Wyrok I A Ca 601/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny we Wro

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I A Ca 601/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Walter Komorek (spr.) Sędziowie: SSA Beata Wolfke - Kobzar SSA Adam Jewgraf Protokolant: Katarzyna Stalewska po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2011 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa K. N. przeciwko Skarbowi Państwa - (...) we W. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 22 marca 2011 r. sygn. akt I C 143/09 1. oddala apelację i zasądza od powoda na rzecz pozwanego 2700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego; 2. zasądza od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego we Wrocławiu na rzecz adw. J. F. kwotę 2700 zł, powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. UZASADNIENIE Powód K. N., po sprecyzowaniu żądania (pismo pełnomocnika z urzędu), wniósł o zasądzenie na swoją rzecz od Skarbu Państwa - (...)we W. kwoty 100.000 zł. W uzasadnieniu powód podał, że w okresie od 04.06.2007 r. do 15.10.2007 r. oraz od 08.08.2008 r. do 30.12.2008 r. przebywał w (...) we W.. Cele, w których wówczas przebywał były zaś przeludnione. Na jednego osadzonego przypadało bowiem mniej niż 3 m kw. powierzchni. Urządzenia sanitarne nie były też oddzielone od części pomieszczenia przeznaczonej do spania. Nie było też właściwych warunków do spożywania posiłków. Powód jako osoba młodociana nie otrzymywał przy tym odpowiedniej diety (dodatkowy przydział zup mlecznych i wafli). Stąd też doszło tu do naruszenia dóbr osobistych powoda w postaci m.in. prawa do godności i intymności. Wymóg zapewnienia przez państwo godziwych warunków odbywania kary (...), czy też kary pozbawienia wolności, jest zaś jednym z podstawowych kanonów nowożytnego państwa, znajdującym ponadto wyraz w normach prawa międzynarodowego. To z kolei uzasadnia żądanie przyznania powodowi zadośćuczynienia na podstawie art. 24 w zw. z art. 448 k.c. Powód wskazał ponadto, iż administracja (...)dopuściła się także uchybień w zakresie przetransportowania go do właściwej jednostki penitencjarnej, co znalazło z kolei wyraz w treści pisma Dyrektora (...) z dnia 05.02.2009 r. W odpowiedzi na pozew strona pozwana Skarb Państwa - (...) we W. wniosła o oddalenie powództwa w całości. W uzasadnieniu strona pozwana przyznała, że od kilku lat istnieje we wszystkich jednostkach penitencjarnych w kraju, w tym i w (...) we W. stan przeludnienia, który jednakże ulega systematycznie zmniejszeniu - zwłaszcza w ciągu ostatnich dwóch lat. Strona pozwana nie ma jednakże wpływu na to przeludnienie, gdyż nie może odmówić przyjęcia osoby tymczasowo aresztowanej. Przyznała dalej, iż w ciągu ostatnich miesięcy pobytu w (...) we W. powód przebywał m.in. w celi nr (…), na oddziale (…) o pow. 8,63 m 2 . W celi tej przebywało razem z powodem od 2 do 3 --- STRONA 2 --- osadzonych. W związku z tym do normatywnej powierzchni 3 m kw. w przeliczeniu na jednego osadzonego, powodowi mogło najwyżej „brakować” ok. 0,12 m kw. To zaś oznacza, że niedobór powierzchni był tu znikomy. Wskazała ponadto, że nie można twierdzić, by warunki bytowe (...)we W. mogły naruszyć godność powoda. P. bowiem prawo do widzeń, korespondencji, zakupu artykułów żywnościowych. Cele mieszkalne (...) są z kolei systematycznie modernizowane, a w przypadku stwierdzenia występowania insektów - poddawane natychmiastowej dezynsekcji. Podała też, iż powód nie składał nigdy żadnych skarg na warunki bytowe panujące w (...). Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu wynika, iż powód K. N. w (...) we W. przebywał w okresie od dnia 04.06.2007 r. do dnia 15.10.2007 r. oraz od dnia 08.08.2008 r. do dnia 30.12.2008 r. W czasie przebywania powoda w (...) we W. panowało w nim przeludnienie. O przeludnieniu administracja (...)informowała na bieżąco Sąd Penitencjarny. Dyrektor (...)nie mógł odmówić przyjęcia osoby tymczasowo aresztowanej kierowanej do jednostki przez Sąd. W niektórych okresach powód przebywał w (...) w celach, w których na jednego osadzonego przypadało mniej aniżeli 3 m kw. powierzchni mieszkalnej. Cele, w których przebywał powód, były standardowo wyposażone w sprzęt kwaterunkowy i oddzielony (drzwiami, dyktą, bądź parawanem) od części mieszkalnej kącik sanitarny. W roku 2008 powód przebywał na oddziale (…). Pełnił wtedy funkcję porządkowego. Roznosił trzy razy dziennie posiłki, sprzątał oddział. W okresie tym powód mieszkał w celi dla porządkowych. Warunki sanitarne w takich celach były zaś lepsze od warunków panujących w pozostałych celach (...). Powód jako osoba młodociana otrzymywał odpowiednią dla takich osób dietę. Powód nigdy nie zgłaszał, czy to w formie ustnej, czy też pisemnej jakichkolwiek zastrzeżeń co do warunków bytowych panujących w (...). Pismem z dnia 05.02.2009 r. Dyrektor (...)we W. poinformował powoda, iż uznaje jego skargę z dnia 31.12.2008 r. dotyczącą niewłaściwego przetransportowania za zasadną. Powód został bowiem skierowany do odbycia kary w (...) typu półotwartego. W okręgu (...) (miejsca zamieszkania powoda) są dwa zakłady tego typu: (...) w P. oraz (...) w G.. Do tych jednostek winien zostać skierowany powód - wedle przepisów nakazujących odbywanie kary pozbawienia wolności w jednostce penitencjarnej położonej najbliżej miejsca zamieszkania skazanego. Powód trafił natomiast do półotwartego (...)w S., gdyż tylko tam były wówczas wolne miejsca. Odbywanie kary pozbawienia wolności w (...) typu półotwartego było dla powoda o wiele korzystniejsze - pod kątem warunków - niż odbywanie tej kary w (...) typu zamkniętego. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy we Wrocławiu zważył na treść art. 417 k.c. Zgodnie z nim, za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Powołany przepis określa podmiot odpowiedzialny za niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej (w niniejszej sprawie - Skarb Państwa) oraz podstawę jego odpowiedzialności (naruszenie prawa). Szczegółowe przesłanki odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych oraz zakres przysługujących z tego tytułu roszczeń określają natomiast przepisy art. 23-24 i 448 k.c. Zgodnie z art. 23 k.c., dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie --- STRONA 3 --- od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Osoba, której dobra osobiste zostały naruszone, może, na zasadach przewidzianych w kodeksie, żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny (art. 24 § 1 zd. 3 k.c.). W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia (art. 448 k.c.). Odnosząc powyższe regulacje do stanu faktycznego niniejszej sprawy, Sąd Okręgowy zauważył, że przeludnienie (…) i (…) (w tym w szczególności (...)we W.) jest faktem notoryjnym (art. 228 §1 k.p.c.). Nawet zatem przyjmując, że stan osobowy w (...) ulegał zmianom wskutek przyjęć, zwolnień i przeniesień, to wypada dać wiarę twierdzeniom powoda (a przyznanym przez stronę pozwaną k. 48 - 50), że przez część pobytu w (...) był on osadzony w celi przeludnionej, tj. takiej, w której powierzchnia przypadająca na skazanego wynosiła mniej niż 3 m kw. (por. art. 110 § 2 k.k.w.). Zgodnie zaś z art. 248 § 1 k.k.w., zmniejszenie powierzchni mieszkalnej przypadającej na jedną osobę poniżej 3 m kw. może nastąpić jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach i tylko na czas określony, za powiadomieniem sędziego penitencjarnego. Strona pozwana nie wykazała z kolei, aby umieszczenie powoda w przeludnionej celi było podyktowane szczególnie uzasadnionymi okolicznościami. Przetrzymywanie powoda w takiej celi należało zatem uznać co do zasady za bezprawne. W realiach niniejszej sprawy Sąd Okręgowy uznał, że umieszczenie powoda w zbyt ciasnej celi naruszało jego dobra osobiste - przede wszystkim jego godność oraz prawo do prywatności. Nie sposób bowiem nie dostrzec, że długotrwałe przebywanie w przeludnionej celi, połączone z takimi niedogodnościami, jak spożywanie posiłków na łóżku, długotrwałe oczekiwanie na możliwość skorzystania ze wspólnej toalety, czy też brak możliwości wykonywania swobodniejszych ruchów, stanowi nadmierną dolegliwość i narusza godność powoda oraz jego prawo do intymności. Wskazał natomiast Sąd Okręgowy, iż powód nie udowodnił dalszych zarzutów kierowanych przeciwko administracji (...)we W.. W szczególności nie wykazał, by warunki, w jakich przyszło mu odbywać karę (tymczasowe aresztowanie) nie odpowiadały tu wymogom przewidzianym w tym zakresie przez przepisy, a w szczególności przez Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17.10.2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w (...) i (...), Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25.08.2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno - porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności, czy też Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 02.09.2003 r. w sprawie określenia wartości dziennej wyżywienia oraz rodzaju diet wydawanych osobom osadzonym w (...) i (...). Wezwany do osobistego stawiennictwa celem przesłuchania na powyższe okoliczności - powód trzykrotnie nie stawił się przed Sądem Rejonowym w R.. Dlatego też Sąd Okręgowy pominął dowód z jego przesłuchania. Z zeznań świadków: M. N. oraz K. K. wynika natomiast, że powód jako osoba młodociana otrzymywał odpowiednią dla takich osób dietę. Wynika dalej, a jest to też i okoliczność powszechnie znana, że kąciki sanitarne w celach (...)we W. są oddzielone (drzwiami, dyktą, bądź parawanem) od części mieszkalnej cel. Odnosząc się natomiast do kwestii związanej z przetransportowaniem powoda do (...)w S., to Sąd Okręgowy wskazał, iż faktycznie powód z uwagi na miejsce swojego zamieszkania (R.), winien być przeniesiony tu do (...)w P., bądź też do (...)w G.. Jednostki te w tamtym czasie nie posiadały jednakże wolnych miejsc dla odbycia --- STRONA 4 --- kary (były przeludnione). Najbliższym (…) typu półotwartego - a do odbycia kary w takim to (…) został zakwalifikowany powód - był zaś (...) w S.. Stąd też i nie sposób czynić tu zarzutu stronie pozwanej, że w tej sytuacji skierowała ona powoda do tegoż (…). Strona pozwana realizuje bowiem jedynie zadania penitencjarne w ramach posiadanych możliwości, w tym także lokalowych. Przechodząc z kolei do oceny zgłoszonego przez powoda żądania, Sąd Okręgowy zważył, że przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dóbr osobistych stanowi uprawnienie sądu, nie zaś obowiązek. Wynika to bowiem z redakcji art. 448 k.c., który stanowi, że sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Stosując ten przepis, sąd bierze pod uwagę rozmiary i charakter doznanej przez poszkodowanego krzywdy, okoliczności jej powstania, a nade wszystko rodzaj i stopień winy naruszyciela (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2002 r., V CKN 1581/00, OSNC 2004/4/53). Orzekając o zadośćuczynieniu za krzywdę doznaną w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności, sąd musi zachować zaś szczególną ostrożność, gdyż pozbawienie wolności w założeniu stanowi dolegliwość dla osoby skazanej i wiąże się z drastycznym ograniczeniem jej praw. Teza ta znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, według którego cierpienie i upokorzenie związane z odbywaniem kary więzienia tylko wówczas stanowią naruszenie art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, gdy przekraczają nieunikniony element cierpienia wpisanego w pozbawienie wolności (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2007 r., II CSK 269/07). Odnosząc powyższe uwagi do stanu faktycznego niniejszej sprawy, Sąd Okręgowy stwierdził, że naruszenie dóbr osobistych powoda, jakkolwiek bezprawne, nie zostało przez stronę pozwaną zawinione. Przeludnienie panujące w (...) ((...)) stanowi efekt długoletniego niedoinwestowania (…), przy jednoczesnym wzroście przestępczości i wynikającym stąd zaostrzeniu polityki karnej państwa. Jest okolicznością niesporną, że dyrektorzy (…) nie mogą odmawiać przyjęcia osób, co do których wydany został sądowy nakaz umieszczenia ich w jednostce penitencjarnej, jedynie z powodu przeludnienia tych jednostek. W ramach posiadanych możliwości finansowych i lokalowych administracja (…) czyni z kolei wysiłki, aby poprawić warunki odbywania kary pozbawienia wolności. W żadnym zaś razie nie zostało wykazane, aby niedogodności związane z odbywaniem przez powoda kary stanowiły tu następstwo celowej dyskryminacji powoda przez funkcjonariuszy służby więziennej, czy też działania dyrektora (...)wymierzonego przeciw osadzonym w ogólności. Nie można też pominąć faktu, że powód znalazł się w (...) w związku z popełnieniem umyślnego przestępstwa przeciwko zdrowiu i mieniu (art. 157 § 2 k.k. i 280 § 2 k.k.). Czerpanie przez powoda korzyści majątkowych z faktu prawnego pozbawienia wolności mogłoby w tej sytuacji słusznie zostać odebrane jako niemoralne. Wniosek ten jest tym bardziej uzasadniony, że kwota żądanego zadośćuczynienia pozostaje w rażącej dysproporcji do sytuacji majątkowej powoda i nie została przez niego w żaden sposób umotywowana. Mając powyższe na uwadze, wyrokiem z dnia 22.03.2011 r. wydanym w sprawie I C 147/09 Sąd Okręgowy powództwo oddalił, nie obciążył powoda kosztami procesu i przyznał od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego we Wrocławiu na rzecz adwokata J. F. kwotę 3.600 zł powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nie opłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu. --- STRONA 5 --- W apelacji od powyższego wyroku zaskarżając go w całości i wnosząc o jego zmianę poprzez uwzględnienie powództwa, powód zarzucił: 1. naruszenie prawa materialnego tj. art. 448 k.c. poprzez jego błędną interpretację i przyjęcie, że Sąd jest związany wysokością roszczenia wskazanego w pozwie, co w sytuacji jego rażącego wygórowania nakazuje oddalić powództwo, gdy tymczasem w/w przepis wprost stanowi, iż Sąd zasądza odpowiednią kwotę tytułem zadośćuczynienia; 2. naruszenie prawa procesowego, tj. 217 § 2 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. poprzez pominięcie wniosku dowodowego powoda z dnia 23.07.2009 r. w postaci książeczki zdrowia powoda, przez co powód został pozbawiony możliwości udowodnienia uszczerbku na zdrowiu (skręcenia nogi) wskutek złego stanu technicznego (...) (dziura w podłodze); 3. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż: a) na zasadność roszczenia powoda wpływa fakt popełnienia przez niego przestępstwa, co w istocie sprowadza się do całkowitego odebrania więźniom możliwości skutecznej ochrony ich dóbr osobistych naruszonych w związku z odbywaniem przez mnich kary pozbawienia wolności; b) powód nie umotywował w żaden sposób dochodzonego przez niego roszczenia, w sytuacji, gdy zarówno w pozwie, jak i w piśmie procesowym z dnia 23.07.2009 r. powód wprost wskazał na dobra osobiste naruszone przez stronę pozwaną w okolicznościach w tych pismach podanych. W odpowiedzi na apelację strona pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanego na rzecz strony pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Okręgowy zebrał wystarczający materiał dowodowy, poczynił na jego podstawie prawidłowe ustalenia faktyczne i wyciągnął wnioski odpowiadające tym ustaleniom. Sąd Apelacyjny je podziela, co odnosi się zarówno do ustaleń faktycznych, jak i do towarzyszącej im oceny prawnej. W związku z zarzutem pominięcia przez Sąd Okręgowy dowodu z książeczki zdrowia powoda na okoliczność doznania przez niego skręcenia kostki, Sąd Apelacyjny zauważa, iż strona pozwana tej okoliczności nie zaprzeczyła, odsuwając od siebie zarzut, by było to następstwem niewłaściwych warunków bytowych w celi – dziury w podłodze. W takiej sytuacji rzeczą pozwanego było wykazanie występowania owych dziur, lecz takiego dowodu nie złożył. Powód wskazał, iż w trakcie jego pobytu w (...) doszło do naruszenia jego godności i prawa do intymności (zbyt mała powierzchnia celi, nieoddzielenie toalet z węzłem sanitarnym, brak wentylacji, zbyt mały stolik do spożywania posiłków) oraz zdrowia (skręcenie stawu skokowego na skutek „wpadnięcia” w dziurę w podłodze). Z tych zarzutów może ostać się jedynie zarzut nieznacznego przeludnienia celi – liczy ona sobie 8,62 m 2 , a przebywało w niej czasami – wraz z powodem – 3 osadzonych (do pełnego metrażu zabrakło 0,13 m 2 na każdego z nich). Przyznanie w tej sytuacji zadośćuczynienia pieniężnego za wynikłe stąd naruszenie dóbr osobistych (godności i prawa do prywatności) stanowi uprawnienie sądu, nie zaś jego obowiązek. Sąd bowiem może – zgodnie z art. 448 k.c. – przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za --- STRONA 6 --- doznaną krzywdę. Stosując ten przepis, Sąd Okręgowy wziął pod uwagę rozmiary i charakter doznanej przez poszkodowanego krzywdy, okoliczności jej powstania, a nade wszystko rodzaj i stopień winy strony pozwanej jako naruszyciela. W konkluzji Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że naruszenie dóbr osobistych powoda, jakkolwiek bezprawne, nie zostało przez stronę pozwaną zawinione, a uzasadnił to tym, że przeludnienie panujące w (…) ((...)) stanowi efekt długoletniego ich niedoinwestowania, przy jednoczesnym wzroście przestępczości i wynikającym stąd zaostrzeniu polityki karnej państwa. Rozwijając ten temat należy zauważyć, iż niedobory w służbie publicznej są powszechnie znane, a ich spektakularnym potwierdzeniem są chociażby łóżka stojące na korytarzach w szpitalach. Przyznanie w tej sytuacji zadośćuczynienia pieniężnego powodowi z tytułu pozbawienia go 0,13 m 2 do ustawowego metrażu celi, jaki powinien był na niego przypadać, byłoby w tej sytuacji sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Jest okolicznością niesporną, że strona pozwana nie mogła odmówić przyjęcia powoda, co do którego został wydany sądowy nakaz umieszczenia go w tejże jednostce penitencjarnej, jedynie z powodu jej przeludnienia. Nie spotkało się ze sprzeciwem apelującego stwierdzenie Sądu Okręgowego, iż w ramach posiadanych możliwości finansowych i lokalowych administracja (...)we W. czyni wysiłki, aby poprawić warunki odbywania kary pozbawienia wolności. Wbrew powodowi, a za Sądem Okręgowym należy powtórzyć, iż nie zostało wykazane, aby niedogodności związane z odbywaniem przez powoda kary stanowiły następstwo celowej jego dyskryminacji przez funkcjonariuszy służby więziennej strony pozwanej. Bezpodstawne jest zarazem przypisywanie Sądowi Okręgowemu takiej interpretacji art. 448 k.c. jakoby sąd był związany wysokością roszczenia wskazanego w pozwie, co w przypadku rażącego wygórowania powództwa nakazywałoby jego oddalenie. Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny oddalił apelację, a obciążając powoda kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej w postępowaniu apelacyjnym kierował się tym, iż co prawda na ich uiszczenie nie pozwalają aktualne warunki materialne powoda (w ich uwzględnieniu zwolniono go od kosztów sądowych), lecz nie należy zakładać, by w przyszłości powód będzie pozbawiony dochodów mogących stanowić przedmiot egzekucji owych kosztów. Orzeczenie Sądu Apelacyjnego uzasadniają przepisy art. 385 i art. 98 k.p.c.