Postanowienie I ACa 1138/10 IACz 246/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 marca 2011 r. Sąd Apelacy

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 1138/10 IACz 246/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 marca 2011 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Anna Kowacz-Braun Sędziowie: SSA Maria Kus-Trybek SSA Władysław Pawlak Protokolant: st.sekr.sądowy Katarzyna Wilczura po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2011 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa K G przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Zakładu Karnego w Wadowicach o zapłatę na skutek apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 16 września 2010 r. sygn. akt I C 1731/09 i zażalenia pełnomocnika powoda z urzędu od punktu IV tego wyroku 1. zmienia zaskarżony wyrok w punktach I i IV w ten sposób, że w punkcie I powództwo oddala, a w punkcie IV przyznaną kwotę podwyższa o podatek VAT w wysokości 792 zł (siedemset Ź_§ ¬ H5 Ę “ `¶ßMm_§_wmMw„“ ` :Ę ua --- STRONA 2 --- dziewięćdziesiąt dwa złote); 2. w pozostałym zakresie apelację oddala i zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa- Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 450 zł (czterysta pięćdziesiąt złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego; 3. przyznaje od Skarbu Państwa- Sądu Okręgowego w Krakowie na rzecz adwokata R S z Kancelarii Adwokackiej w Krakowie kwotę 553,50 zł (pięćset pięćdziesiąt trzy złote pięćdziesiąt groszy) w tym 103,50 zł podatku VAT tytułem wynagrodzenia z pomoc prawną udzielona powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. --- STRONA 3 --- Sygn. akt I ACa 1138/10 I ACz 246/11 Uzasadnienie Powód K G w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa Dyrektorowi Zakładu Karnego w Wadowicach domagał się zasądzenia kwoty 100 000 zł. tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych i krzywdę jakiej doznał w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w Wadowicach. Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy zasądził do strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 3 500 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 16 września 2010 r. , a w pozostałym zakresie powództwo oddalił ( przy czym z uwagi na toczący się proces przed Sądem Rejonowym w Wadowicach postanowieniem z dnia 16 września 2010 r. odrzucił pozew w zakresie zapłaty kwoty 10 000 zł.). Nie obciążył powoda kosztami procesu oraz przyznał od Skarbu Państwa na rzecz adwokata R S kwotę 3 600 zł. tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. W uzasadnieniu ustalił , iż powód przebywał w Zakładzie Karnym w Wadowicach od dnia 23 marca 2009 r. do 27 listopada 2009 r. najpierw jako tymczasowo aresztowany , a potem jako skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w Chrzanowie na karę 3 lat pozbawienia wolności za przestępstwa z art. 207 § 2 k.k., art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. W tym okresie przebywał w 19 celach , z których 9 nie spełniało wymagań co do normy powierzchniowej 3 m² na jednego osadzonego. Przeludnienie takie stwarzało problemy z właściwym rozmieszczeniem osadzonych w celach pod względem charakterologicznym, co powodowało narastanie konfliktów między więźniami. Powód kilkakrotnie --- STRONA 4 --- spotykał się z szykanami i wrogim nastawieniem innych współwięźniów z związku z rodzajem przestępstwa , za które odbywał karę. Negatywne nastawienie współwięźniów do powoda przejawiało się tym , iż nie pozwalano mu zasiadać przy stole , a posiłki mógł odbierać jako ostatni. Dokuczano mu też przykładając ogień do stóp. Te zachowania współwięźniów wywoływały u powoda nerwowość i stan pobudzenia. Na przełomie kwietnia i maja 2009 r. powód na znak protestu odmówił przyjmowania posiłków. Wówczas został poddany opiece psychiatrycznej i zapisano mu odpowiednie leki. Przeludnienie w Zakładzie Karnym w Wadowicach ma miejsce począwszy od 2000 r. i na czerwiec 2009 r. wyniosło 110-115 %. Dyrekcja Zakładu nie miała innej możliwości osadzenia nadmiernej ilości więźniów , poza zwiększaniem obsady cel. Pozyskiwano także i inne pomieszczenia adaptując je na cele więzienne. Jednak już od kilku lat nie ma możliwości takiej adaptacji. O fakcie przeludnienia był informowany sędzia penitencjarny, który co roku wizytuje ten zakład. Dyrekcja Zakładu podejmowała działania mające na celu zminimalizowanie dolegliwości związanych z przeludnieniem sal, organizując zajęcia kulturalno-oświatowe, sportowe i edukacyjne. Powód nie sprawiał większych problemów wychowawczych . Przez pewien okres czasu miał myśli samobójcze. Z uwagi na stan psychiczny wymagał odpowiedniego doboru współwięźniów. Po zgłoszeniu wychowawcy , że jest źle traktowany, przenoszono go do innej celi, gdyż informacje o jego osobie szybko dochodziły do nowych współwięźniów. Cele , w których powód odbywał karę , były wyposażone w łóżka piętrowe ( górne łóżka miały dostawione drabinki), stół , taborety i szafkę. Powód zawsze spał na łóżku. W każdej z tych cel znajdował się kącik sanitarny, który stanowiło pomieszczenie odgrodzone od pozostałej części celi --- STRONA 5 --- nieprzeźroczystym płótnem zawieszonym na szynie na wysokości 2,2 m. od podłogi. Zakład Karny w Wadowicach jest sukcesywnie remontowany. W 2008 r. zostały wymienione wszystkie okna na nowe. Powiększono otwory okienne, co zwiększyło doświetlenie pomieszczeń. Cele mają wentylację grawitacyjną , a ponadto można je wietrzyć poprzez otwarcie okna. Przewody wentylacyjne i kominowe podlegają okresowej kontroli kominiarskiej. W rozważaniach prawnych przytaczając treść przepisów art. 24 k.c. w zw. z art. 361 k.c. wyjaśnił, że wprawdzie strona pozwana wykazała , iż starała się podejmować działania w ramach obowiązującego porządku prawnego , ale dolegliwości , na które wskazywał powód były w czasie odbywania przez niego kary nadmierne i nie powinny stanowić nieodłącznej jej części. Dopuszczając do takiej sytuacji Zakład Karny w Wadowicach dział niezgodnie z prawem. Powoływanie się przez stronę pozwaną na przepis art. 248 k. k. w. nie usuwa bezprawności . Przepis ten należało stosować jako rozwiązanie szczególne , a ograniczenie wielkości celi na jego podstawie mogło mieć miejsce na czas określony i nie nadmiernie długi. Przeludnienie w Zakładzie Karnym w Wadowicach wywoływało problemy z właściwym rozmieszczeniem osadzonych pod względem charakterologicznym rodząc konflikty pomiędzy nimi. Stan psychiczny powoda wymagał osadzenia go z osobami spokojnymi , tolerancyjnymi, nie wykazującymi zachowań agresywnych. Takich warunków powód nie miał zapewnionych, bowiem był szykanowany przez innych współwięźniów, a nawet dochodziło do jego okaleczenia poprzez przypalanie ogniem. Osadzenie powoda w takich warunkach stanowiło naruszenie jego godności oraz prawa do intymności , które cywilizowane państwo winno zapewnić także osobom pozbawionym wolności. W okresie 8 miesięcznego pobytu powoda w Zakładzie Karnym w Wadowicach ok. 3 i pół miesiąca spędził w celach o powierzchni mniejszej od 3 m² na jednego osadzonego. --- STRONA 6 --- Z tych też względów Sąd pierwszej instancji zasądził na rzecz powoda na podstawie art. 448 k.c. kwotę 3 500 zł. W apelacji strona pozwana zaskarżając powyższy wyrok w zakresie w jakim uwzględniono powództwo i w odniesieniu do rozstrzygnięcia o kosztach procesu, domaga się jego zmiany poprzez oddalenie w całości powództwa , ewentualnie jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania przy zasądzeniu ( w obu wypadkach) kosztów procesu na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Zarzuciła: 1) naruszenie prawa procesowego , a to art. 233 k.p.c. mające wpływ na wynik sprawy , poprzez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych; 2) naruszenie prawa materialnego , a to : art. 10 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych i art. 3 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolnościach sporządzonej w dniu 4 listopada 1950 r. w Rzymie poprzez niewłaściwe zastosowanie; art. 248 § 1 k.k.w. w zw. z art. 110 § 2 k.k.w. poprzez ich nie zastosowanie; art. 448 k.c. w zw. z art. 23 k.c. i art. 24 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie; art. 5 k.c. poprzez jego nie zastosowanie; 3) naruszenie art. 102 k.p.c. w zw. z art. 98 k.p.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie. W zażaleniu pełnomocnik powoda zaskarżając zawarte w tym wyroku orzeczenie o przyznaniu wynagrodzenia za udzieloną z urzędu pomoc prawną domagał się jego podwyższenia o kwotę podatku Vat. W odpowiedzi na apelację powód wniósł o jej oddalenie. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Co do apelacji powoda. --- STRONA 7 --- Z uzasadnienia pozwu wynikało , że powód opiera swoje roszczenie na tym ,iż w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w Wadowicach przebywał w celach przeludnionych , w których na jednego osadzonego przypadało 2 m² i taka sytuacja doprowadziła go do rozstroju nerwowego , frustracji , braku koncentracji i nerwicy. Przeludnienie wywoływało agresję wśród więźniów. Po złożonych przez powoda zeznaniach jego pełnomocnik uzupełnił podstawę faktyczną powództwa o brak zapewnienia przez stronę pozwaną właściwej wentylacji cel , temperatury, intymności przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych (k. 106-109). Uzupełniając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji odnośnie metrażu jaki miał faktycznie powód w czasie odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w Wadowicach trzeba stwierdzić , iż przy obliczaniu tej powierzchni nie powinno się wliczać kącika sanitarnego . W związku z tym w 12 z 19 cel w jakich w tym Zakładzie powód przebywał, nie miał zapewnionej normy 3 m². W okresie od 26 marca do 31 marca 2009 r. wyniosła 2,75 m² , od 29 kwietnia do 6 maja 2009 r. – 2,3 m² , od 11 maja do 2 czerwca 2009 r. – 2,73 m². , od 30 czerwca do 27 lipca 2009 r. – 2,76 m² , od 27 lipca do 30 lipca 2009 r. – 2, 7 m², od 30 lipca do 17 sierpnia 2009 r. – 2,5 m², od 17 sierpnia do 20 sierpnia 2009 r. , 2,31 m², od 6 września 2009 r. do 28 października 2009 r. – 2,42 m², od 28 października do 7 listopada 2009 r. – 2,4m² , od 7 do 11 listopada , 2 27 m², od 11 do 23 listopada - 2,4 m ² i od 23 do 27 listopada 2009 r. – 2,42 m² ( k. 101). Z powyższego zestawienia wynika , że przez połowę czasu odbywanej kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w Wadowicach powód nie miał zapewnionej normy 3 m². Zwrócić jednak uwagę trzeba , że niedobór ten wahał się od 8-10 % normy( 2,76 – 2,7 m² - przez 1 miesiąc i 28 dni) poprzez 20-17 % normy ( 2,4 – 2,5 m² przez 2 miesiące i tydzień) do ok. 24-23% normy( 2,27- 2,31 m ²), przy czym w tym ostatnim przypadku łącznie jedynie przez 2 tygodnie. Zatem ograniczenie tej --- STRONA 8 --- powierzchni nie było znaczące. Niedochowanie normy powierzchniowej samo przez się nie rodzi odpowiedzialności cywilno-prawnej Skarbu Państwa , tym bardziej jeśli – jak w niniejszej sprawie – przekroczenia te były relatywnie małe, zaś powód – wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji – nie wykazał dowodowo aby odbywanie kary pozbawienia wolności w takich warunkach doprowadziło do naruszenia jego dóbr osobistych i wyrządzenia mu krzywdy. Sąd pierwszej instancji dał wiarę zeznaniom powoda ,że było on z uwagi na rodzaj popełnionego przestępstwa , za które odbywał karę źle traktowany przez współwięźniów ( nie pozwalano mu zasiadać przy stole , posiłki mógł odbierać jako ostatni , przykładno mu ogień do stóp), a przez to stawał się nerwowy i nadmiernie pobudzonym. W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy ocenił zeznania powoda w tej materii w sposób dowolny. Zwrócić bowiem uwagę trzeba , że powód poza swoimi zeznaniami nie zaoferował innych środków dowodowych, potwierdzających jego roszczenie. W aktach osobowych powoda brak jest pism, w których skarżyłby się na warunki w jakich obywał karę pozbawienia wolności i traktowanie go przez współwięźniów. Nie porusza w ogóle tej kwestii w swoich listach do matki . Powód nie twierdził też aby skarżył się na te warunki konkretnym osobom – czy to funkcjonariuszom służby więziennej , współwięźniom czy też osobom bliskim. Sąd Okręgowy dając wiarę zeznaniom świadka Z Z nie uwzględnił tej części , w której zeznawał o tym , że powód był osobą konfliktową i trudno było zebrać skład celi , w której by prawidłowo funkcjonował (k. 115/2). Prawdziwość tych zeznań w tej materii potwierdza okoliczność , iż powód w przeciągu 8 miesięcy przebywał , aż w 19 celach. Podkreślić też trzeba , że z załączonej do akt osobowych powoda opinii sądowo – psychiatrycznej z kwietnia 2009 r. nie wynika aby warunki w jakich przebywał miały wpływ na jego cierpienia psychiczne. Nie wynika to też z opinii sporządzanych przez wychowawców. Nie znajduje potwierdzenia w aktach osobowych powoda ustalony przez Sąd Okręgowy fakt okaleczenia powoda. Zresztą podnieść trzeba , że twierdzenia powoda odnośnie traktowania --- STRONA 9 --- go przez współwięźniów są ogólnikowe. Przede wszystkim nie podaje skonkretyzowanych okresów czasu , w którym miałyby mieć miejsca te zdarzenia , jak również nie podaje nr cel czy imion i nazwisk współwięźniów , którzy mieliby mu czynić tego rodzaju złośliwości. Ta ogólnikowość zeznań powoda przy braku innych dowodów czyni te zeznania niewiarygodnymi. Zważywszy więc na konfliktową postawę powoda ( o czym zeznawał świadek Z. Z. ) zmian cel ( także z uwagi na treść listu do matki z 29 kwietnia 2009 r. , w którym służba więzienna dopatrzyła się możliwości popełnienia przez powoda samobójstwa, lecz nie z powodu warunków odbywania kary ) była uzasadniona . W związku z tym zachowaniu strony pozwanej nie sposób przypisać bezprawności. Ponadto taki stan rzeczy uzasadniał zastosowanie konsekwencji z wówczas obowiązującego jeszcze art. 248 § 1 k.k.w. Dalej wskazać trzeba, że powód nie wykazał też dowodowo aby w czasie odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w Wadowicach nie miał zapewnionych innych poza powierzchnią mieszkalną celi warunków , o których mowa w przepisie art. 110 § 2 k.k.w. w wersji wówczas obowiązującej. Z zeznań świadka Z Z wynika , że wszystkie okna zostały wymienione w 2008 r. , a powód odbywał karę pozbawienia wolności w 2009 r. Również kąciki sanitarne w poszczególnych celach więziennych były tak skonstruowane , że nie naruszały prawa do intymności osadzonych. W tym stanie rzeczy skoro brak po stronie pozwanej bezprawności działania , a przede wszystkim w związku z nie wykazaniem przez powoda naruszenia jego dóbr osobistych jak i doznania krzywdy wskutek warunków w jakich odbywał karę pozbawienia wolności , a co za tym idzie z uwagi na brak udowodnienia bezczynności strony pozwanej w czasie odbywania przez niego kary pozbawienia wolności powództwo należało oddalić. Do zaistnienia odpowiedzialności strony pozwanej koniecznym było wykazanie przez powoda , iż dolegliwości związane z odbywaną kara pozbawienia wolności wychodziły --- STRONA 10 --- poza zakres dolegliwości jakie towarzyszą istocie tej kary, która – co oczywiste – musi być z zasady dolegliwa. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie obciążenie powoda przez Sąd Okręgowy kosztami procesu w świetle art. 102 k.p.c. było uzasadnione . Wprawdzie podstawa prawna rozstrzygnięcia o kosztach procesu wskazana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku ( 100 k.p.c.) nie przystaje do orzeczenia w tym przedmiocie zawartego w sentencji wyroku ( „nie obciąża powoda kosztami postępowania”), jednakże rozstrzygniecie w tej materii odpowiada prawu. Mianowicie za zastosowaniem art. 102 k.p.c. przemawiała nie tylko sytuacja materialna powoda ( został zwolniony od kosztów sądowych w całości) , ale okoliczność , iż powód z uwagi na swoje problemy osobowościowe i własne poczucie krzywdy życiowej mógł być subiektywnie przekonany co do swoich racji w tym procesie. W tej części zatem apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie i w konsekwencji zastosowanie art. 98 § 1 k.p.c. Mając na uwadze powyższe Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację strony pozwanej orzekł na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. , a o kosztach postępowania apelacyjnego w oparciu o przepisy art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. nie znajdując już w postępowaniu drugo-instancyjnym podstaw faktycznych do zastosowania przepisu art. 102 k.p.c. Co do zażalenia. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Sąd pierwszej instancji przyznając pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie pominął § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej --- STRONA 11 --- udzielonej z urzędu i w związku z tym należało przyznaną kwotę podwyższyć o wówczas obowiązującą stawkę podatku Vat (22%). Mając na uwadze powyższe Sąd Apelacyjny orzekł n podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c.