Wyrok I A Ca 939/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 października 2010 r. Sąd Apelacyjny we

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I A Ca 939/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 października 2010 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Aleksandra Marszałek Sędziowie: SSA Anna Guzińska SSA Adam Jewgraf (spr.) Protokolant: Katarzyna Stalewska po rozpoznaniu w dniu 5 października 2010 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa Sylwestra Gonsławskiego przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w Wołowie o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 29 kwietnia 2010 r. sygn. akt I C 236/09 oddala apelację i zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 2700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. U Z A S A D N I E N I E Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił powództwo Sylwestra Gonsławskiego przeciwko Skarbowi Państwa – Zakładowi Karnemu w Wołowie o zapłatę 100.000 zł, której dochodził on od strony pozwanej tytułem zadośćuczynienia za krzywdę, której doznał w związku z naruszeniem jego dóbr osobistych przez umieszczenie go, w celi urągającej godności więźnia i człowieka. W oparciu o dokonane ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy uznał, że niniejsze powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie --- STRONA 2 --- Sąd ten, powołując się na treść art. 23 k.c., art. 24 k.c., wskazał, że osadzenie powoda w celi nie spełniającej normy powierzchniowej, o której mowa w art. 110 k.k.w., stanowiło wprawdzie naruszenie jego dóbr osobistych. Okoliczność powyższa nie czyniła jednak, w ocenie tego Sądu, automatycznie zasadnym żądania powoda o zapłatę na jego rzecz tytułem zadośćuczynienia kwoty 100.000 zł. Wskazując na treść art. 448 k.c. Sąd I instancji zważył, że zasądzenie zadośćuczynienia w przypadku gdy doszło do naruszenia dóbr osobistych jest fakultatywne, a w niniejszej sprawie nie było podstaw do jego zasądzenia. Sąd ten podkreślił, iż powód swoją krzywdę upatrywał w związku z naruszeniem jego prawa do swobody i prywatności, przy czym istota wykonywania kary pozbawienia wolności sprowadza się właśnie do ograniczenia tych praw. Mając na uwadze, że postępowanie dowodowe wykazało, że cele, w których przebywał powód były wyposażone w kanciki sanitarne, oddzielone od reszty celi, za nieuprawnione Sąd I instancji uznał twierdzenia powoda o umieszczeniu go w celach, w których panowały nieludzie warunki bytowe. Jednocześnie Sąd Okręgowy podał, iż oddalił wnioski powoda o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność protestu głodowego w 2004 r. w pozwanym Zakładzie Karnym, gdyż okoliczności, na które mieli zeznawać ci świadkowie były związane z istniejącym w zakładzie karnym przeludnieniem, zaś fakt przeludnienia został przyznany przez stronę pozwaną. Reasumując Sąd I instancji stwierdził, że brak było przesłanek do zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, które wynikało z osadzenia go w celi, w której nie były zachowane normy metrażowe wynikające z art. 110 k.k.w. Dobra osobiste powoda nie zostały bowiem naruszone działaniami, które stanowiły indywidualnie skierowaną przeciwko niemu represję, a samo osadzenie w przeludnionej celi nie jest wystarczającą podstawą do uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia i uznania, że takie warunki są nieludzkie, gdyż osoba osadzona musi liczyć się z ograniczeniami i dolegliwościami jakie niesie ze sobą kara pozbawienia wolności. Apelację od powyższego wyroku wywiódł powód, skarżąc go w całości i wnosząc o jego zmianę przez orzeczenie zgodnie z jego żądaniem, podnosząc, iż w związku z panującym w pozwanym Zakładzie Karnym przeludnieniem doznał wielu --- STRONA 3 --- strat moralnych, psychicznych i zdrowotnych oraz wskazując, że w pozwanym Zakładzie Karnym naruszono jego prawo do prywatności i życia rodzinnego. W odpowiedzi na apelację strona pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie na jej rzecz od powoda kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda jako bezzasadna podlegała oddaleniu. Na wstępie wskazać należy, iż za podstawę swojego orzeczenia Sąd Apelacyjny w całości przyjął prawidłowo poczynione ustalenia Sądu Okręgowego. Sąd ten dokonał bowiem wszechstronnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie, którą prawidłowo i zgodnie z wymogami art. 233 § 1 k.p.c. uzasadnił. Sąd Apelacyjny podzielił również ocenę i wnioski Sądu I instancji, wyprowadzone na podstawie tych ustaleń faktycznych. Powód wnosząc o zapłatę od strony pozwanej zadośćuczynienia w kwocie 100.000 zł wskazywał, iż doszło do naruszenia jego dóbr osobistych poprzez umieszczenie go w pozwanym Zakładzie Karnym w celach przeludnionych, co skutkowało naruszeniem jego prawa do prywatności i miało ujemny wpływ na jego zdrowie. Postępowanie dowodowe, przeprowadzone w niniejszej sprawie, spośród okoliczności podnoszonych przez powoda, wykazało jedynie przeludnienie panujące w pozwanym Zakładzie Karnym. Wskazać bowiem należy, iż z zeznań świadka Radosława Cieniawskiego wynika, iż cele, w których powód przebywał w pozwanym Zakładzie Karnym, były wyposażone w odpowiedni sprzęt (łóżka, szafki, krzesła), a kącik sanitarny był wyodrębniony i oddzielony od reszty celi, co przyznał również sam skarżący, w trakcie przesłuchania. W toku postępowania w niniejszej sprawie powód natomiast w żaden sposób nie wykazał swoich twierdzeń, iż umieszczenie go w przeludnionych celach wywołało ujemny wpływ na jego zdrowie (problemy dermatologiczne), w tym również zdrowie psychiczne. Podkreślić należy, iż do skutecznego wykazania powyższej okoliczności wymagane były wiadomości specjalne, tj. opinia biegłego sądowego z zakresu odpowiedniej dziedziny medycyny, który mógłby ocenić czy warunki panujące w pozwanym Zakładzie Karnym miały wpływ na stan zdrowia powoda, a jeśli tak to jaki, czy schorzenia, dolegliwości jakie powód zgłasza pozostają w związku przyczynowo --- STRONA 4 --- – skutkowym z warunkami panującymi w celach, w których powód był osadzony. Powód w toku niniejszego postępowania nie wnosił jednak o przeprowadzenie dowodu z odpowiedniego biegłego sądowego na powyższe okoliczności. Wskazać przy tym należy, iż okoliczności te mogły być wyjaśnione jedynie w wyniku wykorzystania wiedzy osób mających specjalne wiadomości. Sąd nie mógł samodzielnie, na podstawie innych czynności dowodowych, w szczególności zeznań świadków, ustalać kwestii wymagających wiadomości specjalnych. Nietrafne są zatem zarzuty powoda dotyczące tego, że Sąd I instancji niezasadnie oddalił jego wnioski o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków. Sąd Okręgowy szczegółowo uzasadnił swoje stanowisko odnośnie powyższych wniosków dowodowych powoda i jego ocena w tym zakresie została podzielona przez Sąd Apelacyjny. Świadkowie ci zostali podani przez powoda na okoliczność wykazania przeludnienia w pozwanym zakładzie karnym, czyli okoliczność, która właściwie była pomiędzy stronami bezsporna, i jako taka nie wymagała przeprowadzania dowodu (art. 229 k.p.c.). Z kolei, jak już wyżej wskazano, zeznania żądanych przez powoda świadków, nie mogły również być przydatne do wykazania przez powoda wpływu warunków panujących w pozwanym zakładzie karnym (tj. przeludnienia) na jego stan zdrowia, z uwagi na treść art. 278 k.p.c. Mając z kolei na uwadze materiał dowody zgromadzony w niniejszej sprawie stwierdzić należy, iż prawidłowo zważył Sąd I instancji, iż za wykazane przez powoda można jedynie uznać jego twierdzenie, o umieszczeniu go w przeludnionych celach. Fakt bowiem panującego w zakładach karnych przeludnienia skutkującego naruszaniem norm dotyczących powierzchni celi przypadającej na jednego oskarżonego określonej w art. 110 k.k.w. jest powszechnie znany. Nadto strona pozwana w odpowiedzi na pozew przyznała, że przeludnienie panujące z zakładzie karnym mogło w jakimś zakresie dotknąć również powoda. Natomiast powód nie wykazał, iż zachowanie strony pozwanej przyczyniło się, czy też doprowadziło do pogorszenia się jego stanu zdrowia, oraz że strona pozwana nie zapewniała mu odpowiednich warunków sanitarnych. Podkreślić należy, iż z akt sprawy, wynika, że skazani mieli zapewniony dostęp do bieżącej wody i środków czystości. Osadzeni, w tym powód, mogli korzystać z aktów prawnych oraz biblioteki, znajdującej się w pozwanym zakładzie --- STRONA 5 --- karnym. Skazani mogli również korzystać z hali sportowej, a nadto pozwany Zakład Karny organizował dla więźniów zajęcia kulturalno-oświatowe i sportowe. Zważyć nadto trzeba, odnośnie zgłaszanych przez powoda niedogodności związanych z brakiem możliwości swobodnego kontaktu telefonicznego, że okoliczności te nie mogą być zakwalifikowana jako naruszenie jego dóbr osobistych. Kwestie kontaktu telefonicznego regulowane są bowiem szczegółowo przez przepisy prawa, w szczególności kodeksu karnego wykonawczego i należą do istoty kary pozbawienia wolności, por. art. 88 b k.k.w., art. 90 k.k.w. Oczywistym bowiem jest, że skazany nie może mieć swobodnego i nieograniczonego kontaktu z innymi osobami. Mając powyższe na uwadze dalsze rozważania Sądu Odwoławczego odnosić się już będą do tego, czy umieszczenie powoda w celi nie spełniającej norm metrażowych wynikających z art. 110 k.k.w., stanowiło naruszenie jego dóbr osobistych i czy w związku z tym naruszeniem zasadnym jest jego żądanie zadośćuczynienia zgłoszone na podstawie art. 448 k.c. Prawo do ochrony dóbr osobistych przysługuje w przypadku, gdy ich naruszenie nosi znamiona bezprawności. Bezprawność winna zaś być traktowana w kategoriach obiektywnej kwalifikacji czynu, z punktu widzenia jego zgodności z ustawą i zasadami współżycia społecznego. Jedną z niekwestionowanych podstaw wyłączenia bezprawności jest działanie w ramach porządku prawnego, a więc w sytuacji, gdy normy prawa usprawiedliwiają i legalizują wkroczenie w sferę cudzych dóbr osobistych. Przepis art. 248 k.k.w. dopuszczał w szczególnie uzasadnionych wypadkach, umieszczenie osadzonego na czas określony w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 , zaś paragraf 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19.04.2006 r. w sprawie trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów stanowi, że w wypadku wykorzystania miejsc zakwaterowania w dodatkowych celach mieszkalnych, powstałych w wyniku przystosowania innych pomieszczeń do wymogów cel mieszkalnych, osadzonych można umieścić na czas określony w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . W ocenie Sądu Apelacyjnego, umieszczenie powoda w celi, której --- STRONA 6 --- powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego, nie spełniała normy ustawowej, nawet w świetle powołanej wyżej regulacji nie może zostać uznane za działanie w warunkach wyłączających bezprawność. Należy bowiem podkreślić, że art. 248 k.k.w. przewidywał w sytuacjach w nim wskazanych możliwość umieszczenia osadzonego w celi, której powierzchnia na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 jedynie na czas określony. Przepis art. 248 k.k.w. i akty wydane na jego podstawie tworzyły lex specialis wobec art. 110 k.k.w i normowały sytuację szczególną, która powinna mieć zastosowanie jedynie wówczas, gdy trzeba odstąpić od reguły. Tymczasem stosowanie tego przepisu wobec osadzonych stało się normą. Nie ulega również wątpliwości, że umieszczenie powoda w celi przeludnionej, nie miało – wobec przeludnienia pozwanych zakładów karnych – charakteru przejściowego. Przy ocenie przesłanki bezprawności nie można również pominąć okoliczności, że nie tyle sama treść, co właśnie praktyczna interpretacja art. 248 k.k.w. i stosowanie jego dyspozycji jako remedium na braki lokalowe więziennictwa, stało się przyczyną uznania paragrafu 1 tego artykułu za niezgodny z Konstytucją (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.05.2008 r., sygn. akt SK 25/07; przepis ten utracił moc obowiązującą z dniem 6.12.2009 r.). Przy czym w uzasadnieniu powołanego orzeczenia, TK nie wykluczył stosowania art. 248 k.k.w. w rzeczywiście wyjątkowych sytuacjach. Niewątpliwie zatem nie zapewnienie przez Państwo osadzonym w jednostkach penitencjarnych minimalnych norm powierzchniowych nie może w obowiązującym porządku prawnym zostać uznane za działanie w warunkach wyłączających bezprawność i uzasadniać konkluzję, iż dobra osobiste powoda, w szczególności zaś jego prawo do odbywania kary pozbawienia wolności w godnych, gwarantowanych ustawą warunkach, nie zostały naruszone. Sąd Okręgowy przyjmując, że strona pozwana naruszyła dobra osobiste powoda, tj. jego godność, przez umieszczenie go okresowo w celi nie spełniającej norm metrażowych, określonych w art. 110 k.k.w, uznał jednak, iż w niniejszej sprawie brak było podstaw do zasądzenia na jego rzecz nawet symbolicznej kwoty zadośćuczynienia, ocenę tę Sąd Apelacyjny podziela. Zważyć bowiem należy, iż przesłanką odpowiedzialności materialnej przewidzianej w art. 448 k.c., jest nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia --- STRONA 7 --- 12.12.2002 r., V CKN 1581/00 oraz z dnia 19.04.2006 r., II PK 245/05). Bezprawność działania bowiem nie jest wystarczającą przesłanką do zasądzenia odpowiedniego zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c., z uwagi na odesłanie w art. 24 k.c. do „zasad przewidzianych w kodeksie”. Przepis art. 448 k.c. nie może być bowiem interpretowany w oderwaniu od zasad rządzących odpowiedzialnością cywilną oraz systemem ochrony dóbr osobistych. Wskazuje na to usytuowanie art. 448 k.c. w tytule VI księgi trzeciej k.c. „Czyny niedozwolone”, i okoliczność, że generalną zasadą odpowiedzialności, przyjętą w kodeksie cywilnym w odniesieniu do czynów niedozwolonych, jest odpowiedzialność na zasadzie winy. Prawidłowo Sąd Okręgowy wskazuje, iż z art. 448 k.c. wynika, że przyznanie przez sąd zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych ma charakter fakultatywny. Jako podstawowe kryteria ,decydujące o możliwości zasądzenia zadośćuczynienia, wskazuje się m.in. stopień winy naruszyciela, rodzaj naruszonego dobra oraz poczucie pokrzywdzenia poszkodowanego. Podstawą odmowy zastosowania środka, przewidzianego w art. 448 k.c., może być zaś np. nieznaczny rozmiar krzywdy, przebaczenie sprawcy czy niewłaściwe zachowanie poszkodowanego. Decyzja o zasądzeniu zadośćuczynienia winna być również poprzedzona zbadaniem nasilenia złej woli naruszyciela i celowości zastosowania środka w postaci przyznania tytułem zadośćuczynienia kwoty pieniężnej (wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r., V CKN 1581/00, OSNC 2004/4/53). Rozstrzygnięcie, w przedmiocie zasadności żądania powoda, wymaga więc, w świetle powołanych wyżej orzeczeń, zbadania stopnia dolegliwości powoda, wynikającej z przebywania w przeludnionej celi, i uwzględnienia wpływu wszystkich czynników istotnych dla oceny warunków, w jakich powód odbywa karę . Odnosząc się natomiast do kwestii winy, trzeba wskazać, że tę przesłankę odpowiedzialności za nie zapewnienie osadzonym warunków metrażowych, zgodnych z art. 110 § 2 k.k.w., upatrywać należy zasadniczo poza jednostką organizacyjną, która bezpośrednio odpowiadała za warunki, w jakich powód odbywał karę, skoro Zakład Karny nr 1 we Wrocławiu, pomimo przepełnienia, nie mógł odmówić przyjęcia skazanego, a gospodarkę finansową prowadzi w oparciu o prawo budżetowe. Wobec faktu, iż stroną pozwaną jest w niniejszej sprawie Skarb Państwa --- STRONA 8 --- (jedynie działający poprzez wskazane jednostki organizacyjne), przesłankę ewentualnego zawinienia należało rozpatrywać również w kontekście działań Ustawodawcy, do którego obowiązków należy zapewnienie osadzonym godnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie ulegająca wątpliwości okoliczność znacznego niedofinansowania więziennictwa, nie może zostać uznana za przejaw złej woli Ustawodawcy, ani przejaw niehumanitarnej polityki penalnej państwa. Przyczyną przeludnienia nie jest bowiem świadome działanie w celu stworzenia takich warunków odbywania kary, które same w sobie stanowiłyby dodatkową dolegliwość i represję dla osób skazanych. Wskazać należy, iż warunki, w jakich powód odbywa karę, odpowiadają aktualnym możliwościom finansowym Państwa, i nie różnią się od warunków innych więźniów, nie mają więc charakteru jakiejkolwiek indywidualnej dyskryminacji. W świetle powyższego, stopień winy pozwanego Skarbu Państwa za naruszenie dóbr osobistych powoda, poprzez okresowe umieszczanie go w czasie odbywania kary pozbawienia wolności w przeludnionej celi, uznać należy za niski. Dokonując z kolei oceny stopnia pokrzywdzenia, którego doznał powód w związku z naruszeniem ustawowej normy minimalnej powierzchni celi na jednego osadzonego, Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę, że zarówno powód, jak i osadzeni wraz z nim więźniowie, mogą korzystać z oferowanych przez zakład sposobów spędzania czasu poza celą, i zredukować tym samym dyskomfort wynikający z konieczności wspólnego przebywania w przeludnionym pomieszczeniu. Osadzeni mogą przebywać na spacerach, korzystać z biblioteki, czy spędzać czas w hali sportowej. Wskazać również należy, iż przebywanie w zatłoczonym pomieszczeniu samo w sobie wiąże się z pewnością z dyskomfortem, jednakże – jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 października 2007 r. (II CSK 269/07) – nie jest to wystarczającą postawą do uwzględnienia żądania o zasądzenie zadośćuczynienia. Możliwość taka istniałaby w przypadku jednoczesnego stwierdzenia, że naruszono takie podstawowe standardy, jak zapewnienie każdemu osadzonemu oddzielnego miejsca do spania, albo oddzielenie węzła sanitarnego do ogólnej przestrzeni celi. Niewątpliwie jednak, w świetle materiału dowodowego, zgromadzonego w sprawie, --- STRONA 9 --- powód w takich warunkach nie przebywał. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle powyższego uznać należało, że powód nie wykazał, aby jego dolegliwości, wynikające z przebywania w przeludnionej celi, uzasadniały twierdzenie, że warunki, w jakich odbywa on karę pozbawienia wolności, są niegodziwe i niehumanitarne. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, za przyznaniem powodowi kwoty pieniężnej, tytułem rekompensaty za naruszenie dóbr osobistych, nie przemawia ani stopień nasilenia dolegliwości, odczuwanych przez powoda w związku z przebywaniem w zatłoczonej celi, ani działania strony pozwanej, dokładającej starań w celu zmniejszenia odczuwanego przez powoda dyskomfortu. Warunki, w jakich powód odbywał karę, związane z przeludnieniem celi, choć uciążliwe nie uzasadniają jednak same przez się powstania roszczenia odszkodowawczego w stosunku do Skarbu Państwa. Zważyć należy, iż pobyt w zakładzie karnym wiąże się z naturalnymi dolegliwościami i ograniczeniami, a samo umieszczenie powoda w przeludnionej celi nie skutkuje uznaniem że był on przez stronę pozwaną nieludzko (niehumanitarnie) traktowany. Mając na uwadze powyższe, uznać należało, iż na podstawie art. 385 k.p.c. apelacja powoda, jako bezzasadna, podlegała oddaleniu. Orzeczenie o kosztach postępowania odwoławczego Sąd Apelacyjny wydał na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z § 6 pkt 6 i § 12 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 z późn. zm.), zasądzając od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 2.700 zł. Sąd Apelacyjny w powyższym zakresie, w przeciwieństwie do Sądu Okręgowego uznał, iż w niniejszej sprawie brak jest podstaw do nieobciążania powoda kosztami postępowania, na podstawie art. 102 k.p.c. Przepis ten ustanawia zasadę słuszności, będącą odstępstwem od zasady odpowiedzialności za wynik procesu; jest rozwiązaniem szczególnym, niepodlegającym wykładni rozszerzającej, wykluczającym stosowanie wszelkich uogólnień, a wymagającym do swego zastosowania wystąpienia wyjątkowych okoliczności. Sama sytuacja ekonomiczna strony przegrywającej, nawet niekorzystna, nie stanowi podstawy zwolnienia - na podstawie art. 102 k.p.c. Zgodnie zaś z treścią art. 108 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, zwolnienie od kosztów sądowych, przyznane stronie, nie zwalnia jej z obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Zatem, skoro strona --- STRONA 10 --- pozwana zażądała tych kosztów, zachodziła podstawa ich zasądzenia. W sprawie nie wystąpiły bowiem żadne okoliczności, które uprawniałyby do odstąpienia od zasady zwrotu kosztów (art. 102 k.p.c.). Zarządzenie: 1. odnotować; 2. odpis wyroku z uzasadnieniem doręczyć powodowi. mw