Postanowienie I A Ca 549/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny we Wro

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I A Ca 549/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Aleksandra Marszałek Sędziowie: SSA Elżbieta Lipińska (spr.) SSA Janusz Kaspryszyn Protokolant: Małgorzata Kurek po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2012 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa W. G. przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu we W., Zakładowi Karnemu w W. i Zakładowi Karnemu w K. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 22 lutego 2012 r. sygn. akt I C 886/10 1. oddala apelację; 2. zasądza od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego we Wrocławiu na rzecz adwokat B. N. 120 złotych wraz z podatkiem od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. --- STRONA 2 --- U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z 22 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił powództwo W. G. przeciwko Skarbowi Państwa – Aresztowi Śledczemu we W., Zakładowi Karnemu w W. oraz Zakładowi Karnemu w K. (pkt I), nie obciążył powoda kosztami procesu (pkt II), przyznał od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego we Wrocławiu na rzecz adwokat B. N. kwotę 7.200 zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu (pkt III). Powyższe rozstrzygnięcie Sąd I instancji oparł na następujących ustaleniach faktycznych: Powód ma 49 lat. Przebywał on w Areszcie Śledczym we W. w okresach: od 19.07.1991 r. do 09.01. 1992 r., od 02.09.1992 r. do 01.07.1993 r., od 27.12.2001 r. do 21.01.2002 r., od 03.11.2004 r. do 23.11.2004 r. oraz od 17.11.2005 r. do 02. 12.2005 r. W Zakładzie Karnym w K. powód przebywał w okresach: od 19.02.2002 r. do 11.04.2002 r., od 23.05.2002 r. do 20.08.2002 r. oraz od 26.11.2002 r. do 20.03.2003 r., zaś w Zakładzie Karnym w W. w okresach: od 11.09.1996 r. do 4.02.1997 r., od 21.01.2002 r. do 19.02.2002 r., od 30.10.2002 r. do 26.11.2002 r., od 23.06.2005 r. do 30.06.2005 r. oraz od 06.02.2009 r. do dnia złożenia pozwu. W czasie pobytu powoda w Zakładzie Karnym w W. w roku 2009 i początku roku 2010 panowało w nim przeludnienie. Powód w niektórych okresach przebywał w celach, w których na jednego osadzonego przypadało mniej aniżeli 3 m 2 . O fakcie tym administracja jednostki penitencjarnej informowała na bieżąco Sąd Penitencjarny. Pomieszczenia, w których przebywał powód w Zakładzie Karnym w W., w powyższym okresie były standardowo wyposażone w sprzęt kwaterunkowy oraz wydzielony kącik sanitarny, w którym znajdowała się toaleta i sprzęt do utrzymania czystości. Skazani sami odpowiadali za utrzymanie czystości w celi. Przeprowadzona przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w W. kontrola cel mieszkalnych zajmowanych przez powoda w Zakładzie Karnym w W. nie wykazała nieprawidłowości ich stanu sanitarno-technicznego. Kontrola kuchni i magazynu nie wykazała też uchybień sanitarnych. W wyniku kontroli stwierdzono --- STRONA 3 --- natomiast, iż w celach wykonuje się pranie i suszenie odzieży osadzonych, a kąciki sanitarne są wykorzystywane do kąpieli. Powoduje to, że pomimo działającej wentylacji występuje nadmierne zawilgocenie pomieszczeń, a w konsekwencji uszkodzenie powierzchni ścian. Wskazano także, iż w celach przechowywane są łatwo psujące się produkty spożywcze oraz resztki po spożytych posiłkach, co stwarza dobre warunki do rozwoju populacji insektów. Pomieszczenia mieszkalne, w których przebywał powód w Zakładzie Karnym w W. w tymże okresie, nie były wyznaczone jako cele dla osób palących papierosy, a powód przebywał z osobami niepalącymi. Wyżywienie osadzonych w Zakładzie Karnym w W. realizuje się ściśle według rozporządzenia MS z dnia 2 września 2003 r. w sprawie określenia wartości dziennej normy wyżywienia oraz rodzaju diet wydawanych osobom osadzonym. W Zakładzie Karnym w Wołowie na bieżąco przeprowadzana była i jest dezynsekcja pomieszczeń, w tym cel mieszkalnych, w przypadku wystąpienia robactwa. Służba zdrowia w Zakładzie Karnym w W. zorganizowana jest w formie Ambulatorium z Ogólną Izbą Chorych. Świadczone są usługi medyczne w wymiarze podstawowym, rozszerzone o porady specjalistyczne z zakresu kardiologii, okulistyki, laryngologii, neurologii i dermatologii. Podczas pobytu w tymże Zakładzie Karnym powód objęty był właściwą opieką medyczną, otrzymywał też niezbędne lekarstwa. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd uznał powództwo za nieuzasadnione. Sąd Okręgowy wskazał, że większość zgłoszonych przez powoda roszczeń była przedawniona. Dotyczy to zadośćuczynienia za ewentualne naruszenie dóbr osobistych powoda w trakcie jego osadzenia w Areszcie Śledczym we W. w okresie od lipca 1991 r. do lutego 2005 r., w Zakładzie Karnym w K. w okresie od lutego 2002 r. do marca 2003 r. oraz w Zakładzie Karnym w W. w okresie od września 1996 r. do czerwca 2005 r. Od chwili, w której powód jako poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, tj. od czasu opuszczenia przez niego powyższych Zakładów Karnych i Aresztu Śledczego do dnia złożenia pozwu (26 lipca 2010 r.) upłynął już bowiem okres trzech lat. Stąd też w ocenie Sądu podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia należało uznać za zasadny. Odnośnie roszczenia powoda dotyczącego jego osadzenia w Zakładzie Karnym w W. w okresie od 6 lutego 2009 r. do dnia złożenia pozwu, tj. do 26 lipca --- STRONA 4 --- 2010 r., Sąd wskazał, że powód wywodził powyższe roszczenie przede wszystkim z faktu naruszenia przez stronę pozwaną jego prawa do odbywania kary pozbawienia wolności w godnych, humanitarnych warunkach, w szczególności przez osadzenie go w przeludnionych celach. Sąd zauważył, że przeludnienie panujące w Zakładzie Karnym w W. w roku 2009 i początku roku 2010 jest faktem nie tylko znanym Sądowi z urzędu, ale i znanym powszechnie. Okoliczność tę potwierdził ponadto w swoich zeznaniach świadek A. T. Sąd dał zatem wiarę twierdzeniu powoda, że przez część, bądź też większość pobytu w tymże Zakładzie Karnym był on osadzony w celach przeludnionych, tj. takich, w których powierzchnia przypadająca na skazanego wynosiła mniej niż 3 m 2 . Sąd uznał zatem, że umieszczenie powoda w zbyt ciasnej celi naruszało jego dobra osobiste, przede wszystkim jego godność oraz prawo do intymności. W ocenie Sądu bowiem nie sposób nie dostrzec, że długotrwałe przebywanie w przeludnionej celi, połączone z takimi niedogodnościami, jak np. konieczność spożywania posiłków na łóżku, długotrwałe oczekiwanie na możliwość skorzystania ze wspólnej toalety, czy też brak możliwości wykonywania swobodniejszych ruchów, stanowi nadmierną dolegliwość i narusza godność powoda oraz jego prawo do intymności. W ocenie Sądu jednak ustalenie, że umieszczenie powoda w przeludnionych celach mogło stanowić naruszenie jego godności i prawa do prywatności, nie oznacza konieczności uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia. Sąd podkreślił, że przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego za naruszenie dóbr osobistych stanowi uprawnienie sądu, nie zaś obowiązek. Stwierdził ponadto, że naruszenie dóbr osobistych powoda, jakkolwiek bezprawne, nie zostało przez stronę pozwaną zawinione, wskazując, iż przeludnienie panujące w zakładach karnych (aresztach śledczych) stanowi efekt długoletniego niedoinwestowania zakładów karnych, przy jednoczesnym wzroście przestępczości i wynikającym stąd zaostrzeniu polityki karnej państwa. Przeciwko przyznaniu powodowi zadośćuczynienia pieniężnego zdaniem Sądu przemawia także to, że pomijając kwestię przeludnienia nie udowodnił on, aby w czasie odbywania przez niego kary naruszono jego konkretne prawa. Sąd podkreślił, że w trakcie postępowania powód nie wykazał, iż warunki w jakich przyszło mu odbywać karę pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w W., nie odpowiadały poza tym jednym naruszeniem wymogom przewidzianym w tym zakresie przez przepisy, a w szczególności przez --- STRONA 5 --- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17.1 0.2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych, zaś materiał dowodowy zgromadzony w sprawie potwierdza, iż podstawowe prawa powoda jako osadzonego w tejże jednostce penitencjarnej były respektowane. Sąd wskazał, że pomieszczenia, w których przebywał powód, odpowiadały, jak to wynika z ustaleń, obowiązującym przepisom. W Zakładzie Karnym w sposób należyty była zorganizowana ponadto służba zdrowia, a powód objęty był tu właściwą opieką medyczną. W tej sytuacji Sąd przyjął, że warunki, w jakich powód odbywał karę, odpowiadały aktualnym możliwościom finansowym Państwa i nie różniły się od warunków innych więźniów, nie miały zatem charakteru dyskryminacji. W tej sytuacji w ocenie Sądu w sprawie brak było podstaw do zasądzenia na rzecz powoda dochodzonego zadośćuczynienia i dlatego też oddalił powództwo. Z wyrokiem tym nie zgodził się powód wywodząc apelację, w której zarzucił rozstrzygnięciu naruszenie prawa materialnego, tj. art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. przez jego niezastosowanie, bowiem Sąd Okręgowy uznał, że przyznanie zadośćuczynienia w przypadku naruszenia dóbr osobistych stanowi uprawnienie Sądu, a nie jego obowiązek. Wskazując na powyższe wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy oraz o zasądzenie na rzecz pełnomocnika powoda kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na apelację strona pozwana wniosła o oddalenie apelacji oraz o zasądzenie od powoda na rzecz strony pozwanej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa według norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny uznał poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne za prawidłowe i wyczerpujące, oparte o zaproponowane przez strony i w należyty sposób ocenione środki dowodowe. Wobec powyższego ustalenia te przyjął za własne i uczynił z nich podstawę swojego orzeczenia. --- STRONA 6 --- W pierwszej kolejności wskazać należy, że choć powód wywodzi apelację od całości wyroku, to jednak nie zawiera w niej zarzutów odnośnie oddalenia przez Sąd I instancji części powództwa z uwagi na przedawnienie roszczenia, stwierdzając jedynie, że Sąd nie uzasadnił swojego stanowiska w tym zakresie. Stanowisko powoda jest jednak nieuprawnione. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji wskazał bowiem okresy, które uległy przedawnieniu oraz powołał się na przepis określający, jaki jest termin przedawnienia w niniejszej sprawie i od jakiej daty należy go liczyć. W tej zaś sytuacji Sąd Apelacyjny na marginesie jedynie wskazuje, że w pełni popiera stanowisko Sądu I instancji w powyższym zakresie. Istotnie od momentu, w którym powód jako poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, tj. od czasu opuszczenia przez niego Zakładu Karnego w K., Zakładu Karnego w W. i Aresztu Śledczego we W. do dnia złożenia pozwu, tj., do 26 lipca 2010 r., upłynął trzyletni okres przedawnienia. Stąd też prawidłowe było uwzględnienie podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia. Przechodząc do omówienia dalszych zarzutów apelacji podkreślić należy, że w istocie koncentrują się one na stwierdzeniu, że Sąd I instancji błędnie przyjął, iż zasądzenie zadośćuczynienia na podstawie art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c. stanowi uprawnienie Sądu, a nie jego obowiązek. Ze stanowiskiem takim jednak nie sposób się zgodzić. Z literalnego brzmienia art. 448 k.c. wynika, że przyznanie przez sąd zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych ma charakter fakultatywny. Zgodnie z treścią powołanego przepisu bowiem w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest zaś pogląd, zgodnie z którym sąd nie ma obowiązku zasądzania zadośćuczynienia w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych (wyrok SN z dnia 19.04.2006 r., II PK 245/05, OSNP z 2007 r. z. 7-8 poz. 101, postanowienie SN z 7.12.2011 r., V CSK 113/11, LEX nr 1101690). Umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą --- STRONA 7 --- przesłankę naruszenia dóbr osobistych, jednak sam taki fakt nie przesądza o zasadności roszczenia o zadośćuczynienie na podstawie art. 448 k.c. Przyznanie odszkodowania zależy bowiem od wielu różnych okoliczności, w tym między innymi od długotrwałości przebywania w przeludnionej celi, uciążliwości z tym związanych, poczucia krzywdy i jego stopnia oraz od pozostałych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, które mogą zwiększać poczucie krzywdy lub je osłabiać a nawet sprawiać, że w ogóle nie powstało. Podstawowym kryterium decydującym o możliwości zasądzenia zadośćuczynienia winien być zatem stopień winy naruszyciela, rodzaj naruszonego dobra oraz poczucie pokrzywdzenia poszkodowanego. Decyzja o zasądzeniu zadośćuczynienia winna być poprzedzona także zbadaniem nasilenia złej woli naruszyciela i celowości zastosowania tego środka. Pomimo zatem, że w niniejszej sprawie zostało ustalone, że powód w czasie przebywania w pozwanej jednostce osadzony był w celi przeludnionej, co naruszało jego dobra osobiste, to jednak przyczyn niezapewnienia osadzonym, w tym również powodowi, warunków metrażowych zgodnych z art. 110 § 2 k.k.w. upatrywać trzeba poza jednostką penitencjarną, w której powód przebywał. Powszechnie wiadome jest, że jednostki penitencjarne w Polsce pomimo przepełnienia nie mogą odmówić przyjęcia kolejnego skazanego, a gospodarkę finansową prowadzą w oparciu o prawo budżetowe. Co więcej jednostki te w celu zapewnia najlepszych z możliwych warunków metrażowych podejmują wszelkie działania, które leżą w ich gestii (adaptacja świetlic i innych pomieszczeń). Działania te z jednej strony ograniczają w jakiś stopniu problem przepełnienia cel, jednakże nie w takim stopniu, że go całkowicie eliminują. W działaniach pozwanej jednostki trudno więc w ogóle mówić o złej woli, a co dopiero jakimś stopniowaniu nasilenia tego zjawiska. Brak należytego dofinansowania więziennictwa w ocenie Sądu nie może być także uznany za przejaw złej woli ustawodawcy, którego świadomym działaniem byłoby stworzenie takich warunków odbywania kary, które same w sobie (przeludnienie, złe warunki sanitarne itp.) stanowiłyby dodatkową dolegliwość i represję dla osób skazanych, co stanowiłoby przejaw niehumanitarnej polityki penalnej państwa. Niedofinansowanie więziennictwa, tak jak wielu innych aspektów publicznej działalności Państwa, w tym przede wszystkim działań podejmowanych na rzecz osób nienaruszających porządku --- STRONA 8 --- prawnego (służba zdrowia, szkolnictwo, opieka społeczna), jest efektem wieloletnich zaszłości determinowanych poprzednimi warunkami ustrojowymi i odczuwalnymi jeszcze skutkami transformacji sytemu społeczno–ekonomicznego. Podkreślić należy również w tym miejscu, że w sprawie zostało ustalone, iż zarówno wyposażenie cel i warunki higieniczne, jak i zapewniane osadzonym wyżywienie zagwarantowane były na poziomie standardowym, spełniającym wszelkie wymogi. Osadzeni mieli zagwarantowany dostęp do służby zdrowia. Jednocześnie Sąd Apelacyjny zgadza się w pełni ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, że powód w żaden sposób nie wykazał, by w czasie odbywania przez niego kary pozbawienia wolności w pozwanej jednostce był celowo dyskryminowany przez funkcjonariuszy Służby Więziennej, czy też przez działania dyrektora Zakładu Karnego kierowane szczególnie przeciwko niemu. Pamiętać należy również, o czym już była mowa wyżej, że o możliwości zasądzenia zadośćuczynienia decydować ponadto powinna ocena stopnia pokrzywdzenia, którego doznała osoba żądająca ochrony prawnej. Powód poza udowodnieniem przebywania w przeludnionej celi w czasie odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w W., nie wykazał, by doznał krzywdy uzasadniającej przyznanie mu zadośćuczynienia. W świetle powyższego zaś uznać należało, że powód nie wykazał, aby dolegliwości, jakich rzekomo doznał w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności, uzasadniały twierdzenie o osadzeniu go w niegodziwych, niehumanitarnych warunkach, co miałoby wywołać szkodę niemajątkową w rozmiarze mogącym być zrekompensowanym wyłącznie odpowiednią sumą pieniężną. Za przyznaniem powodowi zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. nie przemawiał ani stopień nasilenia dolegliwości przez niego odczuwanych w związku z przebywaniem w przeludnionych celach, ani działania strony pozwanej, dokładającej wszelkich starań w celu zmniejszenia odczuwanego przez skazanych dyskomfortu i borykającej się z problemem braku środków na radykalną poprawę stanu zakładów karnych. Sąd Apelacyjny uznał co prawda, że stwierdzenie Sądu I instancji, iż czerpanie przez powoda korzyści majątkowych z faktu prawnego pozbawienia wolności mogłoby zostać odebrane jako niemoralne, jest zbyt daleko idące, polskie prawo przyznaje bowiem możliwość żądania zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych również osobom pozbawionym --- STRONA 9 --- wolności, w okolicznościach niniejszej sprawy powyższe nie wpływa jednak na ocenę prawidłowości zaskarżonego wyroku. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny nie znajdując podstaw do uwzględnienia apelacji, orzekł jak w punkcie 1 wyroku (art. 385 k.p.c.). Orzeczenie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu wydano na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r., nr 146, poz. 1188) oraz § 11 ust. 1 pkt 24 w zw. z § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1348 z późn. zm.).