Wyrok I ACa 1117/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny we Wr

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 1117/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Edwarda Siemiginowska Sędziowie: SSA Jan Surma SSA Jacek Gołaczyński (spr.) Protokolant: Katarzyna Sandecka po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2010 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa A. K. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu Nr (...) w S. reprezentowanemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Opolu z dnia 11 maja 2010 r. sygn. akt I C 640/09 oddala apelację i zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Opolu I Wydział Cywilny wyrokiem z dnia 11.05.2010 r. (sygn. akt I C 640/09) oddalił powództwo A. K. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu Nr (...) w S. o zapłatę kwoty 110.000 zł wraz odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty tytułem odszkodowania. Nadto Sąd ten zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny: Za bezsporną Sąd Okręgowy uznał okoliczność, że powód przebywał w Zakładzie Karnym Nr (...)w S. w okresie od dnia 8.06.2001 r. do 26.06.2001 r., a następnie od dnia 07.08.2001 r. do 11.11.2002 r. Sąd Okręgowy ustalił przy tym, że Zakład Karny Nr (...) w S. podlegał rutynowym kontrolom sędziego penitencjarnego. Kontrole te nie stwierdziły uchybień w funkcjonowaniu jednostki. W protokole z dnia 29-30.10.2009 r. sędzia penitencjarny K. B. stwierdził, --- STRONA 2 --- że warunki bytowe w wizytowanej jednostce są dobre, a cele wyposażone są w niezbędny sprzęt kwaterunkowy. Nie stwierdził również nieprawidłowości w funkcjonowaniu służby zdrowia. Sędzia penitencjarny zwrócił także uwagę na bogatą ofertę kulturalno-rozrywkową jaką do dyspozycji mają osadzeni. Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie: W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy wskazał, że roszczenie powoda należy oceniać w płaszczyźnie przepisu art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym w chwili zdarzeń, które wskazał on jako źródło odpowiedzialności pozwanego Skarbu Państwa, z uwagi na zmianę przepisu art. 417 k.c. dokonaną przez ustawę z dnia 17.06.2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r. Nr 162, poz. 1692), która weszła w życie z dniem 1 września 2004 r. Jak podkreślił Sąd Okręgowy, konieczność stosowania do zdarzeń i stanów prawnych powstałych przed dniem 1.09.2004 r. art. 417 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 1.09.2004 r. wynika z przepisu art. 3 k.c. oraz art. 5 cytowanej ustawy. W ocenie Sądu Okręgowego powód nie udowodnił wystąpienia po jego stronie szkody, jak również w żaden sposób nie wykazał, związku przyczynowego pomiędzy działaniem pozwanego, a hipotetyczną poniesioną przez niego szkodą, a co za tym idzie nie wykazał również wysokości ewentualnej szkody. Sąd ten podkreślił, że powód nie podjął w ogóle inicjatywy dowodowej, ponieważ nie zgłosił żadnych wniosków dowodowych pozwalających na ustalenie odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego w niniejszej sprawie, tj. świadczących o popełnieniu przez stronę pozwaną deliktu władzy publicznej. Sąd Okręgowy wyjaśnił przy tym, że nie jest wystarczające samo twierdzenie powoda, że w okresie w którym przebywał w jednostce organizacyjnej pozwanego nie zapewniono mu odpowiednich warunków bytowych. Wyprowadzanie z powszechnie znanego faktu przeludnienia panującego w jednostkach penitencjarnych wniosku, że każdy osadzony był dotknięty tym zjawiskiem, lub też warunki osadzenia jakie mu zaoferowano były złe, jest w ocenie Sądu Okręgowego, wnioskiem zbyt daleko idącym i nie znajdującym potwierdzenia w przedmiotowej sprawie. Powód, zdaniem Sądu Okręgowego, nie udowodnił, że mimo możliwości zapewnienia mu przez jednostkę penitencjarną możliwości osadzenia w celi w której norma metrażowa przypadająca na jednego osadzonego nie była przekroczona w dalszym ciągu odbywał karę w celi przeludnionej. Zdaniem Sądu Okręgowego działanie administracji penitencjarnej w stosunku do powoda mieściło się w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny i nie było też nacechowane złą wolą lub próbą jego dyskryminacji. W zakresie zarzutów dotyczących niezapewnienia właściwej opieki lekarskiej, braku zajęć i działalności kulturalno- oświatowej oraz ćwiczeń fizycznych, przedmiotowego traktowania osadzonych przez funkcjonariuszy, jak również braku odpowiedniego sprzętu kwaterunkowego, Sąd Okręgowy stwierdził, że przeprowadzone postępowanie nie wykazało, aby warunki osadzenia powoda uzasadniały twierdzenie o niegodziwych, nieludzkich warunkach, co dopiero uzasadniałoby żądanie zasądzenia odszkodowania. Sąd Okręgowy zaznaczył, że Zakład Karny Nr (...) w S. podlegał rutynowym kontrolom sędziego penitencjarnego, w czasie których nie stwierdzono uchybień w funkcjonowaniu jednostki. Sąd Okręgowy stwierdził nadto, że powód naruszając porządek prawny, winien liczyć się z karą pozbawienia wolności i wszystkimi dolegliwościami z tej kary płynącymi. Poziom tych dolegliwości uwarunkowany jest nie tylko samym pozbawieniem wolności, ale także standardem życia w danym, kraju, w tym sytuacji ekonomicznej determinującej przeciętny poziom życia obywateli. Dodatkowo Sąd Okręgowy wskazał, że niedogodności, które spotkały powoda w związku z odbywaniem kary w takim samym stopniu dotyczyły także innych osadzonych. Warunki te zaś były takie, jakie w danej sytuacji mogła optymalnie zapewnić administracja zakładu. Sąd Okręgowy za zasadny uznał przy tym podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia roszczenia powoda w oparciu o treść art. 442 k.c., gdyż upłynął trzy letni okres, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, zatem roszczenie powoda uległo przedawnieniu już w dniu 11.11.2005 r., czyli ponad cztery lata przed tym jak złożył pozew w niniejszej sprawie. --- STRONA 3 --- Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania przed Sądem I instancji oparto na art. 98 k.p.c. Powyższy wyrok zaskarżył powód wskazując, że takie rozstrzygnięcie jest dla niego „rażąco krzywdzący” (apelacja, k. 95) . W uzasadnienie apelacji powód odnośnie kwestii przedawnienia podniósł, że nie jest prawnikiem i nie wiedział, że osadzenie go w celach przeludnionych jest niezgodne z prawem. Ufał przy tym, że sytuacja w Zakładzie Karnym w S. jest zgodna z normami. Okoliczność, że sytuacja jest niezgodna z prawem stała się mu widoma dopiero na miesiąc przed wniesieniem pozwu. Ponadto powód podniósł, że nie wiedział, iż jego roszczenie przedawnia się w tak krótki czasie, tj. po upływie trzech lat. Powód wskazał, że fakt przeludnienia celi można udowodnić w oparciu o dokumentacje dostępną administracji rzeczonego zakładu karnego. Powód wskazał również na złe warunki sanitarne w celach, czego wyrazem było obudowanie węzłów sanitarnych we wszystkich celach tylko niskim (1,2 metra) parawanem, co powodowało nieprzyjemny fetor w celach. W ocenie powoda godzi to w godność człowieka. Powód wyjaśnił przy tym, że zachowują aktualność zarzuty wskazane przez niego w pozwie. Powód powołał się przy tym na orzecznictwo Sądu Najwyższego. Odnosząc się do stwierdzenie Sądu Okręgowego, że na wolności osoby żyją w gorszych warunkach, powód wskazał, że w jego ocenie osoby te na takie warunki się godzą, gdyż, jak wnioskuje powód, odpowiadają im one. Podnosząc powyższe powód wniósł o przyznanie mu od Skarbu Państwa Zakładu Karnego nr (...) w S. odszkodowania w kwocie 110.000,00 zł i umorzenie kosztów w wysokości 3600 zł. W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwany wskazał w uzasadnieniu na bezzasadność apelacji i prawidłowość ustaleń oraz rozważań Sądu Okręgowego. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. Dokonana przez Sąd Apelacyjny powtórna analiza i ocena twierdzeń stron oraz dowodów zgromadzonych w sprawie prowadzi do wniosków tożsamych z poczynionymi przez Sąd Okręgowy. Podstaw odpowiedzialności Skarbu Państwa w niniejszej sprawie doszukiwać można by się w art. 417 § 1 k.c., zgodnie z którym Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności. Wprawdzie przytoczony przepis został znowelizowany z dniem 01.09.2004 r., to jednak, jak słusznie wskazał Sąd Okręgowy, na mocy art. 5 ustawy nowelizującej, do zdarzeń i stanów prawnych powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej stosuje się przepisy art. 417, art. 419, art. 420, art. 420 1 , art. 420 2 i art. 421 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej (art. 5 ustawy z dnia 17.06.2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r. Nr 162, poz. 1692). Należy wskazać, że dodatkowo kwestię odpowiedzialności reguluje również Konstytucja RP. Zgodnie z art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jak została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. Pojęcie „działania organu władzy publicznej” należy rozumieć przy tym szeroko, obejmując nim także przypadki zaniechania ze strony organu państwowego lub samorządowego, jeżeli ciążył na nim obowiązek działania wyznaczony przez obowiązujące przepisy prawa. Podkreślić należy, że zaniechanie podjęcia przez władzę publiczną działań zapewniających uprawnionej osobie realizację jej praw podmiotowych jest bezprawne wówczas, gdy narusza skonkretyzowany w przepisach prawa obowiązek, którego wykonanie wyłączyłoby powstanie szkody (wyrok SN z dnia 28.04.2005r., III CK 367/04, wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie SK 51/05 ). Nadmienić jednak należy, że treść art. 77 ust. 1 Konstytucji RP jest na tyle niedookreślona, że nie daje podstaw do wywodzenia z niego roszczeń cywilnoprawnych (wyrok SN z dnia 12.02.2010 r., I CSK 328/09, Lex nr 599887). --- STRONA 4 --- Przy ocenie prawnej takiego typu roszczenia jak wywodzi powód, sięgnąć należy nie tylko do prawa krajowego, ale również prawa międzynarodowego. Wskazać należy w tym miejscu jedynie ogólnie, że z zakresu prawa międzynarodowego miarodajnym jest art. 10 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych (Dz.U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167), otwartego do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r., przewidujący, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka, jak też art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284), stanowiący, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu, i wprowadzający obowiązek władzy publicznej zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nienaruszających godności ludzkiej. Nadto art. 8 ust. 1 tej Konwencji ustanawia nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności. Przytoczone powyżej normy międzynarodowe swoje odzwierciedlenie znajdują również w prawie krajowym, przede wszystkim wskazać można na art. 30, art. 40, art. 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji RP. Ponadto zwrócić należy uwagę na szczególnie istotną z punktu widzenia procesu cywilnego regulację kodeksu cywilnego w zakresie ochrony dóbr osobistych, w tym na przepisy dotyczące zadośćuczynienia za naruszone dobra. Niezależnie od powyższych podstaw roszczenia należy wskazać, że w postępowaniu cywilnym zasadą jest, że to na stronie dochodzącej roszczenia ciąży konieczność wykazania zasadności roszczenia, którego się domaga. Z przepisu art. 6 k.c. wynika zasada, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Regułę tą potwierdza regulacja zawarta w przepisie art. 232 k.p.c. Przepis ten stanowi, że strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. W efekcie, jeżeli materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie daje podstawy do dokonania odpowiednich ustaleń faktycznych w myśl twierdzeń jednej ze stron, Sąd musi wyciągnąć ujemne konsekwencje z braku udowodnienia faktów przytoczonych na uzasadnienie żądań lub zarzutów. Należy to rozumieć w ten sposób, że strona, która nie przytoczyła wystarczających dowodów na poparcie swych twierdzeń ponosi ryzyko niekorzystnego dla siebie rozstrzygnięcia, o ile ciężar dowodu, co do tych okoliczności na niej spoczywał. Ogólnie ujmując, powód w niniejszej sprawie powinien wykazać trzy elementy, które pozwalałyby uznać roszczenie odszkodowawcze za uzasadnione: zdarzenie, szkodę i związek przyczynowy pomiędzy dwoma poprzednimi elementami. Powód nie wykazał istnienia szkody, a tym samym jej związku przyczynowego ze zdarzeniem. Sąd Apelacyjny w pełnym zakresie przychyla się do stanowiska Sądu Okręgowego, że wyprowadzanie z powszechnie znanego faktu przeludnienia panującego w jednostkach penitencjarnych wniosku, iż każdy osadzony był dotknięty tym zjawiskiem, lub też warunki osadzenia jakie mu zaoferowano były złe, jest wnioskiem zbyt daleko idącym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego zasadnie Sąd Okręgowy przyjął w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, że działanie administracji penitencjarnej w stosunku do powoda mieściło się w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny i nie było nacechowane złą wolą lub próbą dyskryminacji. Brak zatem podstaw do twierdzenia, aby pozwany dopuścił się wobec powoda działania bezprawnego, którym to z kolei działaniem mógł spowodować powstanie u niego szkody i krzywdy. Przedstawione w sprawie dokumenty z kontroli warunków panujących w Zakładzie Karnym Nr (...) w S. potwierdzają taki stan rzeczy, tj. że przedmiotowy zakład karnym zapewniał osadzonym odpowiednie warunki odbywania kary, a w każdym razie takie warunki, które nie umniejszały godności człowieka. Niezasadność roszczenia powoda jest zatem konsekwencją braku dowodów, które wykazywałyby, że powód poniósł szkodę w związku z działaniem władzy publicznej. Nie jest rolą ani Sądu Okręgowego, ani Sądu Apelacyjnego przeprowadzenie w tym zakresie dowodów z urzędu, gdyż obowiązek wniesienie wniosków dowodowych i przedstawienia dowodów obciąża powoda. Jednocześnie przedstawione w sprawie przez pozwanego dokumenty wskazują, że sytuacja w przedmiotowym zakładzie karnym nie była szczególnie niedobra. Sąd Apelacyjny nie kwestionuje przy tym, że generalnym problemem więziennictwa jest przeludnienie (co jest zresztą pochodną przyjętych mierników przeludnienia), to jednak istnienie takiego problemu w skali krajowej, nie koniecznie musi przekładać się na każdy przypadek oceniany z osobna. Osoba, która wywodzi roszczenie z tytułu nieodpowiednich warunków panujących w zakładzie karnym w czasie jej osadzenie, powinna precyzyjnie wykazać, jak wcześniej --- STRONA 5 --- wskazano, jaką poniosła szkodę (jakiego rodzaju i w jakim rozmiarze) oraz konkretnych zdarzeń i sytuacji przyczyniających się do wyrządzenia tej szkody, względnie wyrządzenia krzywdy. W niniejszej sprawie powód takich kwestii nie wykazał, nie wziął przy tym pod uwagę, zmian w stanie prawnym jakie zaszły od czasu jego osadzenia w zakładzie karnym Z powyższych powodów nie jest zasadnym zasądzenie na rzecz powoda odszkodowania na podstawie art. 417 k.c. Wskazać należy również na zasadność podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia roszczeń powoda. Zgodnie bowiem z art. 442 1 § 1 k.c., roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Powód przebywał w przedmiotowym zakładzie karnym od dnia 8.06.2001 r. do dnia 26.06.2001 r. i od dnia 07.08.2001 r. do dnia 11.11.2002 r. Trafnie zatem przyjął Sąd Okręgowy, że roszczenie przedawniło się. Nie ma w tym zakresie znaczenia fakt, że powód nie miał wiedzy o fakcie przedawniania się roszczeń. Obowiązuje zasada powszechnej znajomości prawa, czego wyrazem jest choćby ogłaszanie prawa w dziennikach urzędowych. Nie można uchylić się od skutków prawnych przedawnienia roszczenia poprzez argumentacje, że nie było się świadomym, iż obowiązują w tym zakresie stosowne normy prawne. Nie budzi zastrzeżeń oparcie się przez Sąd Okręgowy na art. 98 k.p.c. jako podstawie obciążenia powoda kosztami procesu. Zgodnie z § 1 tego artykułu strona przegrywająca sprawę (w niniejszej sprawie powód) obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Dodatkowo należy mieć na uwadze, że nawet zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi (art. 108 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity Dz.U. z 2010 r., Nr 90, poz. 594 ze zm.). Wszczynając proces cywilny zawsze należy mieć na uwadze, że w razie przegranej, zajdzie konieczność zwrotu pozwanemu kosztów jakie ten poniósł odpierając niezasadne argumenty powoda. Wprawdzie zgodnie z art. 102 k.p.c. w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami, to jednak w niniejszej sprawie taki szczególnie uzasadniony wypadek nie zachodzi. Co istotne w tej mierze, okoliczności osobiste dotyczące strony, jak przykładowo jej trudna sytuacja finansowa, w zasadzie nie kwalifikują się pod przytoczony art. 102 k.p.c. Powód przegrał sprawę, na dodatek przegrał ją nie z przyczyn takich jak choćby „wątpliwa sytuacja prawna”, lecz z powodu nie przedstawienia twierdzeń i dowodów uzasadniających roszczenie, jak też całkowitej nieznajomości prawa w zakresie przedawnienia roszczeń. Z tych względów w pełni trafne było obciążenie powoda kosztami procesu. Mając na uwadze powyższe okoliczności apelacje należało oddalić (art. 385 k.p.c). Orzeczenie o kosztach postępowania apelacyjnego oparto na przepisie art. 98 k.p.c. mw