Postanowienie I ACa 1182/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 1182/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Bożena Błaszczyk Sędziowie: SSA Bożena Wiklak SSA Hanna Rojewska (spr.) Protokolant: st. sekr. sądowy Jacek Raciborski po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 2012 r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa J. K. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta Łodzi zastępowanemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa o zapłatę na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 14 września 2011 r. sygn. akt II C 451/10 Sygn. akt. I ACa 1182/11 U Z A S A D N I E N I E Zaskarżonym wyrokiem z dnia 14 września 2011 r. Sąd Okręgowy w Łodzi w sprawie z powództwa J. K. przeciwko Skarbowi Państwa- Prezydentowi Miasta Łodzi, „.,,-„ „ Ełk=›_ af» 2% 3.- 2% 4/ 8, L ' --- STRONA 2 --- zastępowanemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa w Warszawie, o zapłatę 258.750 złotych, zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 127.500 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 20 kwietnia 2010 r., kwotę 131.250 złotych, kwotę 21.655 złotych z tytułu zwrotu kosztów procesu oraz nakazał pobrać od Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Łodzi na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Łodzi kwotę 495,42 złotych z tytułu niezapłaconych kosztów opinii biegłej. S ą d u s t a l i ł, że nieruchomość rolna położona w Łodzi przy ulicy … stanowiła własność obywatela niemieckiego J. G.. W dniu 8 maja 1945 roku została przejęta na cele reformy rolnej na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. Aktem nadania wydanym przez Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Rolnej na województwo łódzkie z dnia 2 sierpnia 1945 roku nieruchomość tę otrzymał na własność S. K.. Na wniosek S. K. z dnia 9 stycznia 1946 roku, postanowieniem z dnia 26 kwietnia 1946 roku Sąd Okręgowy w Łodzi Wydział Hipoteczny założył dla nieruchomości księgę wieczystą Rep. hip. 7069, a w jej dziale II jako właściciela nieruchomości wpisał S. K. W dniu 10 maja 1949 roku Zarząd Miejski w Łodzi Wydział Rolny wniósł do Sądu Grodzkiego w Łodzi Oddziału Ksiąg Wieczystych o wpisanie Skarbu Państwa jako właściciela przedmiotowej nieruchomość z mocy art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, zaświadczając, że nieruchomość ta była własnością O. G. i jest przeznaczona na cele reformy rolnej w myśl przepisów art. 2 ust. 1 lit. b powołanego dekretu. W wykonaniu tego wniosku dnia 6 sierpnia 1949 roku Sąd Grodzki w Łodzi Oddział Ksiąg Wieczystych postanowił wykreślić S. K. z działu II repertorium hipotecznego 7069, zamknął to repertorium, a nieruchomość przeniósł do nowozałożonej księgi wieczystej Kw 1688, w której w dziale II jako właściciela wpisał Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. W dniu 20 września 1956 roku do Sądu Powiatowego dla m. Łodzi w Łodzi Wydziału Ksiąg Wieczystych wpłynął wniosek Prezydium Rady Narodowej m. Łodzi Zarządu Rolnictwa z dnia 19 września 1956 roku o sprostowanie stanu prawnego w księdze wieczystej Rep. hip 7069. W treści wniosku wskazano, że w dziale II księgi jako właściciel jest ujawniony S. K. z mocy aktu nadania z dnia 2 sierpnia 1945 roku, lecz ponieważ nieruchomość została przeznaczona na cele użyteczności publicznej, sprawa została rozpatrzona przez Grodzką Komisję Ziemską w dniu 14 września 1948 roku, która utrzymała w mocy akt nadania gruntu K.. Dalej wskazano, że na --- STRONA 3 --- wniosek K. Wojewódzka Komisja Ziemska orzeczeniem z dnia 14 października 1948 roku uchyliła orzeczenie Grodzkiej Komisji Ziemskiej z dnia 14 września 1948 roku i tym samym własność gruntu powróciła do Skarbu Państwa. W związku z tym Prezydium Rady Narodowej wniosło o przepisanie tytułu własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Postanowieniem z dnia 24 września 1956 roku Sąd Powiatowy w Łodzi Wydział Ksiąg Wieczystych postanowił wpisać w dziale II księgi wieczystej Kw nr 1688 Skarb Państwa - na podstawie orzeczenia z dnia 14 października 1948 roku. Postanowieniem z dnia 12 października 1972 roku, wydanym w sprawie sygn. akt V Ns II 771/72, Sąd Powiatowy dla m. Łodzi w Łodzi stwierdził, że spadek po S. K. synu S. i H., zmarłym dnia 30 listopada 1971 roku w Łodzi na podstawie ustawy nabyli: żona zmarłego M. J. K. w 5/20 częściach oraz jego dzieci: … po 3/20 części każde z nich. Nieruchomość podlegała w późniejszym czasie przekształceniom - całą nieruchomość uregulowaną w księdze wieczystej Kw Nr 1688 podzielono na działki o nr 176, 177/4, 177/5, 169/5, co zostało ujawnione w księdze wieczystej w dniu 19 lutego 1997 roku. Z nieruchomości objętej księgą wieczystą Kw Nr 1688 odłączono nieruchomość oznaczoną jako działka nr 176 o powierzchni 0,6274 ha i w dniu 30 czerwca 2000 roku założono odrębną księgę wieczystą Kw nr 143088. W dniu 26 maja 2003 roku rzeczoznawca majątkowy D. Ś., na zamówienie Wojewody Łódzkiego sporządziła operat szacunkowy z wyceny nieruchomości położonej w Łodzi przy ul. … (działki nr 176), w którym wskazała, że wartość nieruchomości oszacowana w podejściu porównawczym na dzień wizji lokalnej wynosi 827.000 złotych, w tym wartość rynkowa gruntu wynosi 587.000 złotych. W dniu 21 listopada 2003 roku spadkobiercy S. K. skierowali do Urzędu Miasta Łodzi Wydziału Geodezji pismo, w którym wnieśli o wstrzymanie wszelkich działań związanych z przekazaniem Gminie Żydowskiej nieruchomości przy ulicy ... W dniu 12 grudnia 2003 roku Zastępca Dyrektora Wydziału Geodezji Katastru i Inwentaryzacji Urzędu Miasta w Łodzi wystosował odpowiedź na pismo spadkobierców S. K., w którym stwierdził, że brak jest podstaw do zawieszenia lub wstrzymania działań zmierzających do przeniesienia własności przedmiotowej nieruchomości, jako zamiennej, na rzecz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi. Na podstawie ugody zawartej w dniu 9 lutego 2004 roku przed Pierwszym Zespołem Orzekającym Komisji Regulacyjnej do spraw Gmin Wyznaniowych Żydowskich Gmina Wyznaniowa Żydowska w Łodzi nabyła od Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Łodzi nieodpłatnie nieruchomość położoną w Łodzi przy u. … --- STRONA 4 --- oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka Nr 176, o powierzchni 0,6274 ha, dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieście w Łodzi prowadzi księgę wieczystą Kw Nr … oraz nieruchomość położoną w Łodzi przy ul. … oznaczoną jako działka Nr 254, o powierzchni 0,0269 ha, dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi prowadzi księgę wieczystą Kw Nr …. Nieruchomości te zostały przyznane jako nieruchomości zamienne za nieruchomości położone w Łodzi przy ul. … o powierzchni 1443 m2 i przy ul. … o powierzchni 1912 m2, których przeniesienie własności natrafiło na trudne do przezwyciężenia przeszkody. W dniu 16 kwietnia 2004 roku Gmina Wyznaniowa Żydowska w Łodzi sprzedała przedmiotową nieruchomość „…" Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Łodzi. Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2009 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi, w sprawie sygn. akt II C 825/09, ustalił, że nie istniało przejście z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa własności nieruchomości położonej w Łodzi, przy ulicy … o powierzchni 2 ha 26 a 57 m2, stanowiącej własności S. K. na mocy art. 2 ust. 1 lit. b Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, stwierdzone przez Zarząd Miejski w Łodzi Wydział Rolny w dniu 29 kwietnia 1949 roku oraz nie istniało przejście na rzecz Skarbu Państwa własności nieruchomości położonej w Łodzi przy ulicy … o powierzchni 2 ha 26 a 57 m2 stanowiącej własności S. K. na podstawie orzeczenia Wojewódzkiej Komisji Ziemskiej z dnia 14 października 1948 roku. Dokonana przez D. Ś. wycena nieruchomości położonej w Łodzi przy ul. … na kwotę 827.000 zł odpowiadała rzeczywistej wartości tej nieruchomości w dniu 9 lutego 2004 roku. Oszacowana wartość rynkowa prawa własności nieruchomości gruntowej położonej w Łodzi przy ul. …, jednostka ewidencyjna Łódź - Bałuty, obręb B-32, działka gruntu nr 176 o powierzchni 0,6274 ha, zabudowana budynkiem administracyjnym o powierzchni użytkowej 409,0 m2 i budynkiem gospodarczo - garażowym o pow. użytkowej 115,50 m2 według stanu wynikającego z operatu szacunkowego D. S. i cen na datę wyceny, tj. na dzień 6 maja 2011 roku wynosi 1.725.000 złotych. Przy tak ustalonym stanie faktycznym oraz po dokonaniu oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne w całości, wskazując, że źródłem roszczeń powoda objętych pozwem jest rozdysponowanie w dniu 9 lutego 2004 roku przez stronę pozwaną przedmiotową nieruchomością na rzecz innego podmiotu (Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi) w taki sposób, że stał się on właścicielem, podczas gdy własność nieruchomości nie --- STRONA 5 --- przysługiwała pozwanemu Skarbowi Państwa lecz spadkobiercom S. K. (w tym powodowi). Ostatnia ze wskazanych okoliczności znalazła potwierdzenie w wyroku Sądu Rejonowego dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi z dnia 10 grudnia 2009 roku, wydanym w sprawie sygn. akt II C 825/09, w którym Sąd ustalił, że nie istniało przejście z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa własności nieruchomości położonej w Łodzi przy ulicy … o powierzchni 2 ha 26 a 57 m2 stanowiącej własności S. K. na mocy art. 2 ust. 1 lit. b Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, stwierdzone przez Zarząd Miejski w Łodzi Wydział Rolny w dniu 29 kwietnia 1949 roku oraz nie istniało przejście na rzecz Skarbu Państwa własności nieruchomości położonej w … przy ulicy … o powierzchni 2 ha 26 a 57 m2 stanowiącej własności S. K. na podstawie orzeczenia Wojewódzkiej Komisji Ziemskiej z dnia 14 października 1948 roku. Z dniem dokonania wskazanej wyżej czynności rozporządzającej powód, jako współwłaściciel w 3/20 części przedmiotowej nieruchomości, utracił roszczenie windykacyjne przeciwko stronie pozwanej. Co prawda Gmina Wyznaniowa Żydowska w … nabyła własność przedmiotowej nieruchomości od podmiotu nieuprawnionego, jednak była ona chroniona rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych. Przeniesienie własności nieruchomości nie było dokonane pod tytułem darmym, co ma znaczenie zarówno w odniesieniu do ochrony w ramach rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, jak i w odniesieniu do przepisu art. 407 k.c. i niemożliwości dochodzenia przez powoda zwrotu korzyści w naturze od Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Dokonanie przedmiotowego rozporządzenia prowadziło do zwolnienia Skarbu Państwa ze zobowiązania wobec Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Sąd I instancji wywiódł, że z chwilą dokonania przez Skarb Państwa rozporządzenia przedmiotową nieruchomością nastąpiło jego bezpodstawne wzbogacenie. Skarb Państwa zawierając ugodę z Gminą Wyznaniową Żydowską, na mocy której przeniósł własność nieruchomości, uzyskał korzyść w postaci pomniejszenia jego pasywów, co nastąpiło kosztem majątku powoda. W wyniku tego przesunięcia majątkowego powód, jako właściciel przedmiotowej nieruchomości, został zubożony, gdyż własność tę utracił. Nie ulega wątpliwości, że zubożenie powoda i wzbogacenie pozwanego to dwie strony tego samego przesunięcia określonej wartości z jednego majątku do drugiego, a zatem spełniona została przesłanka istnienia związku pomiędzy wzbogaceniem a zubożeniem. Wzbogacenie pozwanego nastąpiło bez podstawy prawnej, co wynika z treści wyroku Sądu Rejonowego dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi z dnia 10 grudnia 2009 roku. Skoro zaś nie doszło do przejścia przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, brak --- STRONA 6 --- było tytułu prawnego, legitymizującego dokonanie rozporządzenia nieruchomością na rzecz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi. Odnosząc się do podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia, Sąd stwierdził, że dzień, w którym nastąpiło przesunięcie majątkowe będące źródłem z jednej strony wzbogacenia pozwanego i zubożenia powoda, wyznacza początek biegu terminu przedawnienia roszczenia powoda z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Przed tą datą nie doszło bowiem do utraty własności przedmiotowej nieruchomości, gdyż skutku takiego nie rodzi ani wpis w księdze wieczystej, ani też faktyczne odebranie nieruchomości, wobec czego powód mógł wystąpić przeciwko pozwanemu z roszczeniem windykacyjnym, które przedawnieniu nie ulega. Dopiero rozdysponowanie przez stronę pozwaną nieruchomością na rzecz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi w taki sposób, że stała się ona właścicielem, spowodowało utratę przez powoda roszczenia windykacyjnego i od tej chwili stało się możliwe wystąpienie z roszczeniami czy to z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, czy też odszkodowawczymi. Wymagalność roszczenia o zwrot korzyści bądź jej wartości następuje od chwili uzyskania wzbogacenia, zatem od tego momentu liczy się bieg terminu przedawnienia roszczeń. Mając na uwadze powyższe, Sąd uznał, że w niniejszej sprawie bieg terminu przedawnienia rozpoczął się w dacie przeniesienia własności przedmiotowej nieruchomości na rzecz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Łodzi i do chwili wytoczenia powództwa w niniejszej sprawy termin przedawnienia roszczenia nie upłynął. Dalej Sąd stwierdził, że pozwany został wzbogacony w ten sposób, że uległy pomniejszeniu jego pasywa. Stopień pomniejszenia tych pasywów wyznacza wartość nieruchomości będącej przedmiotem rozporządzenia ustalona zgodnie z wyceną, na dzień dokonania czynności, na kwotę 827.000 złotych. Wskazana suma odpowiada rzeczywistej wartości tej nieruchomości w dniu 9 lutego 2004 roku, tj. w dacie zawarcia ugody. Powód wnosił o zasądzenie części bezpodstawnie uzyskanej przez stronę pozwaną korzyści odpowiadającej jego udziałowi w przedmiotowej nieruchomości, tj. 3/20 części i Sąd uwzględnił żądanie powoda w całości. O odsetkach od zasądzonej kwoty 127.500zł orzekł w myśl art. 481 § 1 k.c., licząc je od dnia doręczenia pozwanemu odpisu pozwu (20 kwietnia 2010 roku). Sąd uznał nadto, że rozdysponowanie przez stronę pozwaną przedmiotową nieruchomością w ten sposób, że powód utracił własność, a więc także roszczenie windykacyjne, stało się również źródłem szkody powoda. Odwołując się do dyspozycji art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji z dnia 17 czerwca 2004 roku (Dz. U. z 2004 r., Nr 162, poz. 1692) podniósł, że jako szkodę powoda można --- STRONA 7 --- uznać uszczerbek w jego majątku związany z utratą prawa własności przedmiotowej nieruchomości na skutek działania strony pozwanej. Co prawda powód uzyskał pewną rekompensatę w oparciu o roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jednak obejmowało ono tylko zakres korzyści, jaką osiągnęła strona pozwana, wyznaczoną wartością nieruchomości w chwili dokonania przesunięcia majątkowego (w dniu 9 lutego 2004 roku). Jednocześnie wartość tej nieruchomości w chwili obecnej byłaby dużo wyższa, wynosiłaby bowiem 1.725.000 złotych. Gdyby więc nie działanie strony pozwanej, powód byłby współwłaścicielem w 3/20 części nieruchomości o wskazanej wyżej wartości. Zatem szkoda jakiej doznał powód w związku z działaniem strony pozwanej wynika z różnicy w wartości nieruchomości w dniu dokonania rozporządzenia i w chwili obecnej. Wartość rynkowa przedmiotowej nieruchomości w chwili obecnej - przy uwzględnieniu stanu nieruchomości w dacie dokonywania wyceny na potrzeby przeniesienia własności nieruchomości przez Skarb Państwa na rzecz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej - wynosi 1.725.000 złotych. Przy uwzględnieniu udziału powoda we własności nieruchomości w wysokości 3/20 części, w chwili obecnej jego prawo przedstawiałoby wartość 258.750 złotych. Z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia przysługuje powodowi kwota 127.500 złotych, zatem wysokość szkody jaką powód doznał wynosi 131.250 złotych i taką też kwotę zasądził na jego rzecz. W ocenie Sądu nie ulega wątpliwości, że źródłem tak określonej szkody powoda było niezgodne z prawem działanie funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, tj. zawarcie przez Prezydenta Miasta Łodzi reprezentującego Skarb Państwa ugody, na mocy której przeniesiono własność przedmiotowej nieruchomości na rzecz innego podmiotu. O bezprawności tej decyzji przesądza wyrok z dnia 10 grudnia 2009 roku Sądu Rejonowego dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi. Związek przyczynowy pomiędzy rozporządzeniem nieruchomością a szkodą powoda jest, w ocenie Sądu, oczywisty. Gdyby nie doszło do przeniesienia własności nieruchomości powód wciąż byłby współwłaścicielem nieruchomości i przysługiwałoby mu roszczenie windykacyjne. W zakresie zgłoszonego także i w tym aspekcie zarzutu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego, Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że zastosowanie znajdzie przepis art. 442 1 § 1 k.c. dodany ustawą z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. z 2007 r., Nr 80, poz. 538). Uznał, że choć zdarzenie wywołujące szkodę nastąpiło w dniu 9 lutego 2004 roku (rozporządzenie nieruchomością przez stronę pozwaną), to jednak o bezprawności działania Skarbu Państwa przesądziło orzeczenie Sądu Rejonowego dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi z dnia 10 grudnia 2009 roku, w którym ustalono, iż do przejścia --- STRONA 8 --- własności przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa nie doszło. W związku z powyższym o podmiocie obowiązanym do naprawienia szkody powód dowiedział się dopiero w dniu wydania wskazanego orzeczenia. Jeżeli zaś poszkodowany dowie się o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody później niż o samej szkodzie, to ta późniejsza data wyznacza początek biegu przedawnienia, bowiem art. 442 1 § 1 k.c. (dawniej art. 442 § 1 k.o.) wymaga objęcia świadomością poszkodowanego wszystkich elementów konstytutywnych roszczenia odszkodowawczego. Tym samym trzyletni termin przedawnienia roszczenia deliktowego może rozpocząć swój bieg dopiero wówczas, gdy poszkodowanemu znany jest zarówno sam fakt powstania szkody, osoba sprawcy oraz związek przyczynowy pomiędzy działaniem sprawcy i powstałą szkodą. W związku z powyższym do przedawnienia roszczenia odszkodowawczego powoda nie doszło. Apelacją powyższy wyrok w całości zaskarżył pozwany, zarzucając: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 405 k.c. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że bezpodstawne wzbogacenie następuje dopiero w momencie wyzbycia się przez wzbogaconego przejętej wcześniej bez podstawy prawnej nieruchomości, podczas gdy wykładnia art. 405 k.c. wskazuje, że wzbogacenie następuje już w momencie zwiększenia aktywów po stronie wzbogaconego, a nie dopiero w momencie ich sprzedaży, 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 405 k.c. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że wytoczenie powództwa o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia jest możliwe dopiero w momencie rozdysponowania nieruchomością przez podmiot wzbogacony, podczas gdy z literalnej treści przepisu art. 405 wynika, że wystąpić z roszczeniem o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia można już od momentu wzbogacenia się, 3. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 120 k.c. w zw. z art. 405 k.c. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że bieg przedawnienia roszczenia o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia rozpoczyna się dopiero od momentu wyzbycia się nieruchomości przez wzbogaconego, podczas gdy wykładnia przytoczonych przepisów wskazuje, że bieg przedawnienia roszczenia o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia następuje już w momencie wzbogacenia się podmiotu, 4. naruszenie przepisów prawa procesowego, a to art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 442 1 § 1 k.c. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że bieg przedawnienia roszczenia odszkodowawczego w niniejszej sprawie rozpoczął się w 2009 r., podczas gdy analiza stanu faktycznego sprawy prowadzi do wniosku, że powód dowiedział się o --- STRONA 9 --- szkodzie już w roku 2003, a od momentu wyzbycia się nieruchomości przez Skarb Państwa w roku 2004 mógł już wystąpić z roszczeniem odszkodowawczym, 5. naruszenie przepisów prawa materialnego a to art. 442 1 § 1 k.c. w zw. z art. 189 k.p.c. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że dopiero wyrok ustalający z 2009 r., że nie istniało przejście z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości, stwarzał możliwość do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym, podczas gdy analiza stanu faktycznego i prawnego sprawy prowadzi do wniosku, że powód mógł już w 2004 r. wystąpić z powództwem o odszkodowanie, w ramach którego mogło dojść do ustalenia, że nie istniało przejście z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości, 6. naruszenie przepisów prawa procesowego, a to art. 233 § 1 k.p.c., poprzez nieprawidłowe obliczenie wartości zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia na rzecz powoda; Sąd ustalił, że powód z tego tytułu winien otrzymać kwotę 127.500 zł będącą iloczynem udziału powoda w spadku po poprzedniku prawnym (3/20) oraz wartości nieruchomości w dniu jej rozdysponowania tj. 827.000 zł, podczas gdy prawidłowe obliczenie prowadzi do wniosku, że iloczyn ułamka 3/20 oraz kwoty 827.000 zł to kwota 124.050 zł., 7. naruszenie przepisów prawa procesowego, a to art. 233 § 1 k.p.c.. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że powód dowiedział się o szkodzie w roku 2009, podczas gdy pozwany zaprzeczył tej okoliczności i wskazał, że powód wiedział o szkodzie już w roku 2004, w konsekwencji czego powód nie zainicjował żadnego postępowania dowodowego, a Sąd I instancji bezpodstawnie przyjął, że fakt dowiedzenia się o szkodzie nastąpił w roku 2009. Apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych, e w e n t u a l n i e o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Powód wniósł o oddalenie apelacji i zasadzenie od pozwanego na jego rzecz zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego za instancję odwoławczą według norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja pozwanego jest zasadna jedynie częściowo. Rację ma bowiem skarżący, czyniąc Sądowi I instancji zarzut naruszenia przepisów art . 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 442 1 § 1 k.c. poprzez nieuzasadnione --- STRONA 10 --- przyjęcie, że bieg przedawnienia roszczenia odszkodowawczego w niniejszej sprawie rozpoczął się dopiero w 2009 r. U podstaw powyższego poglądu legło zapatrywanie sądu, że o ile zdarzenie wyrządzające szkodę nastąpiło w dniu 9 lutego 2004 roku i polegało na rozporządzeniu przez stroną pozwaną nieruchomością, o tyle o bezprawności działania Skarbu Państwa przesądził dopiero wyrok Sądu Rejonowego dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi z dnia 10 grudnia 2009 roku, w którym ustalono, że nie doszło do przejścia własności przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Dopiero w tym momencie powód jako poszkodowany dowiedział się o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody i ta data wyznacza początek biegu 3- letniego terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego. Sąd Apelacyjny nie podziela powyższego stanowiska. Po pierwsze –jak słusznie zauważa apelujący- wyrok Sądu Rejonowego dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi z dnia 10 grudnia 2009, wydany w trybie art. 189 k.p.c. ma charakter deklaratoryjny, a zatem jedynie potwierdza fakt bezprawności działania pozwanego. Nie oznacza to jednak, że dopiero od momentu jego prawomocności powód jako pokrzywdzony mógł wystąpić z roszczeniem odszkodowawczym. Okolicznością bezsporną jest, że Skarb Państwa figurował od roku 1948 jako właściciel spornej nieruchomości w związku z przejściem na niego własności nieruchomości położonej w Łodzi, przy ulicy … o pow. 2 ha 26 arów i 57 m.kw. na mocy art. 2 ust.1 lit. b dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. W przepisach tegoż dekretu brak było regulacji szczególnej, która nakazywałaby – tak jak w przypadku przejścia własności na mocy art. 2 ust.1 lit. e - przekazania sprawy o ustalenie czy Skarb Państwa prawidłowo został wpisany jako właściciel nieruchomości, na drogę postępowania administracyjnego. W związku z tym wyłącznie przed sądem powszechnym można było domagać się ustalenia, czy Skarb Państwa prawidłowo został wpisany jako właściciel nieruchomości na mocy przepisu art. 2 ust.1 lit. b dekretu. Uzyskanie jednak orzeczenia ( w trybie art. 189 k.p.c.) o ustaleniu nieistnienia przejścia prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa z mocy przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) nie było warunkiem koniecznym dla dochodzenia roszczeń odszkodowawczych lub o wydanie nieruchomości, czy dla wystąpienia z powództwem o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Już po wejściu w życie kodeksu cywilnego wiele osób występowało na drogę czy to postępowania administracyjnego celem uzyskania decyzji administracyjnej --- STRONA 11 --- stwierdzającej, że dana nieruchomość nie podpadała pod przepisy dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej czy też od razu na drogę postępowania sądowego o zwrot przejętej nieruchomości, czy zapłatę odszkodowania. W kodeksie postępowania cywilnego od samego początku obowiązywał przepis art. 177 §1 pkt.3 oraz §2 , w myśl którego sąd mógł zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależało od uprzedniej decyzji organu administracji państwowej a jeżeli postępowanie administracyjne nie było jeszcze rozpoczęte, a jego rozpoczęcie zależało od wniosku strony, sąd wyznaczał termin do wszczęcia postępowania, w innych wypadkach mógł zwrócić się do właściwego organu. Jeśli rozstrzygnięcie sprawy nie zależało od uprzedniej decyzji organu administracji państwowej sąd samodzielnie przesłankowo ustalał, czy dana nieruchomość podpadała bądź nie pod przepisy dekretu z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej. W realiach rozpoznawanej sprawy spadkobiercy S. K., a konkretnie M. H. G., już w roku 1995 podważali zasadność przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa w trybie art. 2ust.1 lit. b w/w dekretu, wnosząc do Urzędu Rejonowego w Łodzi o stwierdzenie nieważności orzeczenia Wojewódzkiej Komisji Ziemskiej z dnia 14.10.1948r jako wydanej bez podstawy prawnej i orzeczenie zwrotu bezprawnie zabranej nieruchomości lub wypłacenie odszkodowania. W tej materii były wydane w latach 2001-2002 stosowne – negatywne- decyzje administracyjne.( k. 70-71, 73-75) Znali więc stanowisko Skarbu Państwa. Co więcej znali też jego plany co do przyszłości nieruchomości skoro w roku 2003 w piśmie z dnia 21 listopada 2003 roku wnieśli o wstrzymanie wszelkich działań związanych z przekazaniem Gminie Żydowskiej nieruchomości przy ulicy. Bezspornym jest, że spadkobiercy S. K., w tym i powód wiedzieli o rozdysponowaniu nieruchomością przez Skarb Państwa w roku 2004. Nic nie stało zatem na przeszkodzie, by już wówczas wystąpili z roszczeniem odszkodowawczym, w którym przesłankowo sąd ustaliłby, czy doszło do przejścia prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa w trybie art. 2ust. 1 lit.b dekretu z 1944 roku, czy też nie. Nie sposób więc zgodzić się z Sądem Okręgowym, że w ustalonym stanie faktycznym powód dowiedział się o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody, tj. Skarbie Państwa- Prezydencie Miasta Łodzi dopiero w roku 2009, z treści wyroku sądowego. J. K. już w roku 2004 wiedział i o szkodzie i o osobie zobowiązanej i od 9 lutego 2004 roku biegł dla niego 3-letni termin do dochodzenia roszczenia odszkodowawczego, o jakim mowa w art. 442¹§1 k.c. i podobnie w poprzednio obowiązującym art. 442§1 k.c. --- STRONA 12 --- Czyniąc uwagi odnośnie roszczenia odszkodowawczego nie można nie zauważyć, że powód upatrywał źródła swej szkody w fakcie przeniesienia przez pozwanego prawa własności nieruchomości na osoby trzecie, co miało miejsce w dniu 9 lutego 2004 roku, w sposób uniemożliwiający mu zadośćuczynienie przysługującego mu roszczeniu windykacyjnemu. Z faktu rozdysponowania nieruchomością powód wywiódł jednak dwa roszczenia: jedno z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, obliczonego na dzień 9 lutego 2004 roku, drugie zaś jako odszkodowanie w związku z aktualną (w roku 2011) wartością nieruchomości. (wzrost wartości nieruchomości). W uzasadnieniu wyroku z dnia 10 lutego 2004 roku, sygn. IV CK 459/02, LEX nr 175939, Sąd Najwyższy stwierdził, że zgodnie z art. 414 k.c. przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu nie uchybiają przepisom o obowiązku naprawienia szkody. Przepis ten przewiduje zbieg roszczeń, co oznacza, że uprawnionemu służy wybór pomiędzy roszczeniem o naprawienie szkody, a roszczeniem z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Z wyborem tym jednak wiążą się określone konsekwencje odnoszące się do przesłanek i zakresu odpowiedzialności zobowiązanego (por. wyrok SN z dnia 10 kwietnia 2000 r., V CKN 21/00, nie publ.). Wybór, o jakim mowa w art. 414 k.c., przysługuje uprawnionemu, jeżeli zatem uprawniony tego wyboru dokonał, zgłaszając roszczenie odszkodowawcze z tytułu czynu niedozwolonego, to nie jest obowiązkiem sądu rozważanie, czy w okolicznościach sprawy mogą być zastosowane także przepisy dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia. Czyn niedozwolony z reguły powoduje także wzbogacenie po stronie sprawcy, inne są jednak przesłanki i zakres odpowiedzialności, inne też okoliczności stanowią przedmiot dowodzenia. W rozpoznawanej sprawie – o czym była mowa powyżej- powód wnosi o zasądzenie zwrotu korzyści uzyskanej przez pozwanego bez podstawy prawnej w postaci wartości nieruchomości w chwili dokonania przesunięcia majątkowego na rzecz osób trzecich a nadto wywodzi swe roszczenie odszkodowawcze w związku ze wzrostem wartości utraconej nieruchomości. Nasuwa się w tej sytuacji pytanie, jak należy interpretować zawarte w art. 442¹§1 k.c. stwierdzenie ,, dowiedział się o szkodzie”. Zdaniem Sądu II instancji istotny jest fakt powzięcia przez poszkodowanego wiadomości o zaistnieniu szkody, a nie o jej rozmiarach i trwałości następstw. Właściwą chwilą dla określenia początku trzyletniego biegu przedawnienia jest moment, gdy poszkodowany zdaje sobie sprawę z ujemnych następstw zdarzenia wskazujących na fakt powstania szkody, gdy ma świadomość doznania szkody. --- STRONA 13 --- Zarówno w ocenie powoda, jak i Sądu I instancji szkoda jakiej doznał J. K. w związku z działaniem pozwanego wynika z różnicy w wartości nieruchomości w dniu dokonania rozporządzenia i w chwili obecnej. Nie może jednak budzić wątpliwości, że nawet przy tak skonstruowanej przez powoda szkodzie ( różnica pomiędzy wartością nieruchomości w roku 2004 a w roku 2011) dowiedział się on o szkodzie już w roku 2004, tj. w momencie rozdysponowania nieruchomością. Ten moment jest źródłem jego szkody i to on wyznacza początek biegu terminu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych. W ocenie Sądu Apelacyjnego nieuprawnione byłoby przyjęcie, że powód, tracąc w roku 2004 prawo do odzyskania nieruchomości w naturze mógłby w nieograniczonym czasie dochodzić swych roszczeń odszkodowawczych związanych z postępującym wzrostem ceny tej nieruchomości, tak jak uczynił to w niniejszym procesie, zgłaszając swe żądanie dopiero w czerwcu 2011 roku, po sporządzeniu opinii przez biegłą sądową. Przyjęcie takiej konstrukcji dawałoby mu prawo do zgłaszania dalszych tego typu roszczeń w przyszłości. Przy tak sformułowanej szkodzie nie może budzić wątpliwości i fakt, że powód dowiedział się o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody, podmiocie, który rozdysponował nieruchomością, już w roku 2004 i dla oceny tej bez znaczenia pozostaje wyrok Sądu Rejonowego z dnia 10 grudnia 2009 roku. Reasumując, uznając zarzuty apelacji w tym zakresie za zasadne, uprawnionym jest wniosek, że roszczenie odszkodowawcze powoda wywiedzione w czerwcu 2011 roku jest przedawnione. 3-letni termin przedawnienia upłynął bowiem w dniu 9 lutego 2007 roku. Z tych też względów powództwo w tej części podlegało oddaleniu. Trafny okazał się również zarzut strony pozwanej dotyczący nieprawidłowego obliczenia wartości zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia na rzecz powoda. Sąd ustalił bowiem, że powód z tego tytułu winien otrzymać kwotę 127.500 zł, będącą iloczynem udziału powoda w spadku po poprzedniku prawnym (3/20) oraz wartości nieruchomości w dniu jej rozdysponowania tj. 827.000 zł, podczas gdy prawidłowe obliczenie prowadzi do wniosku, że iloczyn ułamka 3/20 oraz kwoty 827.000 zł to kwota 124.050 zł. Pozostałe zaś zarzuty kwestionujące przede wszystkim ocenę sądu meriti co do zarzutu przedawnienia roszczenia powoda o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia, należy uznać za pozbawione racji. Słusznie podkreśla skarżący, że termin przedawnienia roszczenia nierozerwalnie związany jest z ustaleniem daty wymagalności tego roszczenia - art. 120 k.c. Zdanie drugie tego przepisu wyraźnie wskazuje, że jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się --- STRONA 14 --- od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. W rozpoznawanej sprawie przejęcie nieruchomości przez Skarb Państwa nastąpiło w 1948 roku. Wprawdzie już wówczas doszło do faktycznego odebrania S. K. nieruchomości, to jednak nie doszło do utraty własności przez niego, a jedynie utraty posiadania. Utrata własności może nastąpić w drodze czynności cywilnoprawnych lub decyzji administracyjnej (np. wywłaszczenie), z którymi nie mamy do czynienia w ustalonym stanie faktycznym. Zasadnie podkreślił sąd meriti, że skutku utraty własności nieruchomości nie zrodził wpis Skarbu Państwa w księdze wieczystej. Właściciel nieruchomości, a następnie jego spadkobiercy mogli zatem wystąpić z roszczeniem windykacyjnym, które nie ulega przedawnieniu. Stosownie do treści art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Przedmiotem roszczenia o zwrot z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia jest więc przede wszystkim zwrot korzyści w naturze, a gdyby to było niemożliwe, zwrot wartości korzyści. Wzbogacony (ani zubożony) nie ma więc możliwości wyboru i nie może wydać (żądać) zwrotu wartości korzyści, jeśli zwrot w naturze jest możliwy. Zwrot korzyści w naturze polega na wydaniu rzeczy stanowiącej przedmiot wzbogacenia, a więc tej samej rzeczy, która jest przedmiotem wzbogacenia, czyli oznaczonej co do tożsamości. W omawianej sprawie Skarb Państwa niewątpliwie już w roku 1948 bez podstawy prawnej wzbogacił się, przejmując we władanie nieruchomość S. K., posiadając ją i czerpiąc z niej pożytki. Był więc zobowiązany do zwrotu korzyści w naturze, między innymi do zwrotu przejętej bezprawnie nieruchomości. Użyte w art. 405 k.c. pojęcie ,,zwrot korzyści w naturze” jest tożsame z żądaniem wydania nieruchomości. Skoro żądanie wydania nieruchomości nie ulega przedawnieniu, zarówno S. K., jak i jego spadkobiercy (w tym powód) mieli nieograniczone czasem żądanie względem Skarbu Państwa wydania spornej nieruchomości, a więc żądanie zwrotu korzyści w naturze. Nie do zaakceptowania jest stanowisko skarżącego, że wymagalność roszczenia powoda nastąpiła już w roku 1948 w momencie przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa, a z uwagi na tzw. ,, zawieszenie funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości” powód mógł domagać się zwrotu korzyści w naturze już w roku 1989, a dopiero gdy to stało się niemożliwe dochodzić zwrotu wartości utraconej nieruchomości. Nie negując zawartych w apelacji wywodów odnośnie terminu przedawnienia roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jego wymagalności, zasad obliczania, nie można tracić z pola widzenia przedmiotu wzbogacenia (korzyści) --- STRONA 15 --- Skarbu Państwa, którym jest samo posiadanie nieruchomości. Oczywistym jest, że gdyby Skarb Państwa nie rozdysponował w roku 2004 nieruchomością na rzecz Gminy Żydowskiej, spadkobiercy S. K. nie mieliby przeszkód w odzyskaniu jej w naturze. Przeniesienie prawa własności na osobę trzecią spowodowało utratę roszczenia o zwrot nieruchomości i powstanie roszczenia o zwrot wartości korzyści uzyskanej przez Skarb Państwa. Jak podniósł Sąd Najwyższy w cytowanym już wcześniej wyroku z dnia 10 lutego 2004 roku, sygn. IV CK 459/02, LEX nr 175939, odebranie władztwa w trybie wykonywania przepisów dekretu o reformie rolnej nie wyklucza udzielenia właścicielom lub ich następcom prawnym ochrony w procesie windykacyjnym, gdyby okazało się, że nieruchomość została odebrana wbrew przepisom dekretu lub nie została następnie rozdysponowana zgodnie z celami wymienionymi w art. 1 ust. 2 dekretu i po przejęciu przez Państwo nie stała się własnością innych osób fizycznych lub prawnych (por. wyrok SN z dnia 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, nie publ.). Dopiero rozdysponowanie nieruchomością na rzecz innych osób w taki sposób, że stały się właścicielami, spowodowało utratę roszczenia windykacyjnego, i dopiero od tej chwili stało się możliwe wystąpienie z roszczeniem z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia czy też roszczeniem odszkodowawczym. Z omówionych powyżej względów, za uprawniony należy uznać wniosek Sądu I instancji, że roszczenie powoda o zwrot wartości bezpodstawnie uzyskanej korzyści, nie uległo przedawnieniu. W sprawie nie budziło natomiast zastrzeżeń ustalenie wartości uzyskanej przez pozwanego korzyści. W konsekwencji omówionych powyżej zarzutów, żądanie powoda podlegało uwzględnieniu jedynie w części, tj. do kwoty 124.050zł z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. W pozostałej części jako niezasadne podlegało oddaleniu. W tej sytuacji należało dokonać zmiany zaskarżonego wyroku, na podstawie art. 386§1 k.p.c. o treści jak w punkcie I. sentencji, oddalając apelację pozwanego w pozostałej części, na podstawie art. 385 k.p.c. O kosztach procesu za I instancję należało orzec w myśl art. 100 k.p.c., stosunkowo je rozdzielając. Powód wygrał w 47,94%, poniósł koszty w wysokości 21.655zł. Pozwany wygrał natomiast w 52,06%, a poniósł koszty w wysokości 7.200zł. W wyniku wzajemnej kompensacji tych kosztów należało zasądzić na rzecz powoda kwotę 6.632,69zł. Na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jednolity Dz. U. z 2010 r. nr 90, poz. 594 z późniejszymi zmianami) należało obciążyć obie strony, po połowie, nieuiszczonymi kosztami opinii biegłej. --- STRONA 16 --- O kosztach za postępowanie apelacyjne orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c. w zw. z art. 391§1 k.p.c. Strona pozwana wygrała to postępowanie w 52,05%, zaś powód wygrał w 47,95%. Obie strony poniosły tylko koszty zastępstwa procesowego w wysokości po 5.400zł. Zachodziła więc podstawa do wzajemnego zniesienia tych kosztów. Na podstawie art. 113 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jednolity Dz. U. z 2010 r. nr 90, poz. 594 z późniejszymi zmianami) należało obciążyć powoda nieuiszczoną przez pozwanego opłatą od uwzględnionej części apelacji.