Postanowienie I A Ca 192/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 kwietnia 2012 r. Sąd Apelacyjny we Wr

--- STRONA 1 --- Sygn. akt I A Ca 192/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 kwietnia 2012 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu – I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: SSA Małgorzata Bohun Sędziowie: SSA Franciszek Marcinowski (spr.) SSA Beata Wolfke - Kobzar Protokolant: Katarzyna Rzepecka po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2012 r. we Wrocławiu na rozprawie sprawy z powództwa L.B. przeciwko Skarbowi Państwa - (...) w W., (...) we W., (...) nr (…) w S. i (...) w C. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 29 listopada 2011 r. sygn. akt I C 268/09 1. oddala apelację; 2. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego; 3. zasądza od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego we Wrocławiu na rzecz adwokata R.K. kwotę 2.700 zł powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. U Z A S A D N I E N I E W sprawie z powództwa L.B. przeciwko Skarbowi Państwa – (...) w W., (...) we W., (...) Nr (…) w S. i (...) w C. o zapłatę 100.000 zł tytułem zadośćuczynienia i odszkodowania, Sąd Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 29 listopada 2011 r. oddalił powództwo. --- STRONA 2 --- Sygn. akt I A Ca 192/12 Sąd Okręgowy ustalił, że powód od 1974 r. wielokrotnie odbywał karę pozbawienia wolności za przestępstwa przeciwko mieniu, a od 25 marca 2003 r. odbywa karę pozbawienia wolności za zabójstwo. W okresie od 25 marca 2003 r. do 7 lipca 2004 r. i od 22 grudnia 2009 r. do 30 grudnia 2009 r. powód przebywał w (...) we W., w okresie od 6 lipca 2004 r. do 4 października 2004 r. w (...) w S., a od 11 maja 2005 r. do 11 sierpnia 2009 r. i od 30 grudnia 2009 r. do chwili obecnej w (...) w W.. W październiku 2004 r. powód został skierowany przez administrację (...) w S. do ZOZ Szpitala (...) w C. Oddział (...), gdzie powód przebywał w okresie od 4 października 2004 r. do 11 maja 2005 r. W czasie pobytu powoda w tym szpitalu wykonano badania – (…). W badaniach (…) nie znaleziono i nie wyhodowano (…), jednak z uwagi na stwierdzone badaniem (…), zalecono standardowe leczenie farmakologiczne. Po sześciu miesiącach leczenia u powoda uzyskano poprawę (…) i wypisano go ze szpitala. W czasie pobytu powoda w Szpitalu (...) w C. na Oddziale (...) nie było przeludnienia. Powód przebywał w tym okresie w siedmioosobowych celach o powierzchni 37,60 m 2 , w dziewięcioosobowej celi o powierzchni 38,90 m 2 , w dziesięcioosobowej celi o powierzchni 42,90 m 2 oraz czteroosobowej celi o powierzchni 19,20 m 2 . Przeludnienie występowało w czasie pobytu powoda w (...) we W., w (...) w S. oraz w (...) w W.. Podczas pobytu w tych (...) powód okresowo przebywał w celach, w których na jednego osadzonego przypadało mniej aniżeli 3 m 2 , o czym administracje jednostek penitencjarnych informowały sądy penitencjarne. Z powodu przeludnienia powód okresowo był też osadzony w jednej celi z osobą zarażoną (…). Pomieszczenia, w których mieszkał powód, były wyposażone standardowo i miały wydzielony kącik sanitarny z toaletą oraz sprzętem do utrzymania czystości. Osadzeni sami odpowiadali za utrzymanie czystości w celi. Wszystkie cele więzienne były podobnie wyposażone. Każdy ze skazanych miał swoje łóżko, komplet pościeli, taboret, szafkę na ubrania, ponadto w celi znajdował się stół i krzesła. Każdy z osadzonych otrzymywał trzy posiłki dziennie. Na terenie (...) istniała możliwość dokonywania zakupów środków spożywczych i higienicznych w kantynie więziennej. W przypadku występowania w celach robactwa osadzeni obowiązani byli informować o tym oddziałowego lub wychowawcę i w przypadku zasadności zgłoszenia przeprowadzana była dezynsekcja pomieszczeń. 2 --- STRONA 3 --- Sygn. akt I A Ca 192/12 W trakcie pobytu w (...) powód miał dostęp do lekarza podstawowej opieki medycznej i do lekarzy specjalistów. Powód zgłaszał się do ambulatorium więziennego i korzystał z pomocy medycznej, w tym konsultacji lekarzy specjalistów. Powód mógł też uczestniczyć w zajęciach o charakterze kulturalnym, oświatowym, sportowym i religijnym, odbywających się poza celami więziennymi. Nadto mógł skorzystać z oferty kursów zawodowych przygotowujących do podjęcia pracy po zakończeniu trwania kary. W okresie osadzenia w (...) w W. powód zatrudniany był okresowo w pralni więziennej, natomiast w czasie osadzenia w (...) we W. był zatrudniony przy roznoszeniu jedzenia. W okresie pobytu w powyższych (...) powód nie składał pisemnych skarg dotyczących panujących warunków odbywania kary pozbawienia wolności. Sąd Okręgowy uznał, że osadzenie powoda w celach przeludnionych, tj. takich, w których powierzchnia przypadająca na jednego skazanego wynosiła mniej niż 3 m 2 , przez część jego pobytu w wymienionych w pozwie (...) (za wyjątkiem (...) w C.), naruszało jego dobra osobiste, w tym przede wszystkim jego godność oraz prawo do intymności. Sąd Okręgowy stwierdził jednocześnie, że nie oznacza to konieczności uwzględnienia żądania zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego, bowiem jego przyznanie pozostaje uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu. Rozpatrując przesłanki przyznania takiego zadośćuczynienia w konkretnym przypadku Sąd Okręgowy stwierdził, że naruszenie dóbr osobistych powoda, jakkolwiek bezprawne, nie zostało przez stronę pozwaną zawinione, ponieważ przeludnienie występujące w (...) jest efektem długoletniego ich niedoinwestowania, przy jednoczesnym wzroście przestępczości powodującym zaostrzenie polityki karnej państwa. Sąd miał też na uwadze, że nie zostało wykazane, aby niedogodności związane z odbywaniem kary przez powoda wynikały z celowej dyskryminacji powoda przez funkcjonariuszy służby więziennej albo z działania dyrektora (...) wymierzonego przeciw osadzonym w ogólności. Powód nie udowodnił, aby w czasie odbywania przez niego kary naruszono jego konkretne prawa, nie wykazał też, że warunki w jakich odbywał karę pozbawienia wolności nie odpowiadały wymogom przewidzianym w obowiązujących przepisach, a w szczególności w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17.10.2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w (...) i (...). Oceniając stopień pokrzywdzenia powoda w związku z naruszeniem normy powierzchni przypadającej na jednego osadzonego, Sąd miał 3 --- STRONA 4 --- Sygn. akt I A Ca 192/12 też na uwadze, że powód mógł skorzystać z szerokiej oferty zajęć poza celami więziennymi, a nadto zatrudniany był okresowo w pralni więziennej oraz przy roznoszeniu jedzenia, przez co czas jego przebywania w przeludnionych celach ulegał skróceniu. Odnosząc się do roszczenia powoda związanego z zarzutem zarażenia go (…) w 2004 r., Sąd Okręgowy podzielił stanowisko strony pozwanej, że roszczenie to uległo przedawnieniu, przy czym przyjął, że powód dowiedział się o swoim roszczeniu już w październiku 2004 r., gdy został skierowany do Szpitala (...) w C. na Oddział (...). Sąd stwierdził jednocześnie, iż powód nie wykazał, że w dalszym ciągu jest chory i leczy się na (…) oraz nie wykazał, że do zakażenia (…) doszło w związku z zawinionym zachowaniem strony pozwanej, a także nie wykazał w żaden sposób, ani nawet nie uprawdopodobnił, że w związku z osadzeniem go w jednej celi z chorym więźniem został zakażony (…). Z powyższych względów Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie nie było podstaw do zasądzenia zadośćuczynienia na rzecz powoda nawet w symbolicznej wysokości i oddalił powództwo w całości. Powód zaskarżył powyższy wyrok w całości, zarzucając mu: 1) nierozpoznanie istoty sprawy, oraz niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia wskutek naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie art. 217 § 2 w zw. z art. 386 § 4 k.p.c. i art. 287 k.p.c., przez bezzasadne oddalenie wniosku strony powodowej o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego specjalisty z zakresu medycyny na okoliczność trwałego uszczerbku na zdrowiu powoda, wywołanego zarażeniem go (…), a także przez bezzasadne uznanie, że roszczenie powoda uległo przedawnieniu; 2) sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału wskutek naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć i miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: a) art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 213 § 1 i art. 228 § 1 i 2 k.p.c. oraz art. 229 oraz 230 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. polegającego na nie spełnieniu przez Sąd wymogu wszechstronnej i zgodnej z zasadami doświadczenia życiowego oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz przez pominięcie faktów notoryjnych, przyznanych i 4 --- STRONA 5 --- Sygn. akt I A Ca 192/12 niezaprzeczonych w odniesieniu do faktów, że zarażenie powoda (…) mogło nastąpić gdzieś indziej niż w czasie osadzenia powoda w jednostkach penitencjarnych; b) art. 382 k. p. c. w zw. z art. 233 k. p. c. wskutek dokonania sprzecznych z dowodami i prawdą ustaleń faktycznych poprzez wskazanie, że powód był osadzony w warunkach prawidłowych i zgodnych z obowiązującymi standardami, gdy tymczasem przebywał w warunkach urągających godności ludzkiej, w brudnych od lat nie remontowanych celach, zagrzybionych, zawilgoconych, bez prawidłowej wentylacji oraz ogrzewania, a nawet w przepełnionej celi został umieszczony z osobą zarażoną (…); 3) naruszenie prawa materialnego: a) przez dokonanie błędnej wykładni art. 6 k.c. w zw. z art. 361 k.c. w zw. z art. 445 i 444 k.c. oraz art. 448 k.c. i niewłaściwe ich nie zastosowanie na skutek przyjęcia przez Sąd orzekający, iż: - w niniejszej sprawie powód nie wykazał tego, iż nadal boryka się ze skutkami zarażenia go (…), oraz że nie wykazał, że do zarażenia doszło w związku z bezprawnym i zawinionym zachowaniem strony pozwanej, pozostającym w związku przyczynowym z doznaną szkodą, - powód nie umotywował kwoty zadośćuczynienia jakiej się domagał, a żądana suma pozostaje w dysproporcji do sytuacji majątkowej skazanego, b) przez dokonanie błędnej wykładni art. 417 k.c. i art. 23-24 i art. 448 k.c. i niewłaściwe ich niezastosowanie, wynikające z przyjęcia, że w niniejszej sprawie nie ma podstaw do zasądzenia zadośćuczynienia za krzywdę, za naruszenie dóbr osobistych wynikające z tego, że powód był już parokrotnie karany i z uwagi na ten fakt wiedział jakie go czekają warunki więzienne i w takiej sytuacji jest wyłączony spod ochrony dóbr osobistych, przy przyjęciu założenia, że powód zmierzał do uzyskania korzyści majątkowej za osadzenie go w (...) i (...), a ponadto brak zawinienia po stronie pozwanej sprzeciwia się uznaniu powództwa; c) przez dokonanie błędnej wykładni art. 442 1 § 1 k.c. w zw. z art. 117 § 1 k.c. oraz art. 5 k.c. i niewłaściwe zastosowanie przepisu, na skutek przyjęcia, iż roszczenie powoda się przedawniło albowiem 5 --- STRONA 6 --- Sygn. akt I A Ca 192/12 powód dowiedział się o swoim roszczeniu w październiku 2004 r., gdy nie sposób przyjąć, że z pewnością bieg terminu przedawnienia roszczenia powoda rozpoczął się w październiku 2004 r. bowiem powód nie mógł wiedzieć już wówczas ani o szkodzie ani o zobowiązanym do jej naprawienia, ewentualnie zgodnie z przepisem art. 442 1 § 1 zd. 2 k.c. termin przedawnienia wynosi 10 lat od zdarzenia wywołującego szkodę, a materiał dowodowy sprawy wskazuje, że powód został zarażony (…) nie wcześniej niż w marcu 2003 r., kiedy został osadzony w (...) we W.; d) przez błędną wykładnię i niezastosowanie art. 5 k.c. na skutek przyjęcia, że roszczenie powoda nie jest zgodne nawet z zasadami współżycia społecznego, a podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia nie stanowi co najwyżej nadużycia prawa podmiotowego. Przy tych zarzutach powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, Wniósł również o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego oraz o przyznanie na rzecz pełnomocnika powoda od Skarbu Państwa nie opłaconych dotychczas kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu odwoławczym. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Ustalenia faktyczne Sądu I instancji nie budzą zastrzeżeń. Uznając je za prawidłowe, Sąd Apelacyjny przyjął je za podstawę swojego rozstrzygnięcia. Dokonana przez Sąd I instancji ocena prawna stanu faktycznego jest w zasadzie prawidłowa i zasługuje na aprobatę. W toku sprawy nie doszło do zarzucanych naruszeń przepisów postępowania, a zaskarżony wyrok odpowiada regulacjom prawa materialnego. Pewnej modyfikacji wymaga tylko określenie podstawy prawnej rozstrzygnięcia – o czym będzie mowa w dalszej części uzasadnienia. 6 --- STRONA 7 --- Sygn. akt I A Ca 192/12 Zarzuty apelacji dotyczące sprzeczności ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego nie są zasadne. Przede wszystkim należy zauważyć, że powód nie wskazał, które z poczynionych przez Sąd I instancji ustaleń pozostają w sprzeczności ze zgromadzonym materiałem dowodowym, ograniczając się do ogólnego tylko kwestionowania prawidłowości dokonanych ustaleń i powtarzania równie ogólnego twierdzenia, że dowody zebrane w sprawie wskazują na tezę prezentowaną przez powoda. Nie jest prawdziwe twierdzenie apelacji, jakoby Sąd I instancji przyjął, że powód był osadzony w warunkach prawidłowych i zgodnych z obowiązującymi standardami, Sąd Okręgowy wyraźnie bowiem wskazał w uzasadnieniu wydanego wyroku, że dał wiarę twierdzeniu powoda, iż przez część pobytu w (...) przebywał on w celach przeludnionych, a co więcej, uznał to za bezprawne naruszenie dóbr osobistych powoda. Nie mógł też zostać uwzględniony zarzut naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów, skoro skarżący nie wskazał, które konkretne dowody zostały ocenione z naruszeniem tej zasady. Jeśli idzie o zarzut bezzasadnego oddalenia wniosku powoda o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego z zakresu medycyny na okoliczność trwałego uszczerbku na zdrowiu powoda to zauważyć trzeba, że Sąd I instancji wniosku tego nie oddalił, lecz tylko go pominął – prawdopodobnie przez przeoczenie – natomiast po wydaniu przez Sąd na rozprawie w dniu 29 listopada 2011 r. postanowienia dopuszczającego dowód z szeregu dokumentów, pełnomocnik powoda nie zgłosił przed zamknięciem rozprawy dalszych wniosków dowodowych i nie zgłosił zastrzeżenia w trybie art. 162 k.p.c. w związku z pominięciem wnioskowanego dowodu. Uznać wobec tego należy, że powód utracił prawo powoływania się na powyższe uchybienie proceduralne w toku dalszego postępowania. Niezależnie od tego należy jednak stwierdzić, że prowadzenie dowodu z opinii biegłego dla ustalenia uszczerbku na zdrowiu powoda nie znajdowało uzasadnienia, skoro powód nie wykazał w żaden sposób, że ewentualny uszczerbek na zdrowiu pozostawał w związku przyczynowym z bezprawnym i zawinionym zachowaniem strony pozwanej, a w szczególności nie wykazał, by z przyczyn, za które strona pozwana odpowiada, doszło do zarażenia go (…). Bezzasadny jest też zarzut nierozpoznania istoty sprawy, Sąd I instancji orzekł bowiem o przedmiocie roszczenia powoda w całości, przy czym nie ograniczył się do stwierdzenia przedawnienia roszczenia w części dotyczącej skutków rzekomego 7 --- STRONA 8 --- Sygn. akt I A Ca 192/12 zarażenia (…), ale także ocenił, że roszczenie w tym zakresie jest merytorycznie niezasadne. Za bezzasadny należało również uznać zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisu art. 328 § 2 k.p.c. Do naruszenia takiego mogłoby dojść wówczas, gdyby uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie posiadało wszystkich koniecznych elementów wskazanych we wskazanym przepisie, lub zawierając oczywiste braki w tym zakresie uniemożliwiałoby to dokonanie kontroli apelacyjnej. W rozpatrywanej sprawie okoliczności takie nie zaistniały, bowiem uzasadnienie wyroku zawiera wszystkie niezbędne elementy, w tym podstawę faktyczną rozstrzygnięcia z ustaleniem faktów, które uznano za udowodnione, wskazanie dowodów, na których Sąd Okręgowy oparł swoje rozstrzygnięcie oraz wyjaśnienie jego podstawy prawnej z przytoczeniem przepisów prawa. Ocena prawidłowości jego stanowiska była zatem możliwa. Odnosząc się do zarzutów naruszenia art. 417, art. 23 i 24 oraz art. 448 k.c., należy zauważyć, że Sąd I instancji oddalając powództwo w zakresie zadośćuczynienia pieniężnego za osadzenie powoda w nadmiernie zagęszczonych celach miał na uwadze po pierwsze: brak zawinienia po stronie pozwanej, po drugie: brak znamion dyskryminacji powoda, a ponadto kierował się również oceną stopnia pokrzywdzenia powoda, dokonaną z uwzględnieniem całokształtu warunków jego uwięzienia. W związku z tym należy stwierdzić, że brak winy po stronie pozwanego nie zwalnia Skarbu Państwa od odpowiedzialności w przypadku szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działania lub zaniechania przy wykonywaniu władzy publicznej (vide: uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2011 r. V CSK 489/10). Zarzut apelacji podniesiony w tym zakresie należy uznać za słuszny. Jednocześnie jednak należy stwierdzić, że nie każde naruszenie dóbr osobistych rodzi prawo do żądania zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. (vide: postanowienie SN z dnia 7 grudnia 2011 r. V CSK 113/11 (LEX nr 1101690). Sąd Najwyższy stwierdzając w powołanym wyżej wyroku oraz w uchwale z dnia 18 października 2011 r. III CZP 25/11 (LEX nr 960463), że umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi o powierzchni przypadającej na osadzonego mniejszej niż 3 m 2 może stanowić wystarczającą przesłankę naruszenia dóbr osobistych, wskazał jednocześnie, że sam taki fakt nie przesądza o zasadności roszczenia o zadośćuczynienie na podstawie art. 448 k.c., którego przyznanie zależy od wielu 8 --- STRONA 9 --- Sygn. akt I A Ca 192/12 różnych okoliczności, w tym między innymi od długotrwałości przebywania w przeludnionej celi, uciążliwości z tym związanych, poczucia krzywdy i jego stopnia oraz od pozostałych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, które mogą zwiększać poczucie krzywdy lub je osłabiać a nawet sprawiać, że w ogóle nie powstało. Sąd Apelacyjny podziela ocenę Sądu I instancji, iż ustalone okoliczności odbywania kary pozbawienia wolności przez powoda, pomimo konieczności okresowego przebywania przez część dnia w celi, w której powierzchnia przypadająca na jedną osobę była mniejsza niż 3 m 2 , nie mogły powodować u powoda powstania poczucia krzywdy rodzącej konieczność zadośćuczynienia pieniężnego. Sąd Apelacyjny w pełni podziela ocenę Sądu I instancji, iż powód nie wykazał, by (…) zaraził się w 2003 r. w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności. Związane z takim zarażeniem roszczenia powoda podlegały zatem oddaleniu jako nieuzasadnione. Niezależnie od tego Sąd Apelacyjny podziela również stanowisko Sądu I instancji, że gdyby powód wykazał zasadność takiego roszczenia, to należałoby je oddalić z uwagi na podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że powód już w październiku 2004 r. miał świadomość leczenia go na (…), a stojąc na stanowisku, że zaraził się w (...) wiedział również, do kogo należy kierować roszczenia z tego tytułu. Dodać trzeba, że powód błędnie interpretuje przepis art. 442 1 § 1 k.c. twierdząc, że termin przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym wynosi 10 lat od zdarzenia wywołującego szkodę. Powołany przepis jednoznacznie stanowi, że roszczenie o naprawienie takiej szkody ulega przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, ustalając jednocześnie granicę 10 lat liczoną od dnia zdarzenia wywołującego szkodę. Sąd Apelacyjny nie znalazł też żadnych podstaw do przypisania stronie pozwanej odpowiedzialności za czasowe osadzenie powoda w jednej celi z (…), w sytuacji gdy powód nawet nie twierdzi, by uległ zakażeniu takim wirusem. Z powyższych względów, na podstawie art. 385 k.p.c., Sąd Apelacyjny oddalił apelację jako bezzasadną. Na podstawie 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny przyznał stronie pozwanej zwrot kosztów zastępstwa prawnego w wysokości 9 --- STRONA 10 --- Sygn. akt I A Ca 192/12 taryfowej. Adwokatowi powoda ustanowionemu z urzędu przyznano od Skarbu Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej zgodnie z § 19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28.09.2002 r. (Dz.U. Nr 163, poz. 1348). bp 10