Wyrok I A Ca 316/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny we Wr

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I A Ca 316/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 kwietnia 2010 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – Wydział I Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Małgorzata Bohun Sędziowie: SSA Ewa Głowacka (spr.) SSA Anna Guzińska Protokolant: Katarzyna Stalewska po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2010 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa Z. M. przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w W. o zapłatę na skutek apelacji powoda i zażalenia strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. akt I C 1166/08 1. prostuje oczywistą omyłkę w komparycji zaskarżonego wyroku poprzez oznaczenie strony pozwanej jako Skarb Państwa – Zakład Karny w W.; 2. oddala apelację i zażalenie; 3. odstępuje od obciążenia powoda kosztami postępowania apelacyjnego; 4. zasądza od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego we Wrocławiu na rzecz adw. A. L. kwotę 3.294 zł (w tym 594 zł podatku od towarów i usług) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. UZASADNIENIE --- STRONA 2 --- Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił powództwo Z. M. przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Zakładu Karnego nr 1 we W. o zapłatę 100.000 zł, nie obciążając powoda kosztami procesu za I instancję. W punkcie III Sąd przyznał ze Skarbu Państwa (Sądu Okręgowego we Wrocławiu) na rzecz adwokata A. L. kwotę 3600 zł powiększoną o należny podatek od towarów i usług w kwocie 792 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Sąd Okręgowy oparł rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach faktycznych: Powód Z. M. odbywał karę pozbawienia wolności za przestępstwa przeciwko mieniu. W Zakładzie Karnym w W. przebywał początkowo w celi 295 (od marca do września 2009 r.), a następnie w celi 258, na oddziale III C. Koniec odbywania kary pozbawienia wolności przypada na dzień 5.01.2010 r. W celi nr 258 Zakładu Karnego w W. panowała duża rotacja osadzonych. Powierzchnia celi wynosi 16,02 m 2 , nie licząc kącika sanitarnego. Przebywało w niej zmiennie od 5 do 7 osób. Była ona przeznaczona dla niepalących i posiadała standardowe wyposażenie. W celi znajdował się kącik sanitarny oddzielony od reszty celi, zamykany drzwiami. W niektórych okresach w celi nr 258 na jednego osadzonego przypadało mniej niż 3 m 2 . Powód jadał posiłki siedząc na łóżku. Cele w Zakładzie Karnym w W. bywają przeludnione, co wynika z obowiązku przyjęcia każdego osadzonego kierowanego przez sąd karny do odbycia kary. Zakład czyni starania w celu przekształcania pomieszczeń o innym przeznaczeniu na cele mieszkalne. W ostatnim czasie, w ramach dotacji z budżetu Skarbu Państwa w wysokości 7 mln zł, dokonano modernizacji Zakładu poprzez budowę nowoczesnej kuchni, pralni grupowej, magazynów żywnościowych, magazynu mundurowego oraz depozytu osadzonych. Powód odbywał karę pozbawienia wolności w systemie półotwartym, w którym cela, otwarta przez cały dzień, zamykana była dopiero po godz. 17.00. Mógł korzystać z zajęć kulturalno-oświatowych, sportowych na sali gimnastycznej i siłowni, a także z biblioteki i kaplicy. Osadzeni w celi nr 258 mieli dostęp do telewizji, mogli posiadać własne telewizory, sprzęt wideo i DVD, mogli także posiadać indywidualny sprzęt grający ze słuchawkami. Powód dysponował własnym discmanem. Na każdym oddziale i piętrze dostępny był telefon. Raz w tygodniu skazani korzystali z łaźni. Mogli otrzymywać raz na cztery miesiące paczki żywnościowe. Za utrzymanie higieny w celach odpowiedzialni są osadzeni. Powód nie stwarzał żadnych problemów, nie skarżył się na warunki sanitarno-bytowe, ani nie domagał się przeniesienia do innej celi. W trakcie pobytu w Zakładzie Karnym w W. powód w związku z problemami ze wzrokiem korzystał z konsultacji okulistycznej. W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd uznał, że powództwo nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd uznał, że osadzenie powoda w celi niespełniającej normy powierzchniowej przewidzianej przepisami prawa, nawet jeśli było spowodowane czynnikami niezależnymi od Zakładu Karnego, stanowiło naruszenie dóbr osobistych powoda w postaci prawa do odbywania kary z poszanowaniem jego godności. Utrzymujące się przeludnienie wszystkich zakładów karnych nie zwalnia strony pozwanej z odpowiedzialności i nie może prowadzić do wniosku, iż podjęte przez nią działania były zgodne z prawem i niezawinione. Sąd Okręgowy podkreślił, że z redakcji art. 448 k.c., jak również z funkcji zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, wynika, że sąd nie ma obowiązku zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego w każdym przypadku naruszenia dóbr osobistych, a zatem sam fakt przebywania przez powoda w celi o powierzchni poniżej 3 m 2 na jednego skazanego nie uzasadnia automatycznie uwzględnienia powództwa. Powód wiedział, jakie są warunki odbywania kary, a pomimo tego sam dopuścił do powrotu do więzienia. Karę odbywał w systemie półotwartym, mógł zatem opuszczać pomieszczenie na większość czasu w ciągu dnia. Powód nie wykazał, by Zakład Karny w W. naruszył --- STRONA 3 --- jego prawa przez umieszczenie go w celi bez należytego oświetlenia oraz bez dostępu do ciepłej wody. Powód nie skarżył się administracji zakładu na panujące warunki i nie domagał się przeniesienia do innej celi. Ponadto wysokość żądanego przez powoda zadośćuczynienia w odniesieniu do intensywności naruszenia dóbr ze strony pozwanego zakładu wskazuje, że powództwo miało charakter wyłącznie fiskalny. Choć warunki, w których przebywał powód, naruszały jego godność i prawo do prywatności, stopień tych naruszeń nie przybrał takiej formy, by można było podzielić twierdzenia powoda o osadzeniu go w niegodziwych, nieludzkich warunkach. Na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd odstąpił od obciążania powoda kosztami biorąc pod uwagę, że naruszenie dóbr powoda miało miejsce, a jedynie zgłoszone żądanie zapłaty było nieuzasadnione. Apelację od wyroku wywiódł powód domagając się zmiany zaskarżonego orzeczenia przez uwzględnienie powództwa i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 100.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu, a także przyznania kosztów pełnomocnikowi z urzędu, ewentualnie zaś uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu celem ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach, zarzucając: • przekroczenie przez Sąd granic swobodnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego przez przyjęcie, że pomimo, iż bezprawnym działaniem pozwany naruszył dobra osobiste powoda, to stopień tych naruszeń nie pozwala na zasądzenie zadośćuczynienia w jakiejkolwiek kwocie, gdy z zebranego w sprawie materiału wynika, iż umyślność działania świadczy o jego winie i celowym działaniu zmierzającym do uczynienia powodowi większych dolegliwości, niż tylko tych związanych bezpośrednio z wykonaniem kary pozbawienia wolności, • brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego przez przyjęcie, że powód nie skarżył się na warunki sanitarno-bytowe w Zakładzie, podczas gdy z jego zeznań wynika, iż kilkakrotnie zgłaszał wychowawcy zastrzeżenia co do tych warunków. Strona pozwana wniosła zażalenie na rozstrzygnięcie o kosztach zawarte w punkcie II sentencji wyroku. Wskazała, że zgodnie z przepisami obowiązującymi do grudnia 2009 r. miała możliwość umieszczania skazanych w warunkach, w których na jednego osadzonego przypadało mniej niż 3 m 2 . Nie można zatem przypisać pozwanemu bezprawności działania, a tym samym nie jest słuszne rozstrzygnięcie o nieobciążaniu powoda kosztami procesu. W odpowiedzi na apelację powoda strona pozwana domagała się jej oddalenia w całości i obciążenia powoda kosztami postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja powoda podlegała oddaleniu. Na uwzględnienie nie zasługiwało również zażalenie strony pozwanej na zawarte w wyroku rozstrzygnięcie o kosztach. Sąd I instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, korespondujące z przeprowadzonymi w toku postępowania dowodami. Ustalenia te Sąd Apelacyjny przyjął za swoje, czyniąc je podstawą orzekania w postępowaniu apelacyjnym. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu I instancji, iż umieszczając powoda w przeludnionej celi strona pozwana dopuściła się bezprawnego naruszenia jego dóbr osobistych - godności i prawa do prywatności. Niewątpliwie norma 3 m 2 , ustalona jako minimalna i jedna z najniższych w Europie, miała zapewnić osobie skazanej na karę pozbawienia wolności odbywanie jej w warunkach zapewniających zachowanie godności. Każde odstępstwo in minus bezspornie stanowi dodatkową dolegliwość, a tym samym powiększa uczucie dyskomfortu związanego z odbywanie kary izolacyjnej, która immanentnie wiąże się z ograniczeniem przestrzeni życiowej każdego z osadzonych, ograniczeniem i tak już uszczuplonego prawa do intymności, a w rezultacie jest naruszeniem prawa do godnego, zgodnego ze --- STRONA 4 --- standardami i poszanowaniem godności ludzkiej odbywania kary pozbawienia wolności. Osadzenie zatem powoda w przeludnionej celi jest wystarczające do przyjęcia, iż doszło do naruszenia jego dóbr osobistych. Okoliczność, iż powód odbywał karę pozbawienia wolności w warunkach niespełniających norm metrażowych wynikających z art. 110 § 2 k.k.w., nie ulega w niniejszej sprawie wątpliwości. Ustawowa norma przypadającej na jednego skazanego powierzchni celi mieszkalnej wynosi 3 m 2 , wraz z powodem przebywało zaś w celi nawet do sześciu innych mężczyzn, a zatem wielkość pomieszczenia winna wynosić minimum 21 m 2 , gdy tymczasem w celi zajmowanej przez powoda siedmiu osadzonych przebywało na powierzchni 16,02 m 2 . Na jednego osadzonego przypadało więc okresowo niecałe 2,29 m 2 powierzchni. Pozwany przyznał okoliczność przeludnienia Zakładu Karnego w W., wskazując jednocześnie, iż o istniejącej sytuacji regularnie informowany jest Sąd Penitencjarny we W.. W ocenie Sądu Apelacyjnego działanie strony pozwanej należało uznać za bezprawne przede wszystkim z uwagi na naruszenie przepisów ustawy k.k.w. Brak jest dowodu potwierdzającego zastosowanie wynikającego z art. 248 § 1 k.k.w. trybu - wydania odpowiedniego zarządzenia przez Dyrektora Zakładu - a nie są wystarczające dla wykazania tej przesłanki informacje zbiorcze pozwanego Zakładu kierowane do Wydziału Penitencjarnego Sądu Okręgowego we Wrocławiu o ilości osób osadzonych i wielkości przeludnienia oraz fakt, że decyzje pozwanego o umieszczeniu osadzonych w przeludnionych celach nigdy nie były uchylane. Co więcej – zdaniem Sadu Apelacyjnego- umieszczenie powoda w celi, której powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego nie spełnia normy ustawowej, nawet przy wypełnieniu trybu wskazanego w art. 248 § 1 k.k.w. nie mogłoby zostać w niniejszej sprawie uznane za zgodne z prawem. Należy podkreślić, że art. 248 k.k.w. i akty wydane na jego podstawie tworzą lex specialis wobec art. 110 k.k.w i normują sytuację szczególną, która powinna mieć zastosowanie jedynie wówczas, gdy trzeba odstąpić od reguły, i ze szczególnych powodów umieścić osadzonego na czas określony w celi, której powierzchnia na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Na gruncie niniejszej sprawy nie ulega wątpliwości, że umieszczenie powoda w celi wraz z sześcioma innymi osadzonymi, nie miało charakteru przejściowego. Oznacza to, że stosowanie przepisu art. 248 k.k.w. wobec osadzonych stało się normą i na trwałe nie mieli oni zapewnionej minimalnej normy powierzchniowej wynikającej z ustawy. Przesłanką odpowiedzialności materialnej przewidzianej w art. 448 k.c. jest jednak nie tylko bezprawne, ale i zawinione działanie sprawcy naruszenia dobra osobistego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12.12.2002 r., V CKN 1581/00 oraz z dnia 19.04.2006 r., II PK 245/05). Wskazuje na to usytuowanie art. 448 k.c. w tytule VI księgi trzeciej k.c. "Czyny niedozwolone" i okoliczność, że generalną zasadą odpowiedzialności przyjętą w kodeksie cywilnym w odniesieniu do czynów niedozwolonych, jest odpowiedzialność na zasadzie winy. Odnosząc się do kwestii winy wskazać należy, że tę przesłankę odpowiedzialności za niezapewienie osadzonym warunków metrażowych zgodnych z art. 110 § 2 k.k.w. upatrywać należy zasadniczo poza jednostką organizacyjną, która bezpośrednio odpowiadała za warunki w jakich powód odbywał karę, skoro ZK w W., pomimo przepełnienia, nie mógł odmówić przyjęcia skazanego, a gospodarkę finansową prowadzi w oparciu o prawo budżetowe. Wobec faktu, iż stroną pozwaną jest w niniejszej sprawie Skarb Państwa (jedynie działający poprzez jedną ze swych jednostek organizacyjnych - ZK w W.), przyjąć należy, że skoro Państwo przyjęło obowiązek zapewnienia osadzonym minimalnej normy powierzchniowej, to nie przestrzeganie tego obowiązku przyjętego w ustawie jest zawinione bez względu na przyczyny, jak w tym przypadku brak środków budżetowych na budowę nowych zakładów karnych . Znaczne niedofinansowanie więziennictwa, nie może być jednak uznane za przejaw złej woli, ani przejaw niehumanitarnej polityki penalnej Państwa. Jest to efekt wieloletnich zaszłości. Wyeliminowanie przeludnienia w zakładach karnych wiąże się więc z koniecznością poczynienia znacznych inwestycji i podjęcia wielu działań natury organizacyjnej, co nie może zostać dokonane w krótkiej perspektywie czasowej. Warunki, w jakich odbywał karę powód nie różniły się od warunków innych więźniów. Wbrew zarzutowi apelacji, na tle zgromadzonego materiału dowodowego nie sposób zatem przyjąć, by działania pozwanego wobec powoda --- STRONA 5 --- miały charakter jakiejkolwiek indywidualnej dyskryminacji lub by pozwany umyślnie zmierzał do przysporzenia powodowi większych dolegliwości, niż te standardowo związane z odbywaniem kary pozbawienia wolności. W świetle powyższego, stopień winy pozwanego Skarbu Państwa za naruszenie dóbr osobistych powoda poprzez umieszczenie go na okres odbywania kary pozbawienia wolności w przeludnionej celi uznać należało za nieznaczny. Pomimo uznania, że strona pozwana bezprawnie i w sposób zawiniony naruszyła dobra osobiste powoda, Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu I instancji o braku podstaw przyznania z tego tytułu zadośćuczynienia pieniężnego z uwagi na znikomy rozmiar doznanej przez powoda krzywdy. Z literalnego brzmienia art. 448 k.c. wynika, że przyznanie przez sąd zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych ma charakter fakultatywny. Znajduje to potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym pogląd, że sąd nie ma obowiązku zasądzania zadośćuczynienia w każdym przypadku naruszenia dób osobistych, uznaje się za ugruntowany (por. wyrok SN z dnia 19.04.2006 r. II PK 245/05 OSNP 2007/7-8/101). Orzecznictwo Sądu Najwyższego doprecyzowuje również przesłanki, które mają wpływ na ocenę zasadności powództwa o zadośćuczynienie oraz wskazuje sytuacje, w których mimo naruszenia dóbr osobistych, żądanie to podlegać winno oddaleniu. Podstawą odmowy zastosowania środka przewidzianego w art. 448 k.c. może być np. nieznaczny rozmiar krzywdy. Decyzja o zasądzeniu zadośćuczynienia winna być również poprzedzona zbadaniem nasilenia złej woli naruszyciela i celowości zastosowania środka w postaci przyznania tytułem zadośćuczynienia kwoty pieniężnej (wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r. V CKN 1581/00 OSNC 2004/4/53). Rozstrzygnięcie w przedmiocie zasadności żądania wymagało więc zbadania stopnia dolegliwości powoda wynikającej z przebywania w przeludnionej celi i uwzględnienia wpływu wszystkich czynników istotnych dla oceny warunków, w jakich powód odbywał karę. Ponieważ zadośćuczynienie ma służyć zrekompensowaniu szkody niemajątkowej, rzeczą sądu jest również dokonanie oceny czy określone działanie lub zaniechanie naruszyciela spowodowało ingerencję w sferę psychiczną osoby żądającej przyznania ochrony. Dokonując oceny stopnia pokrzywdzenia, którego doznał powód w związku z naruszeniem ustawowej normy minimalnej powierzchni celi na jednego osadzonego, Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę, że powód odbywał karę w zakładzie typu półotwartego i zarówno on, jak i osadzeni wraz z nim więźniowie, mogli codziennie do godz. 17.00 bez ograniczeń korzystać z licznych oferowanych przez zakład sposobów spędzania czasu poza celą, i zredukować tym samym dyskomfort wynikający z konieczności wspólnego przebywania w przeludnionym pomieszczeniu. Powód jak i pozostali osadzeni mógł przebywać na spacerach, korzystać z biblioteki, spędzać czas na siłowni, boiskach, w sali gimnastycznej oraz w kaplicy. Powód nie wykazał, aby warunki sanitarno- higieniczne w celach były niezadowalające, bez należytego oświetlenia i dostępu do ciepłej wody. Wyposażenie cel, w których przebywał powód, należy do standardowych, a kącik sanitarny był zabudowany i oddzielony drzwiami. Za utrzymanie porządku w całej celi odpowiedzialni są osadzeni, wyposażeni w odpowiednie sprzęty i środki czystości. Powód nie wykazał, by konieczność poddania się konsultacji okulistycznej była związana z niezapewnieniem mu przez pozwanego w celi odpowiedniego oświetlenia, zaś jego twierdzenie o wielomiesięcznym oczekiwaniu na wizytę u lekarza nie zostało potwierdzone. W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy brak również podstaw do przyjęcia, by przebywanie w przeludnionej celi, pomimo niewątpliwie większego dyskomfortu, wiązało się z tak negatywnymi odczuciami psychicznymi powoda, by uzasadniały one przyznanie zadośćuczynienia finansowego. Przebywanie w zamkniętym pomieszczeniu z kilkoma innymi osobami samo w sobie wiąże się z dużą niedogodnością, i tę powód niewątpliwie odczuwał. Zmniejszenie powierzchni minimalnej na jednego osadzonego o kilkadziesiąt centymetrów nie mogło mieć jednak istotnego wpływu na kondycję psychiczną powoda skoro przez większość dnia mógł on przebywać poza celą. Ponadto ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, by w czasie odbywania kary powód skarżył się na przeludnienie i domagał zmiany sytuacji. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle powyższego uznać należało, że powód nie wykazał, aby jego dolegliwości wynikające z przebywania w przeludnionej celi uzasadniały twierdzenie, --- STRONA 6 --- że przebywał w niegodziwych, niehumanitarnych lub nieludzkich warunkach, co wywołało szkodę niemajątkową w takich rozmiarach, iż mogłaby ona zostać zrekompensowana wyłącznie odpowiednią sumą pieniężną . Za przyznaniem powodowi kwoty pieniężnej tytułem rekompensaty za krzywdę wywołaną naruszeniem dóbr osobistych nie przemawia ani stopień nasilenia dolegliwości odczuwanych przez powoda w związku z przebywaniem w zatłoczonej celi, ani działanie pozwanego, dokładającego starań w celu zmniejszenia odczuwanego przez pozwanego dyskomfortu i borykającego się z problemem braku środków na radykalną poprawę stanu zakładów karnych i zwiększenie przypadającej na jednego osadzonego powierzchni mieszkalnej. Wobec powyższego uznać należało, iż oddalenie powództwa było zasadne, a apelacja powoda nie zasługiwała na uwzględnienie (art. 385 k.p.c.). O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c., który wbrew podniesionym w przez pozwanego w zażaleniu zarzutom winien mieć w niniejszej sprawie zastosowanie tak z uwagi na sytuację materialną powoda jak i zawinione naruszenie jego dóbr osobistych przez pozwanego. Sąd Apelacyjny podzielił zatem stanowisko Sądu Okręgowego o konieczności odstąpienia od obciążenia powoda kosztami procesu przed sądem I instancji ze względów słusznościowych, z tych samych przyczyn odstępując od obciążenia go kosztami przegranego postępowania apelacyjnego. Orzeczenie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi w postępowaniu apelacyjnym znajduje swoja podstawę w art. 29 ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze oraz § 6 pkt 6 w zw. z § 2 pkt 2 i § 13 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Z mocy art. 350 § 1 kpc sprostowaniu podlegało oznaczenie strony pozwanej w komparycji zaskarżonego wyroku poprzez zastąpienie jej oznaczenia – Dyrektor Zakładu Karnego Nr 1 we W. prawidłowym – Zakład Karny w W..