Wyrok I ACa 109/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 czerwca 2013 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 109/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 czerwca 2013 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Anna Cesarz Sędziowie: SSA Lilla Mateuszczyk (spr.) SSA Alicja Myszkowska Protokolant: stażysta Joanna Płoszaj po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2013 r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa T. M. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w ., Zakładowi Karnemu we . i Zakładowi Karnemu w . o ochronę dóbr osobistych i zadośćuczynienie na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w . z dnia 13 listopada 2012 r. sygn. akt I C 1523/11 I. zmienia punkt 1 zaskarżonego wyroku na następujący: „1. zasądza od Skarbu Państwa – Zakładu Karnego we … na rzecz T. M. kwotę 2.000 (dwa tysiące) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 2 września 2011 roku, oddalając powództwo w pozostałej części”; II. oddala apelację w pozostałej części; III. nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego; `I.`f ~ == .llqfl fg., Q _ „.I“\\ »_ ~ V na \× ;rz/\_ v/` › 0 --- STRONA 2 --- IV. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszy Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w … na rzecz adwokat Marty Lisieckiej prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Płocku kwotę 273,50 (dwieście siedemdziesiąt trzy 50/100) złotych brutto tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną świadczoną z urzędu na rzecz powoda w postępowaniu apelacyjnym oraz tytułem kosztów dojazdu. I A Ca 109/13 U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym wyrokiem z dnia 13 listopada 2012 roku wydanym w sprawie z powództwa T. M. przeciwko Skarbowi Państwa –Zakładowi Karnemu w …, Zakładowi Karnemu we ... i Zakładowi Karnemu w … o zadośćuczynienie, Sąd Okręgowy w … oddalił powództwo oraz orzekł o kosztach procesu. Powyższy wyrok zapadł na podstawie poczynionych przez Sąd Okręgowy ustaleń faktycznych, które Sąd Apelacyjny podzielił i przyjął za własne. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd Okręgowy w ... stwierdził, że w przedmiotowej sprawie powód dochodził zapłaty na jego rzecz kwoty 120.000 złotych tytułem zadośćuczynienia na podstawie art. 23 i 24 k.c. w związku z art 448 k.c., za naruszenie jego dóbr osobistych niehumanitarnymi warunkami osadzenia w Zakładach Karnych w ..., ... i w ... Przebywał on – jak twierdził - w celach przeludnionych, w warunkach uwłaczających jego godności. Z ustaleń poczynionych przez Sąd Okręgowy wynika, że poza przeludnieniem powód zgłosił również szereg innych zarzutów pod adresem kolejnych jednostek penitencjarnych, w których odbywał karę pozbawienia wolności. W ocenie Sądu I instancji nie ma wątpliwości co do tego, że występowało przeludnienie w zakładach karnych, w których powód przebywał, jednakże nie ma żadnych podstaw, by określić jego rozmiar, nie ma bowiem informacji, w jakich celach powód przebywał i w jakim zakresie normy te zostały przekroczone. Ponadto T. M. nie udowodnił, że w jednostkach, w których przebywał od lipca 2004r. do kwietnia 2011r. występowały dodatkowe dolegliwości, na które wskazywał, uzasadniając swoje żądanie. W konsekwencji, Sąd Okręgowy stwierdził, że powód nie udowodnił, by kara pozbawienia wolności wykonywana była wobec niego w taki sposób, iż naruszała jego poczucie godności. --- STRONA 3 --- Zaoferowany przez powoda materiał dowodowy okazał się niewystarczający dla ustalenia, że kolejne jednostki penitencjarne przy wykonywaniu kary pozbawienia wolności w stosunku do T. M. naruszyły jego dobra osobiste. Sąd I Instancji nie obciążył powoda kosztami procesu, na podstawie art. 102 kpc, uznając, iż sytuacja materialna, w jakiej obecnie się on znajduje, uzasadnia zastosowanie wobec niego tego przepisu i z tych względów nie zasądził od niego na rzecz Prokuratorii Skarbu Państwa zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Powód zaskarżył powyższy wyrok w całości apelacją zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku polegający na uznaniu, iż w Zakładzie Karnym w ... i w Zakładzie Karnym w ... oraz w Zakładzie Karnym we ... nie występowało przeludnienie, podczas gdy ze zgromadzonych danych z tych Zakładów wynika, iż zjawisko przeludnienia miało miejsce, a także naruszenie prawa procesowego, a mianowicie art. 233 § 1 kpc poprzez odmowę przyznania mocy dowodowej załączonym dokumentom z Zakładów Karnych, oraz przyjęcie, iż w związku z tym powód nie udowodnił dochodzonego roszczenia, podczas gdy do akt sprawy załączono całą niezbędną dokumentację, która uzasadnia powództwo. We wniesionym środku zaskarżenia pełnomocnik powoda wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda odszkodowania zgodnie z pozwem ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu podniósł, że z dokumentacji przedstawionej przez Zakłady Karne w ... i we ... wynika, iż występowało w nich przeludnienie. Z zestawienia danych dotyczących osadzenia osób pozbawionych wolności w Zakładzie Karnym we ... wynika, iż T. M. w okresach: 08.11.2006-14.11.2006, 28.12.2006- 25.01.2007, 21.03.2007- 16.04.2007, 16.04.2007-17.05.2007, 17.05.2007-21.05.2007, 18.06.2007-21.06.2007, 21.06-2007-01.08.2007, 21.08.2007-02.08.2007, 23.01.2008-24.01.2008, 29.02.2008- 08.04.2008, 15.04.2008-09.05.2008, 09.05.2008-21.05.2008, 21.05.2008-05.06.2008, 11.06.2008-20.06.2008, 15.07.2008-16.07.2008, 16.07.2008- 17.07.2008, 17.07.2008- 31.07.2008, 07.11.2008-05.02.2009, tj. łącznie przez 345 dni przebywał w celach, w których na każdego osadzonego przypadało mniej niż 3 m 2 powierzchni celi. W odpowiedzi na apelację pozwany – Skarb Państwa wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu pełnomocnik Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa podniósł, że na podstawie dokumentów załączonych do sprawy — w zakładach karnych występowało przejściowo nadmierne zagęszczenie osadzonych, niemniej, sam ten fakt --- STRONA 4 --- nie jest równoznaczny z naruszeniem dóbr osobistych powoda. W ocenie pozwanego, jako nieudowodnione pozostały okoliczności dotyczące przesłanki drugiej - naruszenia dobra osobistego, bądź zagrożenia naruszenia tych dóbr. Nadto, innych dowodów powód nie zaproponował, a dokumenty załączone przez zakłady karne nie stanowią dowodów na cierpienia powoda bądź naruszenie jego godności. S ą d A p e l a c y j n y z w a ż y ł , c o n a s t ę p u j e : Apelacja jest częściowo zasadna. Sąd Apelacyjny nie podziela stanowiska Sądu Okręgowego, by w toku postępowania nie zostało w ogóle wykazane jaki był stopień przeludnienia w celach, w których przebywał powód. Wprawdzie z informacji przedstawionej przez Dyrektora Zakładu Karnego w ... (k. 49) wynika, że w okresach osadzenia powoda w tym Zakładzie występowało zjawisko przeludnienia, o czym Dyrektor Zakładu informował właściwego sędziego penitencjarnego, zgodnie z wówczas obowiązującym przepisem art 248 §1 k.k.w. W tym przypadku jednakże, na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, rzeczywiście nie można ustalić, czy powód przebywał w celach, w których przekroczona była norma powierzchni mieszklanej dla jednego osadzonego, a w czasie przebywania przez powoda w Zakładzie Karnym w ... (27 maja 2010r. do 27 lutego 2012r.) norma powierzchni nie została przekroczona, ale już z informacji udzielonej przez Dyrektora Zakładu Karnego we ... (k.74-76) wynika, że powód był osadzony w tym Zakładzie dwukrotnie w okresach od 17 października 2006 roku do 8 czerwca 2009 roku oraz od 1 lipca 2009 roku do 24 kwietnia 2010 roku, i w tym czasie wielokrotnie i długimi okresami, łącznie przez 345 dni przebywał w celach, w których przekroczona była norma powierzchni mieszkalnej przypadająca na jednego skazanego, określona w art. 110 k.k.w. Wobec powyższego, Sąd Apelacyjny uznał zarzut podniesiony przez powoda dotyczący błędnej oceny materiału dowodowego za zasadny. Na podstawie tego materiału była możliwość ustalenia, przynajmniej w odniesieniu do niektórych okresów, ze powód długotrwale był osadzony w przeludnionych celach. Nie jest więc trafne twierdzenie Sądu Okręgowego, że brak możliwości ustalenia w jakim stopniu występowało zjawisko przeludnienia w zakładach, w których powód przebywał, był przeszkodą do stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych powoda i do zasądzenia z tego tytułu na jego rzecz zadośćuczynienia, zwłaszcza że powód nie wykazał w postępowaniu dowodowym innych naruszeń przez pozwanego godzących w jego dobra osobiste i mających wpływ na rozmiar krzywdy. --- STRONA 5 --- Istotnie, samo przekroczenie norm dotyczących powierzchni przypadającej w celi na jedną osobę nie może każdorazowo decydować o uznaniu tych warunków za naruszające godność. O naruszeniu godności skazanego z prawem do ochrony prawnej można mówić dopiero wówczas, gdy cierpienia i upokorzenia przekraczają konieczny element cierpienia wpisanego w odbywanie kary pozbawienia wolności, zwłaszcza przy bierności zakładu karnego, który nie dba o poprawę warunków odbywania kary i godzi się na przepełnienie cel, nie dba o zwiększenie ich ilości, o remonty, o polepszenie warunków socjalnych, żywieniowych, czy wreszcie kulturalnych. Z materiału dowodowego wynika, że dyrektorzy wskazanych placówek jedynie zgłaszali ten fakt sędziemu penitencjarnemu, jednakże okoliczność ta nie uchyla bezprawności działania Skarbu Państwa. Pozwany powinien wykazać, że ograniczenie powierzchni celi mieszkalnej nastąpiło z konkretnej przyczyny o charakterze nadzwyczajnym i na krótki czas, czyli udowodnić zaistnienie sytuacji tymczasowej o wyjątkowym charakterze, bo tylko taka sytuacja może uzasadniać uwzględnienie zarzutu wyłączenia bezprawności naruszenia dóbr osobistych w postaci godności. W świetle powyższego należy przyjąć, że przebywanie w przeludnionej celi może być odczuwane jako szczególna uciążliwość wywołująca u skazanego poczucie krzywdy. W tej sytuacji istnieją podstawy do przyjęcia, że wskutek wielokrotnego umieszczania skazanego w celach przeludnionych, jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie, naruszone zostało jego dobro osobiste w postaci godności i że naruszenie to uzasadnia zasądzenie zadośćuczynienia. W ocenie Sądu Apelacyjnego okoliczność ta stanowi o zasadności roszczenia powoda. Przemawia za tym także treść wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2012 roku, zgodnie z którym umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 , może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenie dóbr osobistych osadzonego (wyrok SN z dnia 26.09.2012r., sygn. II CSK 51/12, Lex nr 1232636). Jednym z podstawowych wymagań demokratycznego państwa prawnego jest zapewnienie przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności. O tym obowiązku stanowią zarówno przepisy Konstytucji (art. 40 i 41), Kodeksu karnego wykonawczego (art. 4), Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (art. 3), które określając prawa osób przebywających w zakładach karnych, nakazują zapewnienie im humanitarnego traktowania i poszanowanie ich godności, zakazują stosowania tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania. Skazany zachowuje prawa i wolności obywatelskie, a ich ograniczenie może wynikać tylko z ustawy oraz wydanego na jej podstawie orzeczenia. --- STRONA 6 --- Szczegółowe warunki osadzenia skazanego w celi mieszkalnej określa art. 110 § 2 k.k.w. W przedmiocie naruszenia prawa materialnego stwierdzić należy, że w myśl art. 110 § 1 i 2 k.k.w. minimalna powierzchnia na jednego skazanego powinna wynosić co najmniej 3 m², a ponadto cele winny być wyposażone w odpowiedni sprzęt kwaterunkowy zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania, odpowiednie warunki higieny, dostateczny dopływ powietrza i odpowiednią do pory roku temperaturę, według norm określonych dla pomieszczeń mieszkalnych, a także oświetlenie odpowiednie do czytania i wykonywania pracy. Do dnia 5 grudnia 2009 roku (utracił moc na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 roku, sygn. akt SK 25/07) obowiązywał także przepis art. 248 § 1 k.k.w., który zezwalał, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, aby dyrektor zakładu karnego umieścił osobę pozbawioną wolności, na określony czas, w warunkach, w których powierzchnia celi na 1 osobę wynosiła mniej niż 3 m 2 , jednakże obowiązany był poinformować o tym sędziego penitencjarnego. Ocena naruszenia dobra osobistego powinna być dokonana według obiektywnych kryteriów, gdyż podstawą roszczeń są nie tylko subiektywne odczucia podmiotu żądającego ochrony jego praw, lecz także obowiązujące przepisy prawa, a ocena stopnia dolegliwości wynikającej z naruszenia dobra osobistego stanowi przesłankę przyznania zadośćuczynienia z tytułu doznanej krzywdy. Negatywna ocena warunków odbywania kary pozbawienia wolności pod kątem tego, czy naruszały one godność osadzonego ma miejsce i jest uzasadniona wtedy, gdy żądanie ochrony prawnej wynika z przebywania w przeludnionej celi, z częstotliwości tych zdarzeń, braku działań ze strony podmiotów odpowiedzialnych za usunięcie naruszeń, jak również z innych nieodpowiednich warunków osadzenia, których powód w toku postępowania nie wykazał. Jest też rzeczą oczywistą, że przeludnienie w celach łączy się z dodatkowymi dolegliwościami bytowymi dnia codziennego, takimi jak warunki noclegu, spożywania posiłków, zapewnieniem warunków sanitarnych i higienicznych. Stan taki jest szczególnie dotkliwy, jeśli twa dłuższy okres lub też często się powtarza, tak jak w niniejszej sprawie. Zważywszy zatem fakt, że powód długotrwale przebywał w przeludnionych celach, a nie zdołał wykazać zaistnienia w jego przypadku dodatkowych okoliczności pogłębiających dolegliwości związane z przeludnieniem, Sąd Apelacyjny stwierdził, że odpowiednią kwotą należnego mu zadośćuczynienia będzie 2.000 zł. Kwota ta jest adekwatna do wykazanego okresu przebywania w przeludnionych celach i związanych z tym okoliczności naruszających jego dobro osobiste w postaci godności. --- STRONA 7 --- Wobec powyższego, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 §1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od Skarbu Państwa – Zakładu Karnego we … na rzecz powoda T. M. kwotę 2.000 złotych tytułem zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami od dnia 2 września 2011 roku do dnia zapłaty. Powództwo w pozostałej części zostało oddalone jako nadmierne wygórowane, na podstawie art. 385 k.p.c. Roszczenie powoda zasądzone zostało jedynie od Skarbu Państwa – Zakładu Karnego we …, co do którego można było w sprawie skonkretyzować w sprawie okresy przeludnienia. Na podstawie art. 102 k.p.c., Sąd Apelacyjny postanowił nie obciążać powoda kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej za obie instancje zważywszy, że ich wysokość przekroczyłaby wysokość zasądzonego zadośćuczynienia niwecząc jego rolę. Na podstawie art. 98 §3 k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. oraz § 2 ust. 1 – 2, § 11 ust 1 pkt 25 i § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu - Dz. U Nr 163, poz. 1348 ze zm.) oraz art. 98 §1 i 3 k.p.c., Sąd Apelacyjny przyznał pełnomocnikowi procesowemu powoda kwotę 120,00 złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym oraz 153,50 złotych tytułem zwrotu kosztów dojazdu.