Wyrok I ACa 1006/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 października 2012 r. Sąd Apelacyjny w

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I ACa 1006/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 października 2012 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: Prezes SA Andrzej Niedużak Sędziowie: SSA Grażyna Matuszek (spr.) SSA Agnieszka Piotrowska Protokolant: Marta Perucka po rozpoznaniu w dniu 19 października 2012 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa M. W. przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Zakładu Karnego w K., Dyrektorowi Aresztu Śledczego w J. i Dyrektorowi Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej we W. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 6 czerwca 2012 r. sygn. akt I C 826/08 1. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu we Wrocławiu do ponownemu rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego. U Z A S A D N I E N I E Powód M. W. wniósł o zasądzenie na swoją rzecz od Skarbu Państwa – Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej we W., Aresztu Śledczego w J. i Zakładu Karnego w K. kwoty --- STRONA 2 --- 1.350.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu oraz renty „dożywotniej” w wysokości 3.000 zł miesięcznie od dnia wniesienia pozwu. W uzasadnieniu powód wskazał, że domaga się zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych oraz odszkodowania za uszczerbek na zdrowiu, ponieważ strona pozwana nie zapewniła mu godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności. W czasie pobytu w zakładach karnych przebywał on bowiem w celach mieszkalnych nadmiernie przeludnionych. Cele te znajdowały się w nieodpowiednim stanie technicznym, były nieprawidłowo oświetlone, a także zarobaczywione. W pomieszczeniach tych przebywał z osobami palącymi, przez co doznał uszczerbku na zdrowiu, a także osadzono go razem ze skazanymi zakażonymi wirusem „HIV” oraz chorymi na żółtaczkę typu „C”. Wszystkie te czynniki negatywnie wpłynęły na zdrowie i godność powoda. Jednocześnie działania te naruszyły nie tylko przepisy art. 30 Konstytucji RP, ale także postanowienia ratyfikowanych przez Polskę umów międzynarodowych. Pozwany Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa w całości podnosząc w uzasadnieniu, że żądanie powoda nie ma żadnych podstaw tak faktycznych, jak i prawnych. W okresie odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności nie doszło do naruszenia jego dóbr osobistych, zaś działania strony pozwanej odnośnie powoda nie miały charakteru bezprawnego. Wyrokiem z dnia 6 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił powództwo M. W. przeciwko Skarbowi Państwa – Okręgowemu Inspektoratowi Służby Więziennej we W., Aresztowi Śledczemu w J. i Zakładowi Karnemu w K. o ochronę dóbr osobistych (sygn. akt I C 826/08). Rozstrzygnięcie to wydał w oparciu o następujące ustalenia. Powód w przeszłości kilkukrotnie odbywał kary pozbawienia wolności. W Areszcie Śledczym w J. powód przebywał w okresie od 8 października 2004 r. do 18 lipca 2005 r., od 14 września 2005 r. do 4 grudnia 2006 r., od 2 stycznia 2007 r. do 14 lutego 2008 r. oraz od 21 listopada 2008 r. do 9 grudnia 2008 r. W Zakładzie Karnym w K. powód przebywał w okresie od 14 lutego 2008 r. do 18 listopada 2008 r. oraz od 9 grudnia 2008 r. do 8 listopada 2011 r. W czasie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w J. i w Zakładzie Karnym w K. okresowo , --- STRONA 3 --- w latach 2006-2008, panowało w nich przeludnienie. Podczas pobytu w w/w zakładach karnych powód w niektórych okresach przebywał w celach, w których na jednego osadzonego przypadało mniej aniżeli 3 m². O tym fakcie tym administracje jednostek penitencjarnych informowały na bieżąco Sądy Penitencjarne. Pomieszczenia, w których mieszkał powód były standardowo wyposażone w sprzęt kwaterunkowy oraz wydzielony kącik sanitarny, w którym znajdowała się toaleta i sprzęt do utrzymania czystości. Wyposażenie cel spełniało stosowne wymogi dla tego typu pomieszczeń określone w przepisach prawa. Cele są dostatecznie doświetlone. W przypadku stwierdzenia występowania w celach robactwa, osadzeni obowiązani byli informować o tym fakcie oddziałowego lub wychowawcę i w takim przypadku w przypadku zasadności zgłoszenia w celach przeprowadzana była dezynsekcja pomieszczeń. W trakcie pobytu w w/w zakładach karnych powód nie był osadzony z osobami, które zgodnie z zaleceniami lekarskimi winny być izolowane. Powód nie składał pisemnych skarg dotyczących panujących warunków odbywania kary pozbawienia wolności. Podczas pobytu w Areszcie Śledczym w J. powód wymagał szczególnej ostrożności przy osadzaniu. Łatwo popadał w konflikty ze współoskarżonymi i często bywał agresywny. Powód był konsultowany psychiatrycznie z uwagi na zaburzone zachowanie i wielokrotne dokonywanie samouszkodzeń. W 2005 r. zdiagnozowano u powoda organiczne zaburzenia osobowości. Powód jest osobą niepalącą i w trakcie pobytu w w/w zakładach karnych zasadniczo przebywał w celach dla niepalących, choć zdarzały się sytuacje, że ze względu na problem przeludnienia okresowo osadzano go w celach dla palących. Przebywanie przez powoda M. W. w jednostkach penitencjarnych w celach z osobami palącymi, do chwili złożenia pozwu przez powoda, nie miało wpływu na pogorszenie jego stanu zdrowia i tym samym nie spowodowało u niego trwałego uszczerbku na zdrowiu. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy stwierdził, że powód nie wykazał, aby warunki w których przebywał w zakładach karnych uzasadniały jego roszczenia w zakresie ochrony dóbr osobistych. Powód, odbywający karę pozbawiania wolności, winien się był liczyć z ograniczeniami i dolegliwościami, jakie z konieczności ta sytuacja niesie ze sobą. Sąd Okręgowy uznał, że przeludnienie zakładów karnych i aresztów śledczych jest faktem notoryjnym (art. 228 § 1 k.p.c.). Odnośnie pobytu powoda w pozwanych zakładach karnych w J. --- STRONA 4 --- i K. okoliczność przeludnienia została przyznana przez stronę pozwaną i znajduje potwierdzenie w protokołach wizytacyjnych. Sąd uznał, że nawet zatem przyjmując, że stan osobowy w w/w zakładach karnych ulegał zmianom wskutek przyjęć, zwolnień i przeniesień, to wypada zatem dać wiarę twierdzeniu powoda, że przez część pobytu w w/w zakładach karnych był on osadzony w celach przeludnionych, tj. takich, w których powierzchnia przypadająca na skazanego wynosiła mniej niż 3 m 2 (por. art. 110 § 2 k.k.w.). Sąd Okręgowy uznał, że umieszczenie powoda w zbyt ciasnej celi naruszało jego dobra osobiste – przede wszystkim jego godność oraz prawo do intymności. Ustalenie, że umieszczenie powoda w przeludnionych celach mogło stanowić naruszenie jego godności i prawa do prywatności, nie oznacza jednak konieczności uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia. Sąd Okręgowy stwierdził, że naruszenie dóbr osobistych powoda, jakkolwiek bezprawne, nie zostało przez stronę pozwaną zawinione. Przeludnienie panujące w zakładach karnych (aresztach śledczych) stanowi bowiem efekt długoletniego niedoinwestowania zakładów karnych, przy jednoczesnym wzroście przestępczości i wynikającym stąd zaostrzeniu polityki karnej państwa. Nie zostało wykazane, aby niedogodności związane z odbywaniem przez powoda kary stanowiły następstwo celowej dyskryminacji powoda przez funkcjonariuszy służby więziennej, czy też działania dyrektora zakładu karnego wymierzonego przeciw osadzonym w ogólności. Przeciwko przyznaniu powodowi zadośćuczynienia pieniężnego przemawia też, to że – pomijając kwestię przeludnienia – nie udowodnił on, aby w czasie odbywania przez niego kary naruszono jego konkretne prawa. W trakcie postępowania powód nie wykazał bowiem, że warunki w jakich przyszło mu odbywać karę pozbawienia wolności nie odpowiadały wymogom przewidzianym w tym zakresie przez przepisy, a w szczególności przez rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17.10.2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Z treści zeznań świadków oraz dowodów w postaci protokołów wizytacyjnych wynika zaś, iż podstawowe prawa powoda jako osadzonego były w tym zakresie respektowane. W okresie pobytu w w/w zakładach karnych powód nie składał pisemnych skarg dotyczących panujących warunków odbywania kary pozbawienia wolności. Odnosząc się zatem do kwestii winy strony pozwanej Sąd Okręgowy wskazał, że warunki w jakich powód odbywał --- STRONA 5 --- karę, odpowiadały aktualnym możliwościom finansowym Państwa i nie różniły się od warunków innych więźniów, nie miały zatem charakteru jakiejkolwiek dyskryminacji. Należy podkreślić, że przebywanie w zatłoczonym pomieszczeniu samo w sobie wiąże się z dyskomfortem, jednak nie jest to wystarczająca podstawa do uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia. Możliwość taka istniałaby w przypadku jednoczesnego stwierdzenia, że naruszono takie podstawowe standardy, jak zapewnienie każdemu osadzonemu oddzielnego miejsca do spania, albo całkowity brak oddzielnego węzła sanitarnego. Analiza dowodów zgromadzonych w sprawie wskazuje, że powód w takich warunkach nie przebywał. Dokonując oceny stopnia pokrzywdzenia, którego doznał powód w związku z naruszeniem normy minimalnej powierzchni celi więziennej na jednego osadzonego, Sąd miał ponadto na uwadze, że w trakcie pobytu w pozwanych zakładach karnych powód mógł skorzystać z oferty zajęć o charakterze kulturalnym, oświatowym, sportowym i religijnym. Nie można też pominąć faktu, że powód znalazł się w zakładach karnych w związku z popełnieniem umyślnego przestępstwa (zabójstwo i rozbój), a odbywane wcześniej kary nie powstrzymały go przed popełnieniem kolejnego przestępstwa. Niezależnie od tego, oddalając żądanie pozwu w tym zakresie Sąd Okręgowy miał na uwadze, że w trakcie pobytu powoda w w/w zakładach karnych zasadniczo przebywał on w celach dla niepalących, choć zdarzały się sytuacje, że ze względu na problem przeludnienia okresowo osadzano go w celach dla palących. W ocenie Sądu nie miało to wpływu na pogorszenie jego stanu zdrowia i tym samym nie spowodowało u niego trwałego uszczerbku na zdrowiu. W trakcie postępowania sądowego powód w żaden sposób nie wykazał, że przebywał w jednej celi z osobami zakażonymi wirusem żółtaczki typu „C” i HIV i doznał z tego tytułu jakikolwiek uszczerbek. Stwierdzając, że warunki, w których powód przebywał, nie były wynikiem bezprawnego działania skierowanego wprost przeciwko niemu. Sąd Okręgowy uznał w konsekwencji, że nie zostały spełnione przesłanki z art. 24 k.c. w związku z art. 445 i 448 k.c. Podkreślił, że chociaż warunki, w których powód przebywał w celi można uznać jako naruszające jego godność osobistą i prawo do prywatności, jednak nie były wynikiem bezprawnego działania pozwanego. Sąd ten wskazał także, iż przy zastosowaniu art. 448 k.c. konieczne jest wykazanie nie tylko bezprawnego, lecz także zawinionego naruszenia dóbr --- STRONA 6 --- osobistych. W ocenie Sądu, brak było w zachowaniu strony pozwanej zawinienia, które mogłoby stanowić źródło krzywdy. Apelację od powyższego wyroku wniósł powód zaskarżając wyrok w całości. Wyrokowi zarzucił: a) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, polegający na błędnych założeniach, że wieloletnie przebywanie przez powoda w przeludnionych celach i z osobami palącymi, nie miało wpływu na stan zdrowia powoda, które w rzeczywistości uległo znacznemu pogorszeniu. Błąd ten miał istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ przyjęcie takiego ustalenia prowadziło do oddalenia pozwu; b) naruszenie art. 448 k.c., polegające na błędnej jego wykładni i niewłaściwym zastosowaniu – poprzez przyjęcie przez Sąd I instancji, że odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem zależy od winy, podczas gdy w Uchwale Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 18 października 2011 r., sygn. akt: lll CZP 25/11 Sąd Najwyższy orzekł, że „umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia jej dóbr osobistych. Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną tym naruszeniem nie zależy od winy” ( OSNC 2012/2/15, LEX nr 960463, Rzeczposp. PCD 2011/244/1, Biut.SN 2011/10/6). c) naruszenie przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania, w tym art. 224 § 1 k.p.c. na skutek nie przeprowadzenia wszystkich dowodów wnioskowanych przez powoda i niewyjaśnienia okoliczności istotnych dla sprawy, w tym dotyczących zdrowia powoda procesu jego leczenia, uszczerbku na zdrowiu oraz związku przyczynowego pomiędzy podjętym leczeniem lub jego zaniechaniem a obecnym stanem zdrowia. Wskazując na powyższe, powód wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa w całości oraz o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika powoda kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym według norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: --- STRONA 7 --- Apelacja jest uzasadniona. Oddalając zgłoszone w sprawie roszczenie Sąd Okręgowy uznał, że powód nie wykazał zawinionego działania pozwanego, co wyklucza zastosowanie art. 448 k.c. Stanowisko to jest błędne. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że w odniesieniu do roszczeń opartych na tym przepisie wina pozostaje poza przesłankami określającymi obowiązek odszkodowawczy. Dochodzone w sprawie roszczenie dotyczy wykonywania władzy publicznej, dlatego też zastosowanie znajduje konstytucyjna zasada odpowiedzialności za działanie niezgodne z prawem. Taka wykładnia art. 448 k.c. w odniesieniu do odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną za niezgodne działania władzy publicznej przy wykonywaniu kary pozbawienia wolności została przedstawiona m.in. w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/06 (OSNC 2008, nr 1, poz. 13) i z dnia 22 października 2007 r., II CSK 269/07 (OSNC-ZD 2008, nr C, poz. 75). Najpełniejszy wyraz znalazła w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11 (OSNC 2012, nr 2, poz. 15), w której wprost stwierdzono, że odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną naruszeniem dóbr osobistych poprzez umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m 2 na osadzonego jest niezależna od winy. W uchwale tej stwierdzono również, że samo umieszczenie skazanego w takich warunkach może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia dóbr osobistych. Nie oznacza to, że sam ten fakt zawsze wystarcza do uwzględnienia roszczenia o ochronę dóbr osobistych, nie zawsze bowiem można mówić o bezprawności działania pozwanego. W obecnym stanie prawnym warunki, w jakich skazany odbywa karę pozbawienia wolności, określa art. 110 k.k.w. w brzmieniu obowiązującym od dnia 6 grudnia 2009 r. W poprzednio obowiązującym stanie prawnym art. 248 § 1 k.k.w., uznany następnie za niezgodny z Konstytucją, przewidywał możliwość osadzenia skazanego, na podstawie decyzji dyrektora zakładu karnego lub aresztu śledczego, w celi o mniejszej powierzchni. Przepis ten określał, że może to nastąpić w "szczególnie uzasadnionych wypadkach" i "na czas określony". Sąd Okręgowy uznał, że skoro roszczenie pozwanego dotyczy działania pozwanego w poprzednim --- STRONA 8 --- stanie prawnym, a na podstawie obowiązującego w tym czasie art. 248 k.k.w. był zawiadamiany sąd penitencjarny, nie zachodzi po stronie pozwanego bezprawność działania. Wskazał też, że podstawowe wymogi co do warunków odbywania kary zostały spełnione, a warunki te nie były na tyle dotkliwe, aby powodować dolegliwości ponad miarę. Trafnie zarzucił skarżący, że nie jest to okoliczność wystarczająca dla wykazania braku bezprawności, oraz, że ciężar wykazania braku bezprawności spoczywa na pozwanym (art. 24 w związku z art. 6 k.c.). W okolicznościach sprawy nie może ulegać wątpliwości, że warunki, w jakich przebywał powód naruszyły jego dobra osobiste w postaci godności i prawa do prywatności. Ustalił to Sąd Okręgowy. Dla wykazania braku bezprawności naruszenia nie wystarczy stwierdzenie, że przyczyną naruszenia dóbr osobistych osadzonego w zakładzie karnym lub areszcie śledczym jest trudna ekonomiczna sytuacja kraju i powszechnie znany fakt przeludnienia polskich zakładów karnych. Nawet w poprzednio obowiązującym stanie prawnym umieszczenie więźnia w przeludnionej celi mogło nastąpić jedynie w wypadkach szczególnych i na czas określony. Nie zostało wyjaśnione w sprawie, na czym polegał szczególny wypadek dotyczący powoda. Sąd nie ustalił czy był w nich osadzany na podstawie przepisu art. 248 k.k.w. oraz, jak długo trwał stan odbiegający od przyjętych standardów. Nie ustalono jak długo powód przebywał w przeludnionych celach, o ile mniejsza była w każdym przypadku powierzchnia przypadająca na osadzonego w stosunku do normy minimalnej, jak często i w jakich okresach powód był osadzony w celach dla palących oraz czy związane z tym dolegliwości były w inny sposób łagodzone (np. przez przebywanie w otwartych pomieszczeniach). Trafnie wskazał Sąd Okręgowy, że nie w każdym wypadku stwierdzenie naruszenia dóbr osobistych wymaga zasądzenia zadośćuczynienia, jednak ocena zasadności powództwa w tym przedmiocie możliwa jest dopiero po ustaleniu zakresu naruszeń, czasu ich trwania oraz po rozważeniu wszystkich okoliczności dotyczących warunków odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności (wyrok SN z dnia 14 czerwca 2012 r., I CSK 489/11). Uwzględniają powyższe w ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy. Wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w wyżej opisanym zakresie. --- STRONA 9 --- Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy dokona wymienionych wyżej ustaleń faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i dokona oceny zasadności powództwa po rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy indywidualnie ustalonych, w tym przede wszystkim czasu trwania i zakresu naruszeń oraz ich wpływu na zdrowie powoda. Wobec powyższego Sąd Apelacyjny na podstawie przepisu art. 386 § 4 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu we Wrocławiu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. MW