Postanowienie I AC a 508/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 sierpnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Łodz

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I AC a 508/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 sierpnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Alicja Myszkowska Sędziowie:SSA Anna Cesarz (spraw.) SSA Tomasz Szabelski Protokolant: st.sekr.sądowy M. G. po rozpoznaniu w dniu 5 sierpnia 2010 r. w Łodzi na rozprawie sprawy z powództwa S. S. (1) przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w Ł. o zapłatę na skutek apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 19 lutego 2010 r. sygn. akt II C 1222/08 I. z apelacji strony pozwanej zmienia zaskarżony wyrok w pkt 1 w ten sposób, że oddala powództwo, II. oddala apelację strony pozwanej w pozostałej części i apelację powoda w całości, III. nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego, IV. przyznaje na rzecz adwokat H. K. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. wynagrodzenie w kwocie 2.196 (dwa tysiące sto dziewięćdziesiąt sześć) złotych z tytułu pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym, którą to kwotę nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Łodzi. Sygn. akt I ACa 508/10 UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 19 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy w Łodzi zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Aresztu Śledczego w Ł. na rzecz powoda S.ra S. tytułem zadośćuczynienia kwotę 3.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 16 czerwca 2008 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałej części, nie obciążył powoda zwrotem nieuiszczonej opłaty sądowej od pozwu, nie obciążył powoda zwrotem kosztów zastępstwa procesowego na rzecz pozwanego oraz przyznał pełnomocnikowi powoda wynagrodzenie za pomoc prawną udzieloną z urzędu. Wyrok ten zapadł na podstawie ustaleń faktycznych, których istotne elementy przedstawiają się następująco: Powód był osadzony w pozwanym Areszcie Śledczym w Ł. w okresie od 7 listopada 2007 r. do 23 października 2008 r. W tym czasie przebywał w pięciu różnych celach, tj. nr 89 o pow. 12,67 m 2 w okresie od 11 listopada 2007 r. do 23 sierpnia 2008 r., nr 116 o pow. 12,67 m 2 w okresie od 24 sierpnia do 29 września 2008 r., nr 104 o pow. 5,76 m 2 w --- STRONA 2 --- okresie od 30 września do 7 października 2008 r., nr 106 o pow. 10,47 m 2 w okresie od 8 do 13 października 2008 r. oraz w celi nr 23 w okresie od 17 do 23 października 2008 r. o pow. 13,14 m 2 . Podczas pobytu w celach, które miały powierzchnię około 12 m 2 , a więc w celach nr 89, 116, 106 i 23 przebywało w nich zwykle pięciu osadzonych, były okresy gdy osadzonych było mniej - zwykle czterech, lecz były to okresy krótkie wynikające ze zmian składu osobowego w celach. W celach tych było wstawione pięć łóżek, zawsze każdy osadzony miał swoje łóżko. Cele były wyposażone we wszystkie wymagane przepisami sprzęty. Brakowało drugiego stolika, ale było to zgodne z wolą osadzonych, którzy nie chcieli w ciasnej celi dostawiać dodatkowego sprzętu, który jeszcze bardziej ograniczyłby możliwości poruszania się. Powodowało to, że posiłki były spożywane na zmianę, albo na łóżku, albo stołku. W oknach cel były założone przesłony blendy. Założenie blend było zgodne z przepisami, zapewniało dopływ światła i wentylację. W ocenie osadzonych wentylacja była niewystarczająca. Również zastosowane oświetlenie cel jest zgodne z normami. Wentylacja była sprawna, sprawdzana przez kominiarza. W każdej celi jest kącik sanitarny, jest on częściowo odgrodzony od strony części sypialnej celi po przeprowadzonym remoncie we wszystkich celach płytą (...) do wysokości 2,20 m, drzwiczki są niższe o wysokości 1,5 m. Wysokość ta wynika z konieczności zapewnienia możliwości obserwacji całej celi. Usytuowanie toalety w sposób opisany wy- żej zapewnia intymność przy czynnościach fizjologicznych w niepełnym stopniu, głównie dotyczy to nieprzyjemnych zapachów. Powód tak jak inni osadzeni otrzymywał środki higieniczne i środki czystości w przepisanej wysokości. Powód z uwagi na konflikty z innymi osadzonymi został umieszczony w celi izolacyjnej o mniejszej powierzchni. Powód zgłaszał swoje dolegliwości do lekarza, były kłopoty gastryczne, otrzymywał tę pomoc. Powód miał potłuczone okulary, chodził w posklejanych. Zgłaszał swoje potrzeby w zakresie usług dentystycznych, część wykonano, za wyjątkiem protezowania. Powód wielokrotnie naruszał regulamin, kopał w drzwi celi, wznosił agresywne i wulgarne okrzyki, nie podporządkowywał się poleceniom, usiłował dokonywać samookaleczeń, niszczył mienie, za co był karany pasem zabezpieczającym, kaskiem ochronnym i umieszczany w celi zabezpieczającej. Na podstawie tych ustaleń Sąd Okręgowy uznał powództwo za uzasadnione, co do zasady tylko w zakresie naruszenia dóbr osobistych powoda, przez osadzenie go w przeludnionych celach nie spełniających wymogów minimalnej powierzchni 3 m 2 na osadzonego. Odwołując się do materiału dowodowego sprawy Sąd I instancji wskazał, że warunki pobytu w celach były zgodne z przepisami, za wyjątkiem normy powierzchni przypadającej na więźnia. Cele były odpowiednio wyposażone w sprzęty zgodnie z normami a powód otrzymywał środki higieniczne i czystości. Także warunki w celach spełniały wymogi dotyczące wentylacji, oświetlenia zarówno dziennego jak i sztucznego - zostało to potwierdzone załączonymi atestami i protokołami pokontrolnymi. W każdej celi w starych zakładach karnych jest kącik sanitarny, spełnia on minimalne warunki higieniczne, ale musi także spełniać określone warunki bezpieczeństwa, jak możliwość obserwacji osadzonych. Sąd Okręgowy podkreślił, że powód często naruszał porządek i regulamin, zakłócał spokój, zachowywał się agresywnie, niszczył sprzęty w celi, usiłował dokonywać sa- mouszkodzeń, nie słuchał poleceń, szarpał się z funkcjonariuszami - za co był karany. Niemniej otrzymywał należne mu świadczenia, także pomoc medyczną, z której często korzystał. Sąd Okręgowy uznał za udowodnione przeludnienie w celach zajmowanych przez powoda, poprzez osadzenie pięciu osób w celi o powierzchni około 12 m 2 przez większość okresu czasu. W ocenie Sądu I instancji, sam fakt przeludnienia cel narusza dobra osobiste powoda w postaci prawa do godności i prawa do prywatności i ma to miejsce także wtedy, gdy pozostałe wymogi co do wyposażenia celi i pozostałych --- STRONA 3 --- warunków odbywania kary pozbawienia wolności zostały dochowane. Z tych względów Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo w tej części w oparciu o art. 24 i art. 448 k.c. Według Sądu I instancji, wysokość zasądzonej na rzecz powoda kwoty zadośćuczynienia jest adekwatna do okoliczności sprawy, tj. zachowania innych warunków odbywania kary, a także tego, że przekroczenie minimalnej normy powierzchni celi na jednego osadzonego nie było szczególnie nadmierne (12 zamiast 15 m 2 ), zaś pozwany otrzymywał stosowne zgody na przekroczenie tych norm i ostatecznie już po okresie objętym pozwem nie narusza tegoż przepisu. Dalej idące żądanie w tej części zostało oddalone. Sąd Okręgowy oddalił także żądanie zadośćuczynienia za uszczerbek na zdrowiu powoda. Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wniosły obie strony. Powód zaskarżył wyrok w części oddalającej powództwo o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych, zarzucając: 1. obrazę prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. wskutek braku wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i powzięcia błędnych ustaleń faktycznych, a wyrażających się w: • przyjęciu, że do naruszenia dóbr osobistych powoda doszło jedynie poprzez osadzenie go w celach niespełniających wymagań dotyczących metrażu, podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że również inne warunki osadzenia takie jak niewystarczająca wentylacja, nienależyte odseparowanie urządzeń sanitarnych od pozostałej części celi mieszkalnej, brak dostatecznego oświetlenia celi mieszkalnej oraz brak należytej opieki medycznej także doprowadziły do naruszenia dóbr osobistych powoda; • nieuwzględnieniu, że osadzenie na zbyt małej powierzchni mieszkalnej większej ilości osób w sposób nierozerwalny łączy się z pogorszeniem pozostałych warunków bytowo - socjalnych takich jak wentylacja w celi, możliwość swobodnego poruszania się po celi, możliwość jednoczesnego spożywania posiłków przy stole przez wszystkich współosa- dzonych oraz konieczność przebywania w jednym pomieszczeniu w tym samym czasie, gdy inna osoba załatwiała swoje potrzeby fizjologiczne, jak i załatwianie własnych potrzeb fizjologicznych w obecności innych osób; • nieuwzględnieniu okoliczności, iż przy przyjęciu powoda do Aresztu Śledczego w Ł., nie wzięto pod uwagę wady wzroku występującą u powoda i nie przydzielono mu dolnego łóżka, co nastąpiło dopiero w dniu 25 września 2008 r. na prośbę samego powoda; • niewzięciu pod rozwagę, iż przedstawione przez pozwanego dowody w postaci dokumentacji dotyczącej warunków bytowo - socjalnych panujących w Areszcie Śledczym w Ł., jak również zeznania świadka R. F. były nazbyt ogólne i nie wykazywały rzeczywistych warunków w jakich przebywał powód, pomimo, iż pozwany zobowiązany był zgodnie z postanowieniem sądu, do przedstawienia warunków w jakich przebywał powód; • niewzięciu pod rozwagę przy ustalaniu wysokości zasądzonego zadośćuczynienia, iż do naruszenia dóbr osobistych powoda doszło wskutek osadzenia go na zbyt małej powierzchni, co w sposób nierozerwalny łączy się z pogorszeniem pozostałych warunków bytowo - socjalnych, a co w sposób zasadniczy wpływa na zintensyfikowanie naruszenia dóbr osobistych powoda; 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 448 k.c. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyznaniu zbyt niskiej kwoty zadośćuczynienia. W konkluzji skarżący wniósł o zmianę wyroku poprzez zasądzenie dalszej kwoty zadośćuczynienia, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Pozwany zaskarżył wyrok w części dotyczącej punktu 1,3 4, zarzucając: 1. --- STRONA 4 --- naruszenie prawa materialnego, tj. art. 24 w zw. z art. 448 k.c. oraz art. 110 i art. 248 k.k.w. przez: błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że podczas pobytu powoda w pozwanej jednostce penitencjarnej doszło do naruszenia jego dóbr osobistych w postaci prawa do godności i prawa do prywatności, a w konsekwencji ustalenie, że zostały spełnione przesłanki odpowiedzialności pozwanego; przyjęcie, że powód doznał cierpień, które wywołane były bezprawnością pozwanego, a które przekraczały normalne cierpienia związane z pobytem w izolacji oraz naruszenie art. 481 w zw. z art. 445 i art. 455 k.c. poprzez zasądzenie odsetek ustawowych od dnia 16 czerwca 2008 r., podczas gdy pozwany nie pozostawał wówczas w opóźnieniu; 2. naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 233 k.p.c. stanowiące przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, dokonanie błędnego ustalenia stanu faktycznego oraz błędną ocenę dowodów poprzez: ustalenie, że osadzenie powoda w warunkach przeludnienia było bezprawne, a w konsekwencji, że zostały spełnione przesłanki odpowiedzialności pozwanego oraz nieuwzględnienie dowodów wskazujących na działanie pozwane- go w ramach porządku prawnego i w konsekwencji ustalenie, że pozwany nie wykazał okoliczności uwalniających od odpowiedzialności w zakresie przeludnienia; art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 481 i art. 445 oraz art. 455 k.c. poprzez zasądzenie odsetek ustawowych od dnia 16 czerwca 2008 r. W konkluzji pozwany wniósł o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa, ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja pozwanego jest zasadna. Zarzuty naruszenia prawa materialnego są uzasadnione. Przy prawidłowo skonstruowanym stanie faktycznym Sąd I instancji nietrafnie przyjął, że sam fakt odbywania kary izolacyjnej w warunkach przeludnienia stanowi o naruszeniu dobra osobistego powoda. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że samo przeludnienie nie jest jeszcze wystarczające dla przyjęcia, że doszło do naruszenia dóbr osobistych osadzonego (por. uzasadnienie wyroku SN z dnia 2 października 2007 r., II CSK 269/07, opubl. LEX nr 315849, M.Prawn. 2007/21/1172). Niezgodność art. 248 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557, ze zm.) z art. 40, art. 41 ust. 4 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (orzeczenie Trybunału K.tucyjnego z dnia 26 maja 2008 r., SK 25/07) nie oznacza jeszcze, że w każdym przypadku przeludnienia dochodzi do naruszenia dóbr osobistych osadzonego. Także Europejski Trybunał Praw Człowieka dokonując wykładni art. 3 Europejskiej Konwencji Praw C.wieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950 r., ratyfikowanej przez Polskę w 1993 r. (Dz. U. Nr 61, poz. 284 ze zm.) wielokrotnie stwierdzał, że cierpienie i upokorzenie muszą w każdym razie przekraczać nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności aby stanowiły naruszenie tego przepisu (np. orzeczenie z dnia 29 kwietnia 2003 r„ nr (...) i z tej samej daty nr (...)). W rozpoznawanej sprawie nie sposób dostrzec innych poza przeludnieniem okoliczności, które świadczyłyby o naruszeniu przez pozwanego pozostałych norm i warunków odbywania kary izolacyjnej. Sąd I instancji prawidłowo ustalił, że cele były wyposażone w wymagane przepisami sprzęty, zapewnione w niezbędnym zakresie były także wentylacja i dostęp światła. Zeznania powoda i współosadzonego z nim świadka M. C., wskazujące na niedostateczne warunki bytowe w celach, są wyrazem subiektywnych odczuć tych osób, którym nie odpowiadają przeprowadzone dowody i oparte na nich ustalenia. Pozwany przedstawił w toku procesu atesty zainstalowanych w celach urządzeń a także sprawozdanie sędziego penitencjarnego, który nie dopatrzył się żadnych nieprawidłowości w funkcjonowaniu pozwanej jednostki penitencjarnej. N.leżnie od tego należy wskazać, że krytyka warunków odbywania kary pozbawienia wolności dokonana przez powoda i świadka M. C. budowana jest na ich porównaniu z wyidealizowanym wzorcem, który nie występuje powszechnie nawet w warunkach wolnościowych. Jeśli chodzi o zainstalowanie w celi kącika sanitarnego, w czym powód głównie upatruje złych - poza przeludnieniem - warunków odbywania kary, to wiarygodnie brzmią wyjaśnienia strony pozwanej, iż jego jedynie częściowe odgrodzenie od --- STRONA 5 --- reszty celi wynika z konieczności zapewnienia warunków bezpieczeństwa (obserwacja skazanych). Ujemne doznania skazanych wynikające z konieczności obcowania z toaletą znajdującą się w celi, która ponadto nie zapewnia całkowitej intymności, winny zatem ustąpić przed nadrzędną wartością jaką jest bezpieczeństwo zdrowia i życia człowieka. W konsekwencji jeśli tym działaniem pozwany naruszył dobra osobiste powoda, to obalił domniemanie bezprawności swego działania wykazując, że odbywało się to ramach porządku prawnego, w obronie uzasadnionego interesu prywatnego - poszczególnych skazanych, w niektórych wypadkach wręcz w stanie wyższej koniczności. Wypada także dostrzec, że w świetle okoliczności sprawy nawet samo odbywanie kary przez powoda w warunkach przeludnienia nie wskazuje na naruszenie jego godności. Powód odbywał karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym, który w tym czasie funkcjonował jako oddział w Areszcie Śledczym w Ł.. Z ustaleń faktycznych sprawy wynika, że w okresie 2002-2007 r. cele Aresztu Śledczego były remontowane, w konsekwencji nie można było na ten czas przenieść skazanych z Aresztu Śledczego do innych jednostek, bo obowiązywała tzw. rejonizacja (zeznania świadków: R.F. - k.244, S. D. - k.165). Przyczyną czasowego przeludnienia, w niektórych celach, były zatem szczególne okoliczności, niezawinione przez stronę pozwaną. Sąd I instancji niewłaściwie ocenił też rozmiar i charakter przeludnienia. Przez okres niespełna roku pobytu w pozwanej jednostce penitencjarnej powód przebywał w pięciu celach, o różnej powierzchni. Z notatki służbowej pochodzącej z 4 stycznia 2010 r. (k.172-173) sprostowanej przez pełnomocnika pozwanego na rozprawie w dniu 5 lutego 2010 r. (k.243) wynika, że zsumowany okres odbywania przez powoda kary pozbawienia wolności w warunkach przeludnienia wynosił około 6 miesięcy, czyli połowę pobytu w pozwanej jednostce. Przy czym, poszczególne okresy trwały: 1 dzień, kilka dni, 23 dni, 30 dni, a najdłuższy ciągły okres przebywania w tej samej celi w warunkach przeludnienia wynosił około 3 miesiące (cela nr 89 o pow. 12,69 m 2 od 13 marca do 29 czerwca 2008 r.). Wówczas pięciu skazanych, w tym powód przebywało w celi przeznaczonej dla czterech osób. Powód w toku procesu nie wykazał, że podczas pobytu u pozwanego skarżył się na warunki odbywania kary, np. administracji Zakładu czy sędziemu penitencjarnemu. Przekonanie powoda o naruszeniu jego dóbr osobistych zostało uzewnętrznione dopiero zainicjowaniem niniejszego procesu, co nie pozostaje bez znaczenia dla oceny, czy do naruszenia dóbr osobistych powoda doszło. W świetle tych okoliczności nie sposób dostrzec w postawie pozwanego przejawów naruszenia dóbr osobistych powoda. Subiektywne odczucia powoda związane z naruszeniem jego godności nie zostały w żaden sposób obiektywnie zweryfikowane. Wypada także zauważyć, że pod pojęciem dóbr osobistych rozumie się indywidualne wartości świata uczuć i stanu życia psychicznego człowieka. Biorąc pod uwagę postawę powoda podczas odbywania kary, poziom jego wrażliwości, trudno uznać, że przejściowe niedogodności, których doznawał w związku z osadzeniem, naruszały sferę jego przeżyć psychicznych. Reasumując, na odbywanie przez powoda kary pozbawienia wolności poza przeludnieniem nie nałożyły się żadne inne dolegliwości, które wykraczały poza konieczne elementy związane z osadzeniem. Nawet jeśli do bezprawnego naruszenia dóbr osobistych powoda doszło, to sformułowanie sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę..." oznacza, że zasądzenie zadośćuczynienia z art. 448 k.c. jest fakultatywne. Przy przyjęciu, że pozwany w nieznaczny stopień naruszył godność powoda, Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do zapewnienia mu ochrony prawnej naruszonego dobra poprzez przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego. Z tych wszystkich względów Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo. Bezzasadna jest natomiast apelacja pozwanego skierowana przeciwko rozstrzygnięciu o nieobciążaniu powoda kosztami procesu poniesionymi przez stronę przeciwną. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, trudna sytuacja osobista powoda oraz charakter dochodzonego roszczenia uzasadniały zastosowanie wobec niego dobrodziejstwa z art. 102 k.p.c. także w odniesieniu do kosztów zastępstwa prawnego pozwanego. --- STRONA 6 --- W świetle ostatecznego wyniku sporu bezzasadna okazała się apelacja powoda. Uwzględnienie apelacji pozwanego kwestionującego zasadę jego odpowiedzialności czyniło zbędnym odniesienie się do zarzutów apelacyjnych powoda dotyczących wysokości przyznanego mu zadośćuczynienia. Z tych wszystkich względów Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację pozwanego w pozostałej części, a apelację powoda w całości. Z uwagi na charakter roszczenia i trudną sytuację powoda nie obciążono go kosztami postępowania (art. 102 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.). O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej rozstrzygnięto w oparciu o § 19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów ... (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).