Nie może to jednak uzasadniać niehumanitarnego traktowania osadzonych i naruszania ich dóbr osobistych w postaci godności. Tego rodzaju --- STRONA 19 --- postępowanie niewątpliwie wyklucza oddziaływanie resocjalizacyjne na osoby pozbawione wolności i narusza ich dobra osobiste. Zadośćuczynienie za krzywdę w takiej sytuacji powinno przedstawiać ekonomicznie odczuwalną wartość dla uprawnionego, ale jednocześnie winno być utrzymane w rozsądnych granicach i uwzględniać stosunki majątkowe społeczeństwa. Mając na względzie przedstawione kryteria, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386§ 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od Skarbu Państwa – Zakładu Karnego w … na rzecz M. B. kwotę 5000 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 12 października 2011 roku do dnia zapłaty oraz oddalił powództwo w pozostałej części i nie obciążył powoda kosztami postępowania. O odsetkach ustawowych w zakresie zadośćuczynienia orzeczono na podstawie art. 481 § 1 k.c., zasądzając je zgodnie z zadaniem powoda od dnia 12 października 2011 roku, tj. wyrokowania przez Sąd I instancji do dnia zapłaty. W pozostałej części na podstawie art. 385 k.p.c. Sąd oddalił apelację jako niezasadną. Sąd Apelacyjny doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie wystąpiło nagromadzenie okoliczności, które łącznie należy ocenić jako wypadek szczególnie uzasadniony dający podstawę do nieobciążania powoda kosztami postępowania od oddalonej części apelacji. Nie ulega wątpliwości, że powód nie dysponuje majątkiem ani środkami finansowymi, które pozwoliłyby my pokryć koszty procesu, a nadto nie jest zatrudniony i nie ma możliwości zgromadzenia pieniędzy na ten cel. Ze złożonego oświadczenia majątkowego wynika, że jego zona i córka utrzymują się z dochodu w kwocie 1000 zł uzyskiwanego w ramach umowy o dzieło. To wszystko sprawia , ze w ocenie Sądu Apelacyjnego zaistniały warunki do zastosowania art. 102 k.p.c. i nieobciążania powoda kosztami .