Wyrok I ACa 1074/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 listopada 2011 r. Sąd Apelacyjny w Kr

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 1074/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 listopada 2011 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Elżbieta Uznańska Sędziowie: SSA Wojciech Kościołek SSA Andrzej Szewczyk Protokolant: st.sekr.sądowy Małgorzata Galica po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2011 r. w Krakowie na rozprawie sprawy z powództwa M G-D przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Zakładu Karnego w Nowym Sączu o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Nowym Sączu z dnia 22 czerwca 2011 r. sygn. akt I C 354/08 1. zmienia częściowo punkt I zaskarżonego wyroku w ten sposób, że zasądza od pozwanego Skarbu Państwa – Dyrektora Zakładu Karnego w Nowym Sączu na rzecz powoda M G-D kwotę 5 000zł (pięć tysięcy złotych), a nadto dodaje punkt IV o treści: „ nakazuje pobrać od powoda na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Nowym Sączu kwotę 1000zł (jeden tysiąc złotych) tytułem części xš/ýw% --- STRONA 2 --- opłaty od pozwu, od której powód został zwolniony”; 2. oddala apelację w pozostałym zakresie; 3. przyznaje adwokatowi M K od Skarbu Państwa- Sądu Okręgowego w Nowym Sączu kwotę 3321zł (trzy tysiące trzysta dwadzieścia jeden złotych), w tym 621zł podatku od towarów i usług, tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. --- STRONA 3 --- Sygn. akt I A Ca 1074/11 Uzasadnienie Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił powództwo M G – D skierowane przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Dyrektora Zakładu Karnego w Nowym Sączu o zapłatę zadośćuczynienia w kwocie 100 000 zł, z tytułu naruszenia jego dóbr osobistych, a to z uwagi na poniżające godność osoby warunki odbywania przez niego kary pozbawienia wolności, w tym także z uwagi na pogorszenie jego stanu zdrowia przez nabycie choroby astmy oskrzelowej. W motywach rozstrzygnięcia wskazał Sąd Okręgowy, że powód odbywał w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu karę pozbawienia wolności w okresie od 31 sierpnia 2001r. do 13 sierpnia 2002r., a nadto w okresie od 12 stycznia 2005r. do 4 kwietnia 2009r. W okresie do czerwca 2008r. nie prowadzono ewidencji osadzonych w poszczególnych celach, zaś w późniejszym okresie ustalono, że bywały okresy w jakich powód przebywał w celach nieodpowiadających standardom powierzchniowym (poniżej 3 m(2)).O wypadkach w których przekraczane były normy powierzchniowe informowane były służby penitencjarne sądów. Cele mieszkalne w Zakładzie Karnym w Nowym Sączu były wyposażone w wentylację grawitacyjną, którą uzupełniała możliwość korzystania z okien. Więźniowie nie byli ograniczani w prawie korzystania z wietrzenia cel. W każdej celi w której przebywał powód znajdował się kącik sanitarny. Jego obudowa stanowi osłonę konstrukcji metalowej oraz płyty wiórowej i posiada drzwi. Zasłona ta nie sięga do samego sufitu celi, lecz do wysokości ok. 220-230 cm. Kącik sanitarny jest zamykany od środka. W kąciku sanitarnym mieszczą się: muszla klozetowa, umywalka, szafka, oświetlenie i lustro. Na wyposażeniu każdej celi są : łóżka, szafki, taborety, stoły oraz własny sprzęt osadzonych, a w szczególności: sprzęt TV, grzałki, czajniki. Każda cela wyposażona jest w urządzenia umożliwiające komunikowanie się z dyżurnym funkcjonariuszem służby więziennej. Cele są ogrzewane z węzła centralnego. Okna mogą być otwierane. Oświetlenie jest sztuczne, żarowe. W okresie nocnym oświetlenie jest wygaszane z możliwością wykorzystania w węźle sanitarnym. Do cel doprowadzony jest głośnik radiowy. Łóżka są jednopiętrowe. Nie we wszystkich celach są kratki wentylacyjne, w niektórych są usunięte a otwory wentylacyjne zatkane. Rokrocznie przeprowadzana jest kontrola wentylacji obiektu. --- STRONA 4 --- W okresie pobytu w Zakładzie Karnym powód korzystał z opieki medycznej. Zgłaszał szereg dolegliwości w tym był konsultowany psychiatrycznie. W 2004r. podjął samobójczą próbę zażywając nieznane leki. Zakład Karny w Nowym Sączu zapewniał osadzonym, w tym powodowi należytą opiekę lekarską. Powód miał zapisywane leki na bezsenność i nerwowość. W 2008 oraz w 2009r. rozpoznano u powoda przewlekły nieżyt układu oddechowego związany z infekcjami oraz paleniem papierosów. Podczas pobytu w Zakładzie Karnym powód skarżył się do osadzonych na kaszel, uczęszczał na wizyty lekarskie, brał ordynowane mu leki. Wszystkie skargi powoda kierowane do sądu albo do służb administracyjnych więzienia zostały uznane za bezzasadne. Po opuszczeniu zakładu karnego powód zarejestrował się w Powiatowym Urzędzie Pracy w Myślenicach. Jako bezrobotny pozostaje na utrzymaniu matki, z którą mieszka w Myślenicach. Od czerwca 2009r. podjął leczenie w poradni pulmonologicznej. Lekarz rozpoznał u powoda astmę oskrzelową atopową i zastosował odpowiednie leczenie. Na podstawie opinii biegłego ustalił Sąd Okręgowy, że możliwe jest ujawnienie się tej choroby po opuszczeniu przez powoda zakładu karnego, a nadto, że brak jest podstaw dla stwierdzenia związku tego schorzenia z pobytem powoda w więzieniu. W ocenie Sądu Okręgowego – powód nie udowodnił, by doszło do naruszenia jego dóbr osobistych w wyniku zachowania pozwanego. W szczególności nawet w sytuacjach, w których panowało w celach okresowe przeludnienie i doszło do naruszenia norm powierzchniowych (art. 110 kkw), to nie łączyła się nią jakakolwiek dodatkowa niedogodność związana z izolacją więzienną jak np. brak miejsca do spania, przebywanie z osobami chorymi, niewłaściwe posiłki czy też brak właściwej wentylacji albo oświetlenia. Powód przebywał w celach dla osób palących ponieważ sam był palaczem i deklarował uzależnienie od nikotyny przy rejestracji w zakładzie. W ocenie Sądu Okręgowego – powód miał zapewniona należytą opiekę medyczną i brak jest przesłanek uzasadniających jego tezę, że niewłaściwe leczenie spowodowało u powoda rozwój astmy atopowej. Z kolei z uwagi na poczynione ustalenia nie podstaw do stwierdzenia, by warunki w jakich powód odbywał karę pozbawienia wolności naruszały jego godność, czy to z uwagi na brak możliwości właściwego korzystania z urządzeń sanitarnych, czy też z racji zajęć wychowawczych, czy też z uwagi na takie zorganizowanie czasu, który wytwarzał w naturalny sposób konflikty powoda ze współosadzonymi. Apelacje od wyroku złożył powód, zaskarżając wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił, --- STRONA 5 --- - naruszenie przepisów postępowania, a to art. 233 k.p.c. przez dowolna ocenę, że wietrzenie cel odbywało się przez szyby wentylacyjne czemu przeczył powód oraz świadkowie, zaś wnioskowany dowód z opinii biegłego sąd oddalił, -naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez roztrząsanie roszczeń innego powoda; - błąd w ustaleniach faktycznych w postaci braku możliwości ustalenia okresów w jakich powód przebywał w przeludnionych celach, skoro wynika to z nadesłanej przez pozwanego dokumentacji (pismo z dnia 3 czerwca 2011r.); - naruszenie prawa materialnego, a to art. 448, 417 § 1 i art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności przez przyjecie, że umieszczenie powoda w przeludnionych celach naruszało standardów odbywania kary pozbawienia wolności. Na tych podstawach domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i uwzględnienia powództwa w całości ewentualnie uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył; apelacja zasługuje na częściowe uwzględnienie. 1. Punktem wyjścia dla rozważań w ocenianej sprawie jest stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 18 października 2011r. w świetle której; „Umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy”( Uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 18 października 2011 r. (sygn. akt III CZP 25/11)). W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że ustalenie Sądu I instancji dotyczące warunków w jakich przebywał powód w Zakładzie Karnym jest o tyle kontrfaktyczne, że jak wynika z dołączonych przez pozwaną materiałów istnieje możliwość ustalenia okresów, w których nie zachowano (zachowano) wobec powoda norm powierzchniowych cel, w których odbywał karę. Z dołączonej (k.428-432 akt) przez stronę pozwaną informacji z dnia 3 czerwca 2011r. o pobycie powoda w Zakładzie Karnym bezspornie wynika, że w okresie objętym --- STRONA 6 --- pozwem (tj. 51 miesięcy pobytu w więzieniu) zachowano wobec powoda zasadę minimalnej powierzchni celi w okresach: - 15.07. 2005r. do 16.09.2005r. (2 miesiące i 1 dzień) - 11.01.2006r. do 20.01.2006r. (9 dni); - 14.06.2006r. do 22.06.2006r. (8 dni); - 25.08.2006r. do 4.09.2006r. (11 dni); - 23.02.2007r. do 26.02.2007r. (4 dni); - 13.09.2007r. do 15.09.2007r. (3 dni); - 17.09.2007r. do 19.09.2007r. (3 dni); - 19.09.2007r. do 18.09.2007r. (2 dni); - 1.07. 2008r. do 4.07.2008r. (4 dni); - 9.07.2008r. do22.07.2008r. (14 dni); - 22.07.2008r. do 31.07.2008r. (9 dni); -28.08.2008r. do 22.09.2008r. (25 dni); - 10.12.2008r. do 18.12.2008r. (8 dni); - 18.02.2009r. do 26.02.2009r. (9 dni); - 31.03.2009r. do 1.04.2009r. ( 2 dni). Z zestawienia tego wynika, że przez okres 5 miesięcy i 20 dni powód przebywał w celach mieszkalnych, które posiadały minimalną powierzchnię celi. Oznacza to, że przez okres nieznaczenie przekraczający 10% łącznego czasu pobytu w więzieniu zachowano wobec powoda normy powierzchniowe celi mieszkalnej. W pozostałym okresie powierzchnia celi była mniejsza od minimalnej i wynosiła od niewiele ponad 2,5 m(2) do ok. 2,8 m(2) i łączyła się z pobytem w jednej celi (wraz z powodem) od 10 do 12 osób w niej osadzonych. --- STRONA 7 --- Przeludnienie w celach łączy się z dodatkowymi dolegliwościami bytowymi dnia codziennego (warunki noclegu, spożywania posiłków, korzystania z ubikacji itd.) i nie ma potrzeby poglądu tego w tym miejscu rozwijać. Stan taki jest szczególnie dotkliwy, jeśli twa dłuższy okres tak jak w tej sprawie. Cytowane w sprawie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 2003r. dające prawo do czasowego odstąpienia od normy 3 m(2) powierzchni w celach więziennych jest przeznaczone do regulowania sytuacji wyjątkowych. Jak wynika natomiast z poczynionych w postępowaniu apelacyjnym ustaleń faktycznych wyjątek ów w sytuacji powoda stał się regułą. Stąd jako taki – w ocenie Sądu Apelacyjnego – ingerował on w prawa powoda w nadmierny i nieproporcjonalny sposób i był zachowaniem bezprawnym pozwanego. 2. Niewątpliwie Skarb Państwa poprzez wykonywanie kary pozbawienia wolności w sposób sprzeczny z prawem dopuścił się czynu niedozwolonego w rozumieniu art. 417 § 1 k.c. Przeludnienia cel nie można usprawiedliwiać dużą liczbą przestępstw czy ograniczoną ilością miejsc w zakładach penitencjarnych. Obowiązkiem Państwa jest takie zorganizowanie systemu penitencjarnego, aby zapewnić szacunek dla godności osób osadzonych i to bez względu na trudności finansowe czy logistyczne. W konsekwencji zastosowanie ma w niniejszej sprawie art. 448 k.c., albowiem roszczenia oparte na tej postawie prawnej ustawodawca określił w ramach odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych. W razie naruszenia dobra osobistego czynem niedozwolonym sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (art. 417 § 1 k.c. i art. 448 k.c.). Przez umieszczenie powoda w celach o powierzchniach mniejszych, niż 3 m 2 naruszono dobro osobiste skarżącego w postaci godności (art. 23 k.c.). W przepisie z art. 24 § 1 k.c. ustanowione zostało domniemanie bezprawności naruszenia dobra osobistego. Domniemanie to podlega obaleniu przez wykazanie uprawnienia do określonego działania. Pozwany Skarb Państwa domniemania tego nie obalił. Niewątpliwie żądanie zasądzenia od Skarbu Państwa kwoty zadośćuczynienia w wysokości 100.000 zł było przesadnie wygórowane tak z uwagi na sposób i okoliczności naruszenia dobra osobistego jak i z tego względu, że zarzuty powoda co do Zakładu Karnego w Nowym Sączu okazały się w rezultacie nieuzasadnione. --- STRONA 8 --- Jak wynika z ustaleń Sądu I instancji, które Sąd Apelacyjny uznaje za własne, powód przebywał w Zakładzie Karnym, w celach właściwie wyposażonych. Standard tych cel był bowiem właściwy dla pomieszczeń więziennych i oceny tej nie może zmieniać fakt istnienia bądź nieistnienia w niektórych celach ciągów wentylacyjnych. Pozostawiając bowiem na uboczu stwierdzenie, że stosownie do obserwowanych także w warunkach wolnościowych trudnościach i niedogodnościach po stronie osób, w zaspokojeniu własnych potrzeb mieszkaniowych, znaczna część społeczeństwa nie posiada w zajmowanych przez siebie mieszkaniach takich urządzeń, które oczekuje powód w celach więziennych, to zauważyć należy, że z faktów związanych z brakiem wentylacji wewnętrznej w celi więziennej nie wynika samo w sobie nieproporcjonalne obciążenie praw powoda ( nie wskazano negatywnego wpływu takiego braku na pobyt w celi np. niemożliwość wietrzenia cel przy pomocy okna). Z tej przyczyny zarzuty apelacji dotyczące niewyjaśnienia powyższej okoliczności uznać należy za nieuzasadnione. W świetle bowiem ustaleń Sądu I instancji brak wentylacji wewnętrznej we wszystkich celach jawił się jako niesporny i co za tym idzie przeprowadzenie dowodów wnioskowanych w apelacji oceny tej okoliczności nie zmieniałoby. Fakt związany z niedogodnościami korzystania z toalety i ubikacji został z kolei uwzględniony przy ocenie wpływu takiej ich architektonicznej właściwości z uwagi na ilość osób przebywających w celach wspólnie z powodem. Powód nie wykazał też, aby przebywając w tym zakładzie karnym doznał uszczerbku na zdrowiu. Przeprowadzone w tym zakresie postępowanie dowodowe nie stworzyło podstawy dla uznania, by aktualny stan zdrowia powoda pozostawał w związku z pobytem w Zakładzie Karnym. Tym samym, gdy zarzuty apelacyjne nie wiązały się z możliwością przyznania powodowi zadośćuczynienia z tytułu naruszenia tego dobra osobistego(zdrowia), to tym samym w warunkach kumulacji roszczenia o zadośćuczynienia z różnych podstaw nie mogły prowadzić do przyznania zadośćuczynienia w pełnej wysokości określonej pozwem (z tytułu naruszenia godności i zdrowia). W konsekwencji nie trafny też okazał się zarzut naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.). Zarzut dotyczący posłużenia się w motywach orzeczenia danymi osobowymi innej osoby od powoda uznał Sąd Apelacyjny za oczywista omyłkę Sądu I instancji , pozostającą bez wpływu na treść wydanego w sprawie orzeczenia. --- STRONA 9 --- Jak już wspomniano wcześniej zasadne okazały się natomiast zarzuty naruszenia prawa materialnego (art. 23, 24 k.c., art. 417 § 1 k.c. oraz art. 448 k.c.) poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy zebrany materiał dowodowy na to zezwalał. Mając na uwadze powyższe ustalenia i rozważania, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w pkt 1 tylko częściowo w ten sposób, że zasądził od Skarbu Państwa - Dyrektora Zakładu Karnego w Nowym Sączu kwotę 5 000 zł tytułem zadośćuczynienia (brak żądania zapłaty odsetek wykluczał ich zasądzenie – art.321 k.p.c.). Kwota ta jest adekwatna do wykazanego okresu przebywania w przeludnionych celach oraz sposobu i okoliczności związanych z naruszeniem dobra osobistego powoda, tj. godności. 3. Kwestią zasadniczą jest rozmiar szkody niemajątkowej. Uwzględniając bowiem pomocniczo zasadę umiarkowanej wysokości zadośćuczynienia przy ustalaniu zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę nie można podważać kompensacyjnej funkcji zadośćuczynienia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1997 r. II CKN 416/97, niepublikowany; z dnia 19 maja 1998 r. II CKN 764/97, LexPolonica nr 353736; z dnia 18 listopada 1998 r., II CKN 353/98, LexPolonica nr 353892; z dnia 29 października 1999 r., I CKN 173/98, niepublikowany; z dnia 12 października 2000 r., IV CKN 128/00, LexPolonica nr 380654; z dnia 11 stycznia 2001 r., IV CKN 214/00, niepublikowany; z dnia 12 września 2002 r., IV CKN 1266/00, LexPolonica nr 1631955; z dnia 11 października 2002 r., I CKN 1065/00, niepublikowany; z dnia 10 lutego 2004 r., IV CK 355/02, LexPolonica nr 1936079; z dnia 27 lutego 2004 r., V CK 282/03, LexPolonica nr 1631468; z dnia 28 czerwca 2005 r., I CK 7/05 LexPolonica nr 1526282; z dnia 10 marca 2006 r., IV CSK 80/05, OSNC 2006 nr 10 poz. 175 i z dnia 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 99/05, LexPolonica nr 1936114). Niewątpliwie naruszenie godności człowieka jako podstawowego dobra osobistego jak i czas trwania tego naruszenia (w ramach blisko 90% wymiaru kary) usprawiedliwia przyznanie zadośćuczynienia w kwocie kilkutysięcznej. Ze względu na kompensacyjny charakter zadośćuczynienia jego wysokość musi dla poszkodowanego przedstawiać odczuwalną wartość ekonomiczną, adekwatną do warunków gospodarki rynkowej. Wysokość zadośćuczynienia odpowiadająca doznanej krzywdzie powinna być odczuwalna dla poszkodowanego i przynosić mu równowagę emocjonalną, --- STRONA 10 --- naruszoną przez doznane cierpienia psychiczne (wyrok z dnia 14 lutego 2008 r., II CSK 536/07, OSP 2010 nr 5, poz. 47, z glosą K. Ludwichowskiej). Niewątpliwie taki walor posiada zasądzona kwota. Odnosząc się bowiem do wartości pieniądza stanowi ona nie tylko wartość ekonomicznie odczuwalną, skoro zabezpiecza kilkumiesięczne koszty utrzymania jednostki na przeciętnym poziomie ale i gwarantuje nabycie dóbr mogących zapewnić powodowi swoiste pocieszenie (np. pozwala na zakup odpowiedniej klasy sprzętu elektronicznego czy radiowo- telewizyjnego). 4. W pozostałym zakresie roszczenie nie jest usprawiedliwione. Konsekwencją tego stwierdzenia jest obciążenie powoda częścią nieuiszczonych opłat zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 113 u.k.s.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego – istnieją podstawy do częściowego obciążenia powoda tymi kosztami skoro jego roszczenie nie było usprawiedliwione w 95% dochodzonej wysokości. Pomimo to uznał Sąd Apelacyjny (ust.4 cytowanego przepisu), że z uwagi na zasady ustalania wysokości zadośćuczynienia usprawiedliwionym będzie jedynie częściowe obciążenie powoda tymi kosztami, a to w zakresie opłaty od pozwu w wysokości 1 000 zł. Za uzasadnione uznał Sąd Apelacyjny odstąpienie od pozostałej części sięgającej kwoty ponad 2 900 zł( pozostała część opłaty od pozwu i w całości od apelacji). 5. O kosztach pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie §6 pkt.6 i §13 ust.1 pkt.2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr. 163 poz. 1348 ze zm.).