Postanowienie I ACa 1102/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 lutego 2013 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt: I ACa 1102/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 lutego 2013 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Hanna Rojewska (spr.) Sędziowie: SSA Alicja Myszkowska SSA Tomasz Szabelski Protokolant: stażysta Agata Jóźwiak po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2013 r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa R. S. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w …, Aresztowi Śledczemu w …, Zakładowi Karnemu w …, Zakładowi Karnemu w …, Zakładowi Karnemu we …, Zakładowi Karnemu w … oraz Zakładowi Karnemu we … o zadośćuczynienie na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 6 lipca 2012r. sygn. akt I C 333/11 1. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że zasądza od pozwanego Skarbu Państwa Zakładu Karnego Nr 2 w … na rzecz powoda R. S. tytułem zadośćuczynienia kwotę 2.000,00 (dwa tysiące) `I.`f ~ == .llqfl fg., Q _ „.I“\\ »_ ~ V na \× ;rz/\_ v/` › 0 --- STRONA 2 --- złotych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 27 maja 2011 roku do dnia zapłaty i oddala powództwo w pozostałym zakresie; 2. oddala apelację w pozostałej części ; 3. nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego; 4. przyznaje i nakazuje wypłacić ze Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Kaliszu adwokatowi Jędrzejowi Winiarskiemu kwotę 147,60 (sto czterdzieści siedem 60/100) złotych brutto tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu powodowi w postępowaniu apelacyjnym. Sygn. akt I ACa 1101/12 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 6 lipca 2012 roku Sąd Okręgowy w Kaliszu oddalił powództwo R.S. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w …, Aresztowi Śledczemu w …, Zakładowi Karnemu w …, Zakładowi Karnemu w …, Zakładowi Karnemu we …, Zakładowi Karnemu w … i Zakładowi Karnemu we … o zadośćuczynienie i orzekł o kosztach procesu. S ą d u s t a l i ł, że powód R. S. został prawomocnie skazany za popełnienie przestępstwa zabójstwa i z tego powodu w dniach od 14 sierpnia 1996 r. do 21 października 2009 r. przebywał w jednostkach penitencjarnych w następujących okresach : - 14.08.1996 r. - 04.04.1997 r. - w Areszcie Śledczym w …, - 04.04.1997 r. - 18.06.1997 r. - w Zakładzie Karnym Nr 2 w …, - 18.06.1997 r. - 15.12.1998 r. - w Areszcie Śledczym w …, - 15.12.1998 r. - 20.01.1999 r. - w Zakładzie Karnym Nr 1 w …, - 20.01.1999 r. - 27.04.1999 r. - w Areszcie Śledczym w …, - 27.04.1999 r. - 16.02.2000 r. - w Zakładzie Karnym we …, - 16.02.2000 r. - 25.07.2000 r. - w Areszcie Śledczym w …, - 25.07.2000 r. - 12.01.2001 r. - w Zakładzie Karnym we …, - 12.01.2001 r. - 08.11.2005 r. - w Zakładzie Karnym w …, - 08.11.2005 r. - 05.01.2006 r. - w Areszcie Śledczym w …, - 05.01.2006 r. - 04.06.2007 r. - w Zakładzie Karnym w …, - 04.06.2007 r. - 23.07.2008 r. - w Zakładzie Karnym Nr 1 we …, - 23.07.2008 r. - 21.10.2009 r. - w Zakładzie Karnym Nr 2 w …. W okresie pobytu w Areszcie Śledczym w… powód przebywał m.in. w celach: B/2 nr 45 o pow. 12,05 m² oraz C/1 nr 27 o pow. 11,66 m². Powód przebywał w tych celach wraz z 3 - --- STRONA 3 --- 4 innymi osobami. Kąciki sanitarne były wydzielone kotarą z materiału tekstylnego. Nie było w nich dostępu do ciepłej wody. W czasie pobytu w Zakładzie Karnym Nr 2 w … powód przebywał w okresie 04.04.1997 r. - 18.06.1997 r. w szpitalu, znajdującym się w budynku B, w którym wszystkie sale chorych miały powierzchnię co najmniej 3 m² na jednego chorego, a w okresie 23.07.2008 r. - 21.10.2009 r. - w pawilonie A w celach nr 204, 205, 207 i 209, kiedy to wysokość powierzchni przypadająca na jednego osadzonego wynosiła 2,57 - 2,76 m² . Od dnia 1 października 2008 r. umieszczenie osadzonych w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosiła mniej niż 3 m² następowało na podstawie zarządzeń Dyrektora Zakładu Karnego w Nr 2 w ... Kąciki sanitarne były wydzielone płytami pilśniowymi, nie zabudowanymi na całej wysokości celi, do którego wejście było zakryte kotarami z materiału tekstylnego. Nie było w nich dostępu do ciepłej wody. W okresie pobytu w Zakładzie Karnym Nr 1 w … powód przybywał w celach, w których powierzchnia na jedną osobę nie wynosiła mniej niż 3 m². Kąciki sanitarne były murowane. Funkcjonariusze więzienni mieli do nich wzgląd przez okienko w ścianie celi. Umywalka znajdowała się poza nim, na terenie celi, bez dostępu do ciepłej wody. W okresie pobytu w Zakładzie Karnym we … powód przebywał w różnych celach. Niektóre kąciki sanitarne cel były osłonięte płytami pilśniowymi, nie zabudowanymi do samej góry, do których wejście było zakryte kotarami z materiału tekstylnego. Umywalki znajdowały się poza nimi, na terenie celi. Nie było w nich dostępu do ciepłej wody. W dniach 29 października 2000 r. - 10 stycznia 2001 r. powód przebywał w pawilonie 3 w celi nr C - 17 o pow. 13 m² . W celi tej przebywało oprócz niego jeszcze 2-3 osadzonych, a więc powierzchnia na każdego z nich wnosiła 3,25 m² - 4,3 m². Kącik sanitarny w tej celi był zabudowany murowaną ścianką od podłogi do sufitu. W umywalce był dostęp do ciepłej wody. Niektóre kąciki sanitarne cel, w których przebywał powód, były natomiast osłonięte płytami pilśniowymi, nie zabudowanymi do samej góry, do którego wejście było zakryte kotarami z materiału tekstylnego. Umywalki znajdowały się poza nimi, na terenie celi. Nie było w nich dostępu do ciepłej wody. Podczas pobytu w Zakładzie Karnym w … powód był zakwaterowany w pawilonie III, w celach o nr: 13 o pow. 5,3 m² , 11 o pow. 6,1 m² oraz 26, 30, i 11 - każda o pow. 19,8 m², w których było łącznie 8, a chwilami 9 osadzonych, a więc powierzchnia na każdego z nich wynosiła 2,47 - 2,2 m². Kąciki sanitarne w tych celach były zabudowane płytami pilśniowymi. Niektóre z nich były zasuwane drzwiami, a niektóre miały wejście zasłonięte kotarą z materiału tekstylnego. Nie było w nich dostępu do ciepłej wody. Każda z cel miała zapewnioną wentylację kanałową grawitacyjną, otwierane okna, system centralnego ogrzewania, kanalizację, zaopatrzenie w zimną wodę i oświetlenie elektryczne. Cele były sukcesywnie remontowane, a braki i usterki w ich wyposażeniu były usuwane w miarę możliwości i potrzeb. Osadzeni w jednostce mieli możliwość korzystania z biblioteki, telewizji kablowej, zajęć kulturalno - oświatowych i sportowych, które były codziennie organizowane w świetlicach oraz placach sportowych. --- STRONA 4 --- W czasie zakwaterowania w Areszcie Śledczym w … w dniach 8 listopada 2005 r. - 6 grudnia 2005 r. powód przebywał na oddziale szpitalnym, w którym nie występowało zjawisko przeludnienia cel, a następnie do końca pobytu w tej jednostce penitencjarnej na oddziale IV w celi nr 405, w której powierzchnia wynosiła 16, 95 m², w którym było osadzonych łącznie 8 osób, a zatem powierzchnia na jednego osadzonego wynosiła ok. 2,12 m². Kącik sanitarny w celi był osłonięty płytami pilśniowymi, nie zabudowanymi na całej wysokości celi, do którego wejście było zakryte kotarami z materiału tekstylnego. Nie było w nim dostępu do ciepłej wody. W okresie pobytu w Zakładzie Karnym Nr 1 we … w dniach 05.06.2007 r. - 31.08.2007 r. powód był zakwaterowany w pawilonie B cela nr 146 i 147 oraz pawilonie C cela nr 271, a następnie w pawilonie B w celach nr 146 i 147, pawilonie E w celi nr 16 i 2 oraz pawilonie A w celi nr 25. Powierzchnia na jednego osadzonego była w większości poniżej normy i wynosiła od 2,02 do 2,81 m², najczęściej - ok. 2,3 - 2,4 m². Od dnia 14.03.2008 r. powód przez okres ok. 30 dni przebywał w celi, w której powierzchnia na jednego osadzonego wynosiła ok. 3,3 - 3,5 m². Kąciki sanitarne były oddzielone od reszty cel płytą pilśniową o wysokości 140 - 160 cm. W większości nie było w nich dostępu do ciepłej wody. We wszystkich powyższych jednostkach penitencjarnych powód miał zapewnioną możliwość wzięcia raz w tygodniu ciepłej kąpieli. Cele mieszkalne, w których przebywał, były wyposażone w sprzęt kwaterunkowy w rodzaju i ilości zgodnej z przepisami rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych, tj. w łóżko /wraz z materacem, bielizną pościelowa i kocem/, taboret, szafkę /1 na 2-ch osadzonych/, stół /duży i mały/, wieszak na ubrania, półkę na przybory toaletowe, lustro, pojemnik na śmieci, miednicę do prania, wiaderko, szufelkę, zmiotkę, szczotkę klozetową a także środki chemiczne do czyszczenia podłóg, sanitariatów oraz płyn do WC. Nadto powód otrzymywał, przewidziany przez to rozporządzenie, przydział środków higienicznych /rolka papieru toaletowego, kostka mydła, maszynka do golenia - na miesiąc, oraz pasta do zębów, krem do golenia, proszek do prania - na wyrażoną prośbę/. Przy tak ustalonym stanie faktycznym oraz po dokonaniu oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, Sąd uznał powództwo za niezasadne. Na wstępie stwierdził, że bezspornym w przedmiotowej sprawie był fakt odbywania kary pozbawienia wolności przez powoda w ustalonych w stanie faktycznym jednostkach penitencjarnych i to - w przeważającej części - w warunkach przeludnienia, tj. w celach, gdzie na jednego skazanego przypada mniej niż 3 m² powierzchni. W ocenie powoda przebywanie w izolacji więziennej w ww. warunkach było źródłem naruszenia jego dóbr osobistych w postaci godności i prawa do intymności. Nadto powód zarzucił pozwanemu niezapewnienie mu odpowiednich warunków odbywania kary w postaci złego stanu cel, w których przebywał, przejawiającego się w częstym braku odpowiedniego wyodrębnienia kącika sanitarnego, zapewniającego intymność podczas jego użytkowania, oraz braku w nim dostępu do ciepłej wody. --- STRONA 5 --- Sąd podniósł, że w razie naruszenia dóbr osobistych podmiot, którego dobro osobiste zostało naruszone, może żądać, w oparciu o art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § 1 zd. 3 k.c, m. in. zadośćuczynienia pieniężnego. Przesłanką jego zasądzenia jest - oprócz bezprawnego zachowania się sprawcy - istnienia krzywdy niemajątkowej oraz związku przyczynowego między zachowaniem się sprawcy a powstałą krzywdą. W pierwszej kolejności Sąd odniósł się do zgłoszonego przez pozwanego zarzutu przedawnienia części roszczeń powoda, tj. roszczeń poprzedzających okres 3 lat od dnia wniesienia pozwu. Uznając - zgodnie z panującym w doktrynie i judykaturze poglądem – że naruszenie dobra osobistego zawinionym działaniem lub zaniechaniem kwalifikowane jest jako czyn niedozwolony, w konsekwencji przyjął, że do okresu przedawnienia wynikających z tego tytułu roszczeń należy stosować dyspozycję art. 442 § 1 k.c. w zakresie nieprzedawnionych jeszcze roszczeń, powstałych przed dniem 10 sierpnia 2007 r., bądź art. 442 1 § 3 k.c, w zakresie roszczeń powstałych po tej dacie (art. 2 i 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 80, poz. 538). Obie regulacje przewidują trzyletni termin przedawnienia od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie obwiązanej do jej naprawienia, nie później jednak niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Powód wiązał żądanie pozwu z pobytem w jednostkach penitencjarnych w okresie od 14 sierpnia 1996 r. do 21 października 2009 r. Trzyletni termin przedawnienia roszczeń należy liczyć od dnia ich wymagalności, tj. od dnia następującego po dniu opuszczenia przez powoda danej jednostki penitencjarnej (art. 120 § 1 zd. 1 k.c). Oznacza to, że przedawnieniu uległy roszczenia związane z pobytem w jednostkach penitencjarnych, które powód opuścił przed dniem 7 marca 2008 r., tj. przed trzyletnim okresem poprzedzającym wniesienie powództwa w niniejszej sprawie, które nastąpiło w dniu 7 marca 2011 r. Tym samym jako nieprzedawnione Sąd uznał roszczenia powoda związane z jego pobytem w Zakładzie Karnym Nr 1 we … w okresie od dnia 7 marca 2008 r. do dnia 23 lipca 2008 r. oraz w Zakładzie Karnym Nr 2 w … w okresie od dnia 23 lipca 2008 r. do dnia 21 października 2009 r. Następnie, odwołując się do dyspozycji przepisu art. 110 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 ze zm.), do obowiązującego do dnia 5 grudnia 2009 r. art. 248 § 2 k.k.w., art. 10 Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 167 i 169 z 1977 r.), art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284), art. 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483), jak i stosownego orzecznictwa Sądu Najwyższego, stwierdził, że umieszczenie powoda w celach o powierzchni przypadającej na jednego osadzonego mniejszej od 3 m² może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jego dóbr osobistych. Uznał jednak, że pozwany nie ponosi odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych powoda takim działaniem. Wykazał bowiem, że umieszczenie powoda w warunkach przeludnienia cel --- STRONA 6 --- mieściło się w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny, w związku z czym jego działaniu nie można przypisać znamiona bezprawności, koniecznego do przypisania odpowiedzialności za ten czyn. Pozwany Skarb Państwa wykazał, iż działał w tym zakresie na podstawie art. 248 k.k.w., obowiązującym w okresie pobytu powoda w jednostkach penitencjarnych, którego dotyczy niniejszy pozew. W ocenie Sądu szczególnie uzasadnionym przypadkiem, o którym mowa w powołanym wyżej przepisie, było przeludnienie wskazanych w pozwie jednostek penitencjarnych (jak i innych jednostek penitencjarnych na terenie kraju), które miało miejsce m.in. w okresie przebywania w nich powoda, a które zostało spowodowane mającym w tym czasie wzrostem przestępczości i wykrywalności przestępstw, przy jednoczesnym braku możliwości odmowy przez administracje jednostek penitencjarnych przyjęcia kierowanych do nich osób tymczasowo aresztowanych, bądź skazanych na karę pozbawienia wolności, wynikającym z konieczności zapewnienia realizacji porządku prawnego. Tym samym należy uznać, że administracje jednostek administracyjnych upoważnione były do podjęcia decyzji o czasowym umieszczeniu powoda w celach, w których powierzchnia na jednego skazanego była niższa od 3 m². Uwzględniając te okoliczności, Sąd przyjął, że działanie pozwanego mieściło się w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny i nie można mu przypisać znamiona bezprawności, koniecznego do przypisania odpowiedzialności za ten czyn. Następnie dodał, że nawet, gdyby uznać, że tego rodzaju osadzenie należałoby ocenić jako bezprawne działanie administracji jednostek penitencjarnych, to nie naruszyło ono dóbr osobistych powoda. Niedochowanie należnej powierzchni celi nie było nadmierne, a w czasie przebywania w Zakładzie Karnym Nr 1 we … przez pewien okres norma ta była zachowana. Nie można zatem uznać, że przebywanie powoda w przeludnionych celach obniżyło w sposób drastyczny warunki pobytu w przedmiotowych jednostkach penitencjarnych, w stopniu uprawniającym uznanie, że została naruszona jego godność i prawo do humanitarnego odbywania kary pozbawienia wolności. Sąd nie podzielił zarzutów powoda dotyczących niezapewnienia mu odpowiednich warunków bytowych podczas jego pobytu w jednostkach penitencjarnych. Podkreślił, że warunki odbywania kary pozbawienia wolności zostały szczegółowo uregulowane w Kodeksie karnym wykonawczym (m.in. w oddziale 4 dotyczącym praw i obowiązków skazanego), w - wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 249 § 1 k.k.w. - rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. Nr 152, poz. 1493), jak również w - wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 249 § 3 k.k.w. - rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. Nr 186, poz. 1820). Nie było kwestionowane przez powoda, że podczas jego pobytu w Zakładzie Karnym Nr 2 w … oraz Zakładzie Karnym Nr 1 we … (jak i innych wskazanych w pozwie jednostkach --- STRONA 7 --- penitencjarnych) administracje jednostek dostarczały osadzonym, w tym powodowi, wymaganych przez przepisy środków higieny i czystości, odzieży, bielizny i obuwia, jak również wyposażały cele w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy. Natomiast w zakresie zarzutu nieusytuowania urządzeń sanitarnych w sposób zapewniający ich niekrępujące użytkowanie, tj. w celach z niemurowanymi kącikami sanitarnymi, oddzielonymi od reszty pomieszczenia za pomocą płyty pilśniowej, niezabudowanymi na całej wysokości celi, do których wejście było zakryte kotarami z materiału tekstylnego, oraz zarzutu braku w celach dostępu do ciepłej wody, Sąd przyznał powodowi rację, że ten stan rzeczy był dla niego źródłem dużego dyskomfortu, jednak stopień nasilenia tych naruszeń nie przybrał takiej formy, przy której można by uznać, że powód był osadzony w warunkach naruszających jego dobra osobiste w postaci godności. Tego rodzaju niedogodności nie przekraczały skutków przebywania w warunkach izolacji więziennej w postaci niedogodności, którym administracja jednostki nie jest w stanie zapobiec, pomimo dokładania należytej staranności. Istnienie tych niedogodności uwarunkowane jest istniejącymi od dawna rozwiązaniami architektonicznymi jednostek penitencjarnych, które nie uwzględniały wydzielenia kącika sanitarnego od reszty celi oraz doprowadzenia do nich ciepłej wody. Nie jest to jednak wynik celowego czy też niedbałego działania administracji penitencjarnej, pozwalającego przyjąć, że zakres niedogodności związany z przebywaniem w jednostce penitencjarnej, odbiega od ich zwykłego poziomu, z którym należy się liczyć przebywając w warunkach izolacji więziennej. Mając na uwadze sytuację majątkową powoda, na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd nie obciążył go kosztami sądowymi oraz kosztami zastępstwa procesowego pozwanego, zaś o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu orzekł na podstawie § 6 pkt 7 w zw. z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. z 2002 r., Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Apelację od powyższego wyroku wniósł powód, zarzucając naruszenie prawa procesowego, tj. art. 233§1 k.p.c. poprzez wydanie wyroku bez wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności nie uwzględnienie przeludnienia celi. Skarżący wniósł o zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa w całości, względnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Kaliszu do ponownego rozpoznania, a nadto o zasądzenie kosztów nieopłaconej nawet w części pomocy prawnej, świadczonej powodowi z urzędu za II instancję. Pozwany, zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. --- STRONA 8 --- Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda jest częściowo zasadna, co skutkuje zmianą zaskarżonego wyroku, o treści jak w punkcie 1 sentencji, na podstawie art. 386§1 k.p.c. Na wstępie należy zauważyć, że jedyny zgłoszony w niej zarzut dotyczy wyłącznie naruszenia art. 233§1 k.p.c. mającego polegać na braku wszechstronnego rozważenia przez Sąd I instancji zebranego materiału dowodowego, w szczególności nie uwzględnienia przeludnienia celi. Skuteczne postawienie takiego zarzutu wymaga jednak wykazania, że Sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego. Zarzut dowolnego i fragmentarycznego rozważenia materiału dowodowego wymaga dla swej skuteczności konkretyzacji, i to nie tylko przez wskazanie przepisów procesowych, z naruszeniem których apelujący łączy taki skutek, lecz również przez określenie, jakich dowodów lub jakiej części materiału zarzut dotyczy, oraz podania przesłanek dyskwalifikacji postępowania Sądu I instancji w zakresie oceny poszczególnych dowodów na tle znaczenia całokształtu materiału dowodowego oraz w zakresie przyjętej podstawy orzeczenia. Tymczasem skarżący nie wskazuje jakie konkretne dowody błędnie ocenił Sąd, które dowody ewentualnie pominął. Ocena wartości dowodów pod kątem ich mocy i wiarygodności jest poprzedzona, jak stanowi art. 210§3 k.p.c. roztrząsaniem wyników postępowania dowodowego, które umożliwia przejście od fazy gromadzenia materiału procesowego do fazy sformułowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Sąd Okręgowy, dysponując dość obszernym materiałem dowodowym, poddając go wnikliwej i rzetelnej ocenie ustalił zarówno fakt przebywania powoda, w konkretnych jednostkach penitencjarnych w określonym przedziale czasowym, w celach, w których powierzchnia przypadająca na jednego skazanego była mniejsza niż 3 m², jak i warunki bytowe w celach, w których przebywał powód w okresie objętym pozwem. Na wstępie rozważań prawnych wyraźnie stwierdził, że bezspornym w przedmiotowej sprawie był fakt odbywania kary pozbawienia wolności przez powoda w ustalonych w stanie faktycznym jednostkach penitencjarnych i to - w przeważającej części - w warunkach przeludnienia, tj. w celach, gdzie na jednego skazanego przypada mniej niż 3 m² powierzchni. Dziwi więc zarzut nie uwzględnienia faktu przeludnienia cel. Wbrew twierdzeniom skarżącego Sąd Okręgowy poczynił także ustalenia w zakresie usytuowania urządzeń sanitarnych w celach, w których przebywał powód, uznając, że niegodności w tym zakresie z pewnością były dla niego źródłem dyskomfortu, lecz nie w stopniu pozwalającym uznać, że doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda w postaci godności. --- STRONA 9 --- Zdaniem Sądu II instancji zarówno z treści zarzutu apelacyjnego, jak i zgłoszonej na jego uzasadnienie argumentacji wynika, że skarżący de facto nie kwestionuje ustaleń faktycznych, poczynionych w przedmiotowej sprawie przez Sąd Okręgowy – które Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne - a jedynie dokonaną przez Sąd ocenę prawną zgłoszonego przez niego roszczenia. Z uzasadnienia apelacji wynika, że tak naprawdę skarżący czyni – choć nie wprost w petitum apelacji - zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 23 k.c. , art. 24 k.c. w związku z art. 448 k.c., art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w związku z art. 40 i 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji RP, polegający na błędnym uznaniu, że w wyniku przeludnienia cel, w których przebywał powód nie doszło do naruszenia jego dóbr osobistych. Choć z pisemnych motywów zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd I instancji uznał, iż umieszczenie powoda w celach o powierzchni przypadającej na jednego osadzonego mniejszej od 3 m² może stanowić wystarczającą przesłankę do stwierdzenia naruszenia jego dóbr osobistych, to jednak ostatecznie przyjął, że działanie pozwanego nie było bezprawne, a jeśli nawet nosiło taki walor, to niedochowanie należnej powierzchni celi nie było nadmierne, a w czasie przebywania w Zakładzie Karnym Nr 1 we … przez pewien okres norma ta była zachowana. W ocenie sądu meriti stan ten uprawniał przyjęcie, że nie doszło do naruszenia dóbr osobistych w postaci godności i prawa do humanitarnego odbywania kary pozbawienia wolności. Odnosząc się do zaprezentowanej przez Sąd I instancji powyższej oceny, w pierwszej kolejności należy podkreślić, że może ona dotyczyć jedynie warunków pobytu powoda w Zakładzie Karnym Nr 1 we… w okresie od dnia 7 marca 2008 roku do dnia 23 lipca 2008 roku oraz w Zakładzie Karnym Nr 2 w … w okresie od dnia 23 lipca 2008 roku do dnia 21 października 2009 roku. Za ten bowiem okres roszczenia powoda nie uległy przedawnieniu. Wypada w tym miejscu zauważyć, że w apelacji nie tylko nie ma zarzutu związanego z zagadnieniem przedawnienia części roszczeń powoda, ale i uzasadnienie wywiedzionego środka zaskarżenia nie dotyka w żadnej mierze powyższej problematyki. Pomimo tego skarżący w ramach wniosków apelacyjnych domaga się uwzględnienia jego powództwa w całości także w stosunku do tych jednostek pozwanego Skarbu Państwa- w stosunku do których roszczenia uległy przedawnieniu. Mimo braku formalnego zarzutu w tym zakresie, Sąd Apelacyjny w pełni podziela wywody Sądu Okręgowego co do zasadności zgłoszonego przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia powoda za okres poprzedzający 3 lata od wniesienia powództwa, uznając, że nie ma potrzeby ich ponawiania. Można jedynie dodać, że fakt istniejącego przeludnienia w polskich zakładach karnych jest powszechnie znanym i wiedział o nim także R. S. Odpowiedzialność za funkcjonowanie systemu penitencjarnego ponosi państwo polskie i powód również wiedział, że wobec Skarbu Państwa reprezentowanego przez poszczególne jednostki penitencjarne, w których przebywał, należy kierować wszelkie roszczenia. Wniosek taki jest tym bardziej uprawniony, jeśli weźmie się pod rozwagę to, że --- STRONA 10 --- pozwy w podobnych sprawach w ciągu ostatniej dekady wpływają do sądów powszechnych w znacznych ilościach. O czym była mowa już wcześniej nadmierne zagęszczenie w celi może samo w sobie być kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne, a w razie wyjątkowej kumulacji różnych niedogodności - nawet jako tortura. Nie sposób przyjąć sytuacji, w której w celi o powierzchni na osobę mniejszej niż 3 m 2 (co i tak jest standardem jednym z najniższych w Europie) można mówić o humanitarnym traktowaniu. Jest rzeczą oczywistą, że przeludnienie w celach łączy się z dodatkowymi dolegliwościami bytowymi dnia codziennego (warunki noclegu, spożywania posiłków, korzystania z ubikacji). Stan taki jest szczególnie dotkliwy, jeśli twa dłuższy okres. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25 kwietnia 1989 r., l CR 143/89, (OSPiKA 1990, poz. 330) wyjaśnił, że godność osobista jest tą sferą osobowości, która konkretyzuje się w poczuciu własnej wartości człowieka i oczekiwaniu szacunku ze strony innych ludzi. Poczucie to, które stanowi istotny element psychiki człowieka, kształtowane jest przez szereg okoliczności zewnętrznych. Zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności jest jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego, znajdującym wyraz w normach prawa międzynarodowego. Wynika to wprost z art. 10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r., (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 i 169) i z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950 r. stanowiących, że każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Przytoczone zasady norm prawa międzynarodowego na gruncie prawa polskiego wyrażają art. 40, 41 ust. 4 i 47 Konstytucji. W przypadku pobytu R. S. w Zakładzie Karnym Nr 1 we W. w okresie od 7 marca do 23 lipca 2008 roku, należy zgodzić się z Sądem Okręgowym, że niedochowanie normy powierzchniowej w tym czasie nie było nadmierne, oscylowało w granicach od 2,41 do 2,81 m², przy czym stan ten trwał po kilka dni, był przerywany okresami ( w tym prawie miesięcznym okresem), w których norma powierzchniowa przypadająca na jednego osadzonego bądź odpowiadała dopuszczalnej normie, bądź przekraczała 3m². W tym stanie rzeczy krótkotrwałość sytuacji związanej z przeludnieniem nie daje podstaw do uznania, że naruszona została w tym czasie godność powoda i prawo do humanitarnego odbywania kary pozbawienia wolności, stąd też słusznie Sąd uznał roszczenia powoda skierowane do tej jednostki penitencjarnej jako bezzasadne. --- STRONA 11 --- Z inną natomiast sytuacją mamy do czynienia z pobytem powoda w Zakładzie Karnym Nr 2 w ... Jak wynika bowiem z poczynionych ustaleń faktycznych stan przeludnienia cel, w których przebywał powód, utrzymywał się w okresie od 23 lipca 2008 roku do 21 października 2009 roku i tylko w krótkim czasie normy powierzchniowe były zachowane (k.94-95). W tym wypadku z pewnością – wbrew stwierdzeniu Sądu -stan ten nie był krótkotrwały i nie miał charakteru przejściowego. Warunki bytowe określone w art. 110 § 2 k.k.w. odnoszą się do wszystkich kategorii skazanych, niezależnie od rodzaju i typu zakładu karnego, systemu odbywania kary i stanowią standard minimalny, który administracja zakładu karnego musi zapewnić skazanym. Powód wykazał, że odczuwał skutki przeludnienia jako poniżające i nie zapewniające właściwego komfortu psychicznego. Łączyło się to bowiem z dodatkowymi dolegliwościami bytowymi dnia codziennego (warunki noclegu, spożywanie posiłków, korzystanie z ubikacji). Stan taki był szczególnie dotkliwy, jeśli trwał dłuższy okres, tak jak w rozpoznawanej sprawie w przypadku warunków odbywania kary w Zakładzie Karnym Nr 2 w ... Reasumując, powód wykazał fakt naruszenia jego dóbr osobistych w postaci godności oraz prawa do humanitarnego traktowania, natomiast nie do zaaprobowania jest pogląd Sądu I instancji, by pozwany obalił domniemanie bezprawności swego działania. Samo bowiem powołanie się przez niego na art. 248 k.k.w. nie usuwa bezprawności. Art. 248 k.k.w. istotnie dopuszczał odstępstwa od obowiązującej normy, ale tylko w szczególnych wypadkach, takich jak konieczność przetransportowania większej liczby osadzonych. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie może zaś stanowić takiego uzasadnienia ogólna sytuacja w więziennictwie, związana choćby ze wzrostem wykrywalności przestępstw, zwłaszcza kiedy stan taki trwa permanentnie. Zauważyć należy, że w art. 248 k.k.w. nie wskazano konkretnego terminu, na jaki można umieścić skazanego w celi o zagęszczeniu przekraczającym 3 m 2 na osobę. Mogło to jednak nastąpić tylko na czas ściśle oznaczony, a w realiach rozpoznawanej sprawy powód przez kilkanaście miesięcy odbywał karę w warunkach przeludnienia, przy obniżonej minimalnej normie powierzchni. Tym samym uwzględnienie stanowiska pozwanego doprowadziłoby do sytuacji, w której permanentne naruszenie wymogów z art. 110 §2 k.k.w. byłoby konwalidowane oparciem właściwej decyzji Dyrektora Zakładu Karnego Nr 2 w … o przepis art. 248 k.k.w. Wykluczyłoby to cel wprowadzenia tejże regulacji, który miał umożliwić jedynie czasowe – a zatem wyjątkowe - umieszczenie osadzonych w celach, w których powierzchnia przypadająca na jednego skazanego jest mniejsza aniżeli 3 m 2 ze względu na konieczność umożliwienia wykonywania przez Służbę Więzienną --- STRONA 12 --- powierzonych jej zadań. Natomiast stałe zakwaterowanie powoda w przeludnionej celi jest działaniem bezprawnym jako nie znajdujące oparcia w obowiązującym porządku prawnym, w tym w przepisie art. 248 k.k.w. Uznając zatem co do zasady roszczenie powoda skierowane przeciwko Skarbowi Państwa- Zakładowi Karnemu Nr 1 w … za uprawnione, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 448 k.c. określił wysokość zasądzonego na rzecz powoda zadośćuczynienia, biorąc pod uwagę jego kompensacyjny charakter. Zasadniczym kryterium decydującym o wysokości należnego zadośćuczynienia stanowi przede wszystkim rozmiar (zakres) doznanej przez pokrzywdzonego krzywdy, a niewymierny charakter takiej krzywdy sprawia, że ocena w tej mierze winna być dokonywana na podstawie całokształtu okoliczności sprawy. O wysokości zadośćuczynienia decyduje zatem Sąd po szczegółowym zbadaniu wszystkich okoliczności sprawy, kierując się podstawową zasadą, że przyznane zadośćuczynienie powinno przedstawiać realną wartość dla pokrzywdzonego i uwzględniać stosunki majątkowe panujące aktualnie w społeczeństwie. Sytuacja panująca w celach, w których przebywało więcej osób aniżeli wynikało to z norm powierzchniowych sprawiała, że powód narażony był na ujemne przeżycia związane chociażby z wykonywaniem bieżących spraw życia codziennego, jak spożywanie posiłków, spędzanie czasu wolnego czy też załatwianie potrzeb fizjologicznych. Ustalając kwotę zadośćuczynienia na poziomie 2.000zł Sąd Apelacyjny miał na uwadze zarówno powyższe dolegliwości, jak i czas pobytu powoda w przeludnionych celach, mając na uwadze, że w krótkich okresach jego pobytu w Zakładzie karnym Nr 2 w … normy powierzchniowe były zachowane, co pozwalało łagodzić skutki związane z faktem przeludnienia. Przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia Sąd Apelacyjny posiłkował się innymi rozstrzygnięciami sądów w sprawach dotyczących naruszenia dóbr osobistych w związku z przeludnieniem w zakładach karnych. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 listopada 2009 roku, wydanym w sprawie III CSK 62/09 (opubl. LEX nr 738354) wprawdzie stwierdził, że z uwagi na subiektywny charakter krzywdy przydatność kierowania się, przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia, sumami zasądzonymi z tego tytułu w innych przypadkach jest ograniczona, to jednak dodał, że przesłanka ta nie jest jednak całkowicie pozbawiona znaczenia, pozwala bowiem ocenić, czy na tle innych podobnych przypadków zadośćuczynienie nie jest nadmiernie wygórowane. Jednolitość orzecznictwa sądowego w tym zakresie odpowiada poczuciu sprawiedliwości i równości wobec prawa. Postulat ten może być jednak uznany za słuszny, jeżeli daje się pogodzić z zasadą indywidualizacji okoliczności określających rozmiar krzywdy w odniesieniu do konkretnej osoby poszkodowanego i pozwala --- STRONA 13 --- uwzględnić przy orzekaniu specyfikę poszczególnych przypadków. Zasada umiarkowanej wysokości zadośćuczynienia trafnie łączy wysokość zadośćuczynienia z wysokością stopy życiowej społeczeństwa, gdyż zarówno ocena, czy jest ono realne, jak i czy nie jest nadmierne, pozostawać musi w związku z poziomem życia, jednakże ma uzupełniający charakter w stosunku do kwestii zasadniczej tj. rozmiaru szkody niemajątkowej. Oceniając sytuację R. S. indywidualnie stwierdzić należy, że rozmiar doznanej przez niego krzywdy nie był znaczny, jego sytuacja nie odbiegała szczególnie od sytuacji innych osób osadzonych w celach przeludnionych, a zatem odpowiednią kwotą zadośćuczynienia w oparciu o przepisy art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. jest – zdaniem Sądu II instancji- suma 2.000 zł i w tym zakresie należało zmienić zaskarżony wyrok na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. O odsetkach Sąd drugiej instancji orzekł na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. przyjmując początek ich płatności na dzień 27 maja 2011 roku, tj. dzień doręczenia odpisu pozwu Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, zastępującej pozwany Skarb Państwa i wszystkie wskazane przez powoda jego jednostki organizacyjne. W pozostałym zakresie apelacja powoda nie zasługiwała na uwzględnienie. Pamiętać bowiem należy, że zadośćuczynienie nie może stanowić źródła wzbogacenia poszkodowanego i powinno uwzględniać stosunki majątkowe panujące w społeczeństwie. Ponadto sam pobyt w jednostce penitencjarnej związany jest ze swej istoty z określoną dolegliwością, która wynika z zastosowanej wobec R. S. sankcji karnej za popełnione przestępstwo i ma również za zadanie realizowanie prewencji indywidualnej w stosunku do skazanego (art. 53 k.k.). Samo skazanie i ukaranie karą pozbawienia wolności zakłada określoną dolegliwość i ograniczenia w różnym zakresie odnoszące się do konieczności przebywania w warunkach izolacji w jednym pomieszczeniu z innymi osobami na stosunkowo niewielkiej powierzchni, limitowanie czasu i form przebywania poza celą, załatwiania potrzeb fizjologicznych w warunkach ograniczenia pełnej intymności, organizowania kąpieli i prania odzieży według pewnych reguł wymuszonych warunkami bytowania w dużej zbiorowości. Dlatego też należne powodowi zadośćuczynienie może obejmować tylko takie cierpienia fizyczne i psychiczne, które wprost nie wynikają z istoty i celu odbywania izolacyjnej kary pozbawienia wolności. Zdaniem Sądu Apelacyjnego zasądzona na rzecz powoda kwota 2000 zł uwzględnia doznane przez niego cierpienia fizyczne i psychiczne związane z pobytem w przeludnionej celi. Żądanie zasądzenia od Skarbu Państwa kwoty zadośćuczynienia w wysokości 500.000 zł jest rażąco wygórowane, tak z uwagi na sposób i okoliczności naruszenia dobra osobistego, jak i z tego względu, że --- STRONA 14 --- większość zarzutów powoda co do warunków bytowych w Zakładzie Karnym we … i … okazało się w rezultacie nieuzasadnione. W tym stanie rzeczy apelacja powoda w pozostałej części jako bezzasadna podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny w myśl art. 102 k.p.c. nie obciążył powoda kosztami postępowania apelacyjnego. Zastosowanie w/w przepisu wymaga rozważenia wszystkich okoliczności sprawy i wskazania wypadku szczególnie uzasadnionego, ponieważ wyłączona została możliwość wszelkich uogólnień. Z uwagi na szczególny, wyjątkowy charakter tego unormowania nie dopuszcza się wykładni rozszerzającej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1974 r. II CZ 223/73, niepubl.). Istotne znaczenie dla możliwości zastosowania zasady słuszności ma zachowanie stron z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Sposób zastosowania art. 102 k.p.c. i ocena czy wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek należy do uprawnień jurysdykcyjnych sądu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2006 r. III CK 221/05, niepubl.) i nie wymaga wniosku strony. Odnosząc powyższe uwagi do analizowanej sprawy stwierdzić należy, że choć powód przegrał apelację w przeważającej części, to jednak jego sytuacja materialna oraz życiowa, w jakiej się znajduje, uzasadnia zastosowanie zasady słuszności określonej w art. 102 k.p.c. Po drugie R. S. realizuje przysługujące mu uprawnienie do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły Sąd (art. 45 ust.1 Konstytucji), zaś zasada obciążenia strony przegrywającej kosztami procesu nie może być rozumiana jako środek dyscyplinujący i zniechęcający do wytaczania powództw. Niebagatelne znaczenie ma również i to, że w wyniku częściowego uwzględnienia przez Sąd Apelacyjny apelacji, powództwo zostało uznane co do zasady za uprawnione i w konsekwencji częściowo uwzględnione, zaś kwestia wysokości zadośćuczynienia uzależniona była od oceny tegoż sądu. Przytoczone powyżej okoliczności – zdaniem Sądu Apelacyjnego - uzasadniały nie obciążanie powoda kosztami postępowania apelacyjnego. Na podstawie § 11 ust.1 pkt. 25 w zw. z § 13 ust 1 pkt 2 w zw. z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) przyznano pełnomocnikowi powoda zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu powodowi w postępowaniu apelacyjnym.