Postanowienie I ACa 1225/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I ACa 1225/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Michał Kłos Sędziowie: SSA Małgorzata Dzięciołowska (spr.) SSA Hanna Rojewska Protokolant: Jolanta Chrzanowska-Ponomarenko po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2012 r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa L. B. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Rady Ministrów oraz Sądowi Okręgowemu w … o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 25 sierpnia 2011 r. sygn. akt II C 755/11 1. oddala apelację; 2. nie obciąża powoda L. B. obowiązkiem zwrotu kosztów procesu strony pozwanej w postępowaniu apelacyjnym. „.,,-„ „ āšk=›_ af» 2% 3.- 2% 4/ 8, L ' --- STRONA 2 --- UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 9 lipca 2011 r. Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił powództwo o zasądzenie kwoty na pokrycie kosztów sądowych w sprawach sądowych, które wytoczone zostały przez powoda przed Sądem Okręgowym w Łodzi w sprawach o sygnaturach II C: 460/11, 495/11, 623/11, 624/11, 625/11, 856/11, ostatecznie objętych zgłoszonym żądaniem (k 2, 7, 23, 24, 26 oraz k 28 odwr. zeznania powoda) jako zadośćuczynienia należnego za „nieusprawiedliwione błędem zawodowym” orzeczenia o zdolności strony do poniesienia kosztów sądowych, co skutkowało obciążeniem „przymusem opłaty sądowej”, stanowiące również „dyskryminację obywatela przez funkcjonariusza państwowego” (k 34). W uzasadnieniu tego wyroku sąd pierwszej instancji stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie ma podstaw do rozważania odpowiedzialności pozwanego na podstawie art. 417 1 § 2 kc, bowiem od orzeczeń sądu dotyczących zwolnienia od kosztów sadowych nie przysługuje skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (art. 424 1 § 1, 2 i 3 kc). Podstawy faktyczne wskazane ostatecznie w sprawie przez powoda na rozprawie w dniu 18 sierpnia 2011 r. powodują, że w ogóle nie można rozważać odpowiedzialności Skarbu Państwa - Prezesa Rady Ministrów. Powód nie potrafił określić, jakie roszczenia wiąże z działalnością Rządu Rzeczypospolitej Polskiej, czy Prezesa Rady Ministrów. Nie było też, zdaniem sądu okręgowego, wobec ostatecznych twierdzeń powoda, przesłanek do rozpoznania roszczenia na podstawie art. 23 kc i 24 kc w zw. z art. 448 kc. Powód nie wykazał, jakie dobro osobiste miałoby być naruszone przez Sąd Okręgowy w Łodzi wydaniem w poszczególnych sprawach, wskazanych ostatecznie na rozprawie przed zamknięciem postępowania pierwszoinstancyjnego, orzeczeń dotyczących wniosków powoda o zwolnienie od kosztów sądowych. W przedmiotowej sprawie brak jest bezprawności działania funkcjonariusza a prawo do sądu trudno utożsamiać z dobrem osobistym powoda. Dobro osobiste jest związane z pewnym przymiotem danej osoby a niekoniecznie z jej sytuacją prawną. --- STRONA 3 --- Stwierdzony brak naruszenia dóbr osobistych powoda w oczywisty sposób wyklucza możliwość przyznania zadośćuczynienia (k 37 do 46). Apelację od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi złożył powód, zaskarżając go w całości w oparciu o twierdzenie, że wydane orzeczenie jest nieprawidłowe, gdyż nie odnosi się do powołanych przez niego twierdzeń wynikających z pozwu, które ponownie szczegółowo omówił, upatrując w nich zarzutów, które w myśl art. 368 § 1 pkt 2 i 3 kpc powinny być przedstawione w złożonym środku odwoławczym (k 58, k 57 i 59 żądanie sądu z dnia 2 listopada 2011 r., k 60 odpowiedź powoda z dnia 21 listopada 2011 r.). We wniosku apelacji skarżący zażądał uchylenia wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania (k 61). W odpowiedzi na apelację pozwany Skarb Państwa - Prezesa Rady Ministrów i Prezesa Sądu Okręgowego w Łodzi, reprezentowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego wg norm przepisanych (k 65 do 67). Sąd Apelacyjny zważył, co następuje apelacja jako bezzasadna podlegała oddaleniu. Zestawienie dowodów omówionych w uzasadnieniu zakwestionowanego orzeczenia obejmuje wszystkie dowody zgłoszone przez powoda. Treści tych dowodów i faktów z nich wypływających powód nie podważa w znaczeniu wynikającym z art. 227 kpc. Zastrzeżenia zgłasza jedynie do zasadności wydanych orzeczeń o zwolnieniu go od kosztów sądowych. Nie zaprzecza treści tych orzeczeń, ich „wpadkowego” charakteru oraz prawomocności. Ocena materiału dowodowego dokonana przez Sąd pierwszej instancji nie może więc nosić cechy dowolności. Okoliczności faktyczne zostały ustalone na podstawie stanu konkretnych spraw wskazanych przez powoda. Przypomnieć trzeba, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych jest pismem procesowym i powinien zawierać oprócz wyraźnego stwierdzenia, że strona domaga się zwolnienia od kosztów w całości, bądź części, opis kondycji finansowej wnioskodawcy (art. 126 § 1 pkt 3 kpc) wraz z dowodami na poparcie twierdzeń w nim podanych (zob. wyrok SN z dnia 25 marca 2009 r., V CSK 380/08, LEX --- STRONA 4 --- nr 492143). Podstawą ustaleń odnoszących się do sytuacji majątkowej i rodzinnej powoda stanowiły zatem złożone przez powoda w poszczególnych sprawach oświadczenia, które w świetle art. w myśl art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r., nr 90, poz. 594 ze zm. - w skrócie uksc) są dokumentem stanowiącym podstawę faktyczną dla rozstrzygnięcia wniosku osoby fizycznej o zwolnienie od kosztów sądowych. Oświadczenie sporządza się według ustalonego wzoru. Nie oznacza to jednak, że strona nie może przedstawić w nim wszystkich danych. Oświadczenie zawiera rubryki (części), które na to pozwalają. W wyjątkowych okolicznościach oświadczenie to może zostać uznane za niewystarczające, jeśli nie zawiera wszystkich wymaganych danych. Stosuje się wówczas art. 130 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego i wzywa do jego uzupełnienia poprzez złożenie stosownych dokumentów, czy dowodów (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.). Sąd pierwszej instancji omówił stan oświadczeń złożonych przez powoda w wymienionych przez niego sprawach oraz przyczyny uznania przez sądy, że stanowiły one podstawę jedynie częściowego uwzględnienia, choć w bardzo dużym zakresie, wniosków powoda. Ustalenia te oparte zostały o dokumenty złożone w sprawach i treść wydanych postanowień. Zawarto w nich również wyliczenie opłat od pozwu należnych wg obowiązujących przepisów w każdej ze spraw. Sąd Apelacyjny uznał w tej sytuacji ustalenia faktyczne zawarte w uzasadnieniu wyroku sądu okręgowego za własne, aprobując rozważania dotyczące materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, gdyż nie nieprzekraczały one granic wynikających z art. 233 § 1 kpc. Ustalenia te należy jedynie rozszerzyć o wyjaśnienie powoda złożone na rozprawie apelacyjnej w dniu 7 lutego 2012 roku. Powód oświadczył, że w sprawach, w których odmówiono mu zwolnienia od kosztów sądowych w całości nie wpłacił żadnych środków i pozwy zostały mu zwrócone (k 83 odwr.). Nie była to okoliczność sporna w sprawie, jak i to, że zwolnienia od kosztów w sprawach omówionych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku objęły --- STRONA 5 --- przeważającą część opłat należnych od złożonych pozwów (wyliczenie spraw i opłat w uzasadnieniu wyroku, k 37 do 38). Alternatywnie wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podstawy prawne rozstrzygnięcia wyniknęły ze sposobu zgłoszenia żądania przez powoda. Przepisy art. 23 kc i art. 24 kc przyznają prawo obrony przed naruszeniem dóbr osobistych, ale tylko wówczas, gdy naruszenie dobra osobistego lub jego zagrożenie jest wynikiem cudzego działania bezprawnego. Nie mogły mieć one zastosowania w przedmiotowej sprawie, gdyż powód powoływał się na naruszenie jego prawa „do sądu” zagwarantowanego mu Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Katalog dóbr osobistych, wymienionych w art. 23 kc, pozostających pod ochroną prawa cywilnego jest otwarty, na co słusznie zwrócił uwagę sad okręgowy, wraz ze zmianami stosunków społecznych mogą pojawiać się i znikać pewne dobra, co jednak nie oznacza, że należy do niego zaliczyć prawo do sądu (por. z wyrokiem SN z dnia 6 maja 2010 r., II CSK 640/09, LEX nr 598758). W przypadku, gdy szkoda jest następstwem niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądu, ale z innych przyczyn niż bezprawność podstawy prawnej ich wydania (art. 417 1 § 2 zd. 1 kc), wówczas sądy są uprawnionymi do orzekania o tej niezgodności z prawem (prejudykat). W odniesieniu do spraw podlegających jurysdykcji sądów powszechnych kwestia ta została uregulowana w przepisach kodeksu postępowania cywilnego (art. 424 1 - 424 12 kpc), określających skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądu. Za orzeczenie niezgodne z prawem uznaje się orzeczenie niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa (por. wyrok SN z 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 35), przy czym odstąpienie przez sąd od utrwalonej wykładni, jeżeli orzeczenie odpowiada standardom orzekania, nie oznacza jego niezgodności z prawem (por. wyrok SN z 14 lutego 2007 r., II CNP 70/06, LEX nr 255597). --- STRONA 6 --- W myśl art. 424 1b kpc w wypadku prawomocnych orzeczeń, od których skarga nie przysługuje, odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem można domagać się bez uprzedniego stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem w postępowaniu ze skargi, chyba że strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych. Prawomocne orzeczenia, od których skarga nie przysługuje, to w szczególności orzeczenia wydane w sprawach egzekucyjnych (art. 767 4 § 3 kpc) i w postępowaniu upadłościowym (art. 33 ust. 3 pr. upadł. i n. i art. 223 ust. 2 pr. upadł. i n.), orzeczenia niemerytoryczne (m.in. postanowienia wydawane w procesie) zarówno kończące, jak i niekończące postępowania w sprawie (postanowienia rozstrzygające kwestie wpadkowe). Art. 424 1b kpc wyłącza dochodzenie odszkodowania w sytuacji, gdy strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych. Jest to warunek tożsamy z zawartym w art. 424 1 § 1 in fine kpc zastrzeżeniem, że zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe. Przez środki prawne należy zaś rozumieć w przypadku tego przepisu zwyczajne środki odwoławcze, inne środki zaskarżenia (w rozumieniu art. 363 § 1 kpc), nadzwyczajne środki zaskarżenia, w tym wykorzystanie instytucji niebędące środkami zaskarżenia, umożliwiające ponowne orzekanie w sprawie prawomocnie osądzonej. Do kategorii środków prawnych zaliczyć można również w sytuacjach dotyczących środków zaskarżenia wniosek o przywrócenie terminu, jeśli strona powołując się na określone okoliczności z możliwości złożenia tego wniosku nie skorzystała. Strona nie może dochodzić odszkodowania na podstawie art. 424 1b kpc w zw. z art. 417 1 § 2 kpc za szkodę wyrządzoną prawomocnym orzeczeniem, gdy nie skorzystała z przysługujących jej tych środków prawnych. Oznacza to w szczególności, że nie jest dopuszczalne dochodzenie odszkodowania z tytułu szkody wyrządzonej prawomocnym postanowieniem, w stosunku do którego stronie przysługiwało zażalenie a strona go nie wniosła. W zakresie postanowień rozstrzygających wnioski o zwolnienie od kosztów, po których wydaniu doszło do prawomocnych zwrotów pozwów należy podnieść także okoliczność --- STRONA 7 --- wynikającą z treści art. 130 § 2 kpc. Pismo zwrócone nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego do sądu. Zwrot pisma - pozwu skutkuje możliwością ponownego złożenia pozwu. Z tego punktu widzenia (skutku wynikające ze zwrotu pozwu) nie może być mowy o odpowiedzialności Skarbu Państwa za orzeczenie „wpadkowe” wydane w sprawie, w której pozew zwrócono i to w sytuacji, gdy orzeczenia o zwrocie pozwu nie zostały zaskarżone. Stwierdzenie dodatkowych okoliczności faktycznych poczynionych w toku postępowania odwoławczego, odnoszących się do nieuiszczenia przez powoda nieznacznych opłat ustalonych w sprawach wskazanych w ostatecznie sformułowanym żądaniu powoda przesądza też o braku szkody, która stanowi jedną z przesłanek ewentualnej odpowiedzialności strony pozwanej. Przez pojęcie szkody zgodnie z art. 361 § 2 kc należy rozumieć straty, jakie poszkodowany poniósł oraz korzyści, jakie mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. To generalne kodeksowe ujęcie pełnego odszkodowania może być inaczej określone na podstawie ustawy, bądź umowy stron. Inaczej ujmując szkodą jest różnicą między stanem majątkowym osoby a stanem, jaki zaistniałby, gdyby nie nastąpiło zdarzenie, na które się ta osoba powołuje twierdząc, że do szkody doszło. Podstawą skutecznego domagania się odszkodowania z tytułu utraconych korzyści (lucrum cessans), podobnie jak w przypadku szkody w postaci damnum emergens, jest wykazanie przez wierzyciela istnienia pomiędzy niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem przez dłużnika czynności a szkodą normalnego związku przyczynowego, określonego w art. 361 § 1 kc. Ciężar wykazania przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej - zgodnie z ogólną regułą dowodową wyrażoną w art. 6 kc - spoczywa na stronie dochodzącej odszkodowania (zob. wyrok SN z dnia 29 listopada 2006 r., II CSK 259/06, LEX nr 233065). Przez zadośćuczynienie należy rozumieć natomiast wynikającą czynu niedozwolonego (art. 445 § 1 i 2 kc), jak też naruszenia dobra osobistego (art. 24 § 1 zd. 3 kc w zw. z art. 448 kc) krzywdę w postaci cierpień psychicznych powstałą na podstawie tych zdarzeń i jej zrekompensowanie. W przypadku --- STRONA 8 --- czynu niedozwolonego dochodzenie zadośćuczynienia jest ograniczone do sytuacji wymienionych w art. 444 § 1 kc oraz art. 445 § 2 kc i art. 446 § 4 kc tj. sytuacji stanowiących element danego zdarzenia kwalifikującego go określonym zakresem naruszenia dóbr chronionych poszkodowanego takich jak życie, zdrowie, wolność, dobro osobiste. Zauważyć przy tym trzeba, że uwzględnienie roszczenie ma charakter fakultatywny. Od oceny sądu, dokonanej w realiach konkretnej sprawy zależy, czy zakres wykazanej przez strony krzywdy powinien być zrekompensowany. Ocena sądu poddawana jest weryfikacji pod kątem jej zgodności z dyspozycją art. 445 § 1 kc. Z punktu widzenia takiego ukształtowania przepisów dotyczących odszkodowania i zadośćuczynienia okoliczności faktyczne powołane przez powoda dla uzasadnienia żądania (art. 187 § 1 pkt 2 kpc) wskazują na brak podstawy dla uwzględnienia zgłoszonego w pozwie roszczenia. Nadmienić tylko należy, że powód nie wykazał zarówno uszczerbku majątkowego określonego w art. 361 § 2 kc, a nawet doznanej krzywdy i przyczyn stanowiących jej wywołanie, która musiałaby wynikać ze ściśle określonych zdarzeń przewidzianych w omówionych wcześniej przepisach ustawy Kodeks cywilny. Nie można pominąć przy tym, że w wystąpieniach pisemnych, w tym w pismach złożonych na rozprawie apelacyjnej w dniu 7 lutego 2012 roku (k 73 do 82) oraz w wystąpieniu ustnym powód wskazuje, że nie dochodzi ochrony swojego dobra osobistego, kwestionując w tym zakresie rozważania sądu pierwszej instancji odnoszące się do takiej kwalifikacji prawnej podstawy faktycznej dochodzonego przez powoda żądania. Zaakceptować należy stwierdzenie sądu pierwszej instancji dotyczące braku wykazania przez powoda również związku przyczynowego pomiędzy zdarzeniami stanowiącymi podstawę faktyczną pozwu a szkodą, które miałyby wywołać, zwłaszcza w sytuacji, gdy sama szkoda nie została wykazana. Powód nie uiścił opłaty nawet w bardzo ograniczonym zakresie wynikającym z wydanych postanowień o zwolnieniu od kosztów sądowych. Trudno, więc w konieczności uiszczenia kosztów w wysokości określonej postanowieniami upatrywać uszczerbku majątkowego powoda, czy utarty możliwych do uzyskania, w tym hipotetycznych korzyści. Szkoda w wysokości równej --- STRONA 9 --- wysokości opłaty od pozwów złożonych przez powoda nie może być konsekwencją wydanych postanowień, gdyż na skutek orzeczeń o zwolnieniu od kosztów sądowych od większości należnej opłaty powód został zwolniony i nie uiścił też pozostałych kosztów sądowych. Nie zachodzi powiązanie przyczyny ze skutkiem, o którym mowa w art. 361 § 1 kpc. Na podstawie przyczyny, na którą powołuje powód nie mogła zaistnieć szkoda w postaci przez powoda wskazywanej. Mając powyższe okoliczności na względzie, na podstawie art. 385 kpc, Sąd Apelacyjny orzekł jak w wyroku. O kosztach postępowania drugoinstancyjnego orzeczono przy zastosowaniu wyrażonej w art. 102 kpc w zw. z art. 108 § 1 kpc i art. 391 § 1 kpc zasady przyjmując, że okoliczności, które stanowiły podstawę o rozstrzygnięciu o kosztach procesu w postępowaniu pierwszoinstancyjnym powinny zostać uwzględnione na etapie postępowania apelacyjnego. Trudną sytuację ekonomiczną powoda pogłębia fakt niedostatecznej wiedzy w zakresie istoty zasad odpowiedzialności odszkodowawczej oraz konieczności wykazania dla uzyskania zwolnienia od kosztów w całości okoliczności pozwalającej na możliwość zastosowania art. 102 uksc, który stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego, czego wyrazem jest treść składanych w toku postępowania pism.