Postanowienie C 891/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 marca 2010r. Sąd Okręgowy w Kaliszu I Wydz

--- STRONA 1 --- Sygn. akt C 891/09 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 marca 2010r. Sąd Okręgowy w Kaliszu I Wydział Cywilny w składzie następującym: Przewodniczący SSO Piotr Szymankiewicz Protokolant: st. sekr. sądowy Renata Skórska po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2010 r. w Kaliszu na rozprawie sprawy z powództwa J. S. przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Zakład Karny w K. Zakład Karny we W., Areszt Śledczy w P., Zakład Karny w K. i Areszt Śledczy w O., zastępowany przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa o zadośćuczynienie 1. Oddala powództwo. 2. Odstępuje od obciążenia powoda kosztami procesu. SSO Piotr Szymankiewicz --- STRONA 2 --- 1 Sygn. akt I C 891/09 U Z A S A D N I E N I E W pozwie złożonym 16 lipca 2009 r. powód J. S. wniósł przeciwko pozwanemu Skarbowi Państwa – Zakładowi Karnemu w K., Zakładowi Karnemu we W., Aresztowi Śledczemu w P., Zakładowi Karnemu w K. i Aresztowi Śledczemu w O. o solidarne zasądzenie kwoty 600.000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych w związku ze stworzeniem przez wyżej wymienione jednostki penitencjarne niezgodnych z konstytucją warunków odbywania kary pozbawienia wolności. W odpowiedzi na pozew złożonej 12 listopada 2009 r. ( karta 38 akt ) Zakład Karny we W. wniósł o oddalenie powództwa. W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew pozwany zarzucił, że powód nie sprecyzował, jakiego rodzaju szkody doznał, w jakiej wysokości i z jakich przyczyn, a także w jakiej części poszczególni pozwani ponoszą odpowiedzialność za powstałą szkodę. Niezależnie od tego pozwany podniósł zarzut przedawnienia roszczenia na podstawie art. 442 § 1 k.c. W odpowiedzi na pozew złożonej w dniu 12 listopada 2009 r. ( karta 40 akt ) Zakład Karny w K. wniósł o oddalenie powództwa. W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew pozwany w pierwszej kolejności podniósł zarzut przedawnienia oparty na przepisie art. 442 § 1 k.c. Poza tym pozwany zarzucił, że powód w żaden sposób nie wskazał, na czym polega jego szkoda i w jakim zakresie odpowiedzialność za nią ponosi Zakład Karny w K. Pozwany przyznał, że w okresie pobytu pozwanego w tym Zakładzie to jest od 13 lutego 2002 r. do 18 kwietnia 2002 r. występowało zjawisko przeludnienia. Zgodnie jednak z przepisem art. 248 § 1 k.k.w. pozwany miał prawo umieścić powoda w celach, w których na jednego osadzonego przypadało mniej niż 3 m 2 powierzchni. Poza tym pozwana jednostka penitencjarna jest zakładem typu półotwartego, co oznacza, ze zgodnie z obowiązującym porządkiem wewnętrznym cele mieszkalne są przez całą dobę otwarte. Również warunki bytowe panujące w pozwanym Zakładzie odpowiadają obowiązującym w tym zakresie przepisom. W konkluzji pozwany twierdził, że nie ma żadnych podstaw do przyjęcia, by pozwany wyrządził powodowi jakąkolwiek krzywdę, ani też by działania pozwanego miały cechy jakiejkolwiek bezprawności. W odpowiedzi na pozew złożonej w dniu 13 listopada 2009 r. ( karta 60 akt ) Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa działająca w imieniu wszystkich pozwanych jednostek penitencjarnych wniosła o oddalenie powództwa. W uzasadnieniu odpowiedzi na --- STRONA 3 --- 2 pozew Prokuratoria Generalna podniosła, że powód jest recydywistą penitencjarnym i od wielu lat przebywał w wielu zakładach penitencjarnych. Podnoszony przez powoda zarzut naruszenia art. 110 § 2 k.k.w. przez osadzenie go w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m 2 przypadającej na jednego skazanego jest bezpodstawny, gdyż działanie takie nie nosi cech bezprawności. Zgodnie bowiem z przepisem art. 248 § 1 k.k.w. w szczególnie uzasadnionych wypadkach dyrektor zakładu karnego lub aresztu śledczego mógł umieścić osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia celi na jedna osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Działanie administracji penitencjarnej mieściło się zatem w ramach wyznaczonych przez obowiązujący porządek prawny. Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie ma znaczenia wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r., sygn. akt SK 25/07 (Dz. U. Nr 76 poz. 620). Z orzecznictwa sądowego i piśmiennictwa prawniczego wynika, że nie każdy wyrok Trybunału stwierdzający niekonstytucyjność aktu normatywnego może stanowić podstawę roszczeń odszkodowawczych. Na tle analizowanej spawy nie może budzić wątpliwości, że powołany wyrok trybunału konstytucyjnego działa tylko na przyszłość, co wynika wprost z jego sentencji. Przepis art. 248 § 1 k.k.w. utracił moc obowiązującą dopiero w dniu 6 grudnia 2009 r. Według pozwanego powód w czasie osadzenia miał zapewnione wszystkie prawa wynikające z obowiązujących przepisów regulujących zasady osadzenia w zakładach penitencjarnych. Powód jako recydywista penitencjarny swoim zachowaniem polegającym na nieprzestrzeganiu obowiązującego porządku prawnego sam przyczynił się do przeludnienia panującego w jednostkach penitencjarnych. Pomimo znajomości realiów więziennych powód stale wracał na drogę przestępstwa. Z tego powodu uwzględnienie obecnie jego roszczeń pozostawałoby w sprzeczności z elementarnym poczuciem sprawiedliwości społecznej. Na zakończenie pozwany powołał się na instytucję przedawnienia uregulowaną w art. 442 § 1 k.c. i wskazał, że ponieważ pozew wpłynął do Sądu w dniu 9 lipca 2009 r. to roszczenie powoda za okres poprzedzający 9 lipca 2006 r. uległo przedawnieniu. Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Powód J. S. w związku z popełnianymi przestępstwami lub podejrzeniem ich popełnienia przebywał w następujących jednostkach penitencjarnych: - 18.11.1974 r. – 13.02.1977 r. – Areszt Śledczy w E, - 22.01.1978 r. – 21.12.1983 r. – Zakład Karny w O, - 19.04.1985 r. – 01.10.1990 r. – Zakład Karny we W, --- STRONA 4 --- 3 - 04.01.1991 r. – 02.06.1992 r. – Zakład Karny w K, - 20.08.1992 r. – 22.06.1993 r. – Zakład Karny w K - 05.11.1993 r. – 04.02.1994 r. – Zakład Karny w K, - 10.11.1994 r. – 11.01.1995 r. – Zakład Karny w K, - 08.01.1996 r. – 27.02.1996 r. – Zakład Karny w K, - 23.08.1996 r. – 04.09.1996 r. – Areszt Śledczy w O, - 09.01.1997 r. – 18.04. 2002 r. – Zakład Karny w K, Areszt Śledczy w G, Zakład Karny we W, Areszt Śledczy w O, Areszt Śledczy w P Zakład Karny w K ( od 13.02.2002 r. do 18.04.2002 r.), - 28.03.2003 r. – 26.02.2004 r. – Areszt Śledczy w O, - 07.05.2004 r. – 16.07.2005 r. – Areszt Śledczy w O Areszt Śledczy w P, Areszt Śledczy w B, Areszt Śledczy w G, Zakład Karny w W i Zakład Karny w K, - 10.04.2006 r. – 09.11.2006 r. – Areszt Śledczy w O, - 27.07.2008 r. – 20.08.2009 r. – Areszt Śledczy w O - od 26.10.2009 r. – Areszt Śledczy w O. Dowód: informacja o pobytach i orzeczeniach k. 72 – 80 v, zeznania powoda k. 283 - 284. W okresie pobytu powoda w Zakładzie Karnym w K był umieszczony w pawilonie B, w którym ogółem jest 19 cel, przeznaczonych dla 129 osadzonych. Cele mieszkalne są przeznaczone dla 6, 7 osób i mają po 20 – 22 metry kwadratowe każda. Zaludnienie jednostki w tym okresie kształtowało się na poziomie od 116,10 % do 122,46 % pojemności jednostki. Zakład Karny w K. jest zakładem typu półotwartego, co oznacza, że cele są otwarte przez całą dobę. Do pawilonu B przystaje plac spacerowo – rekreacyjny, do którego osadzeni mają dostęp w godzinach od 9.00 do 17.00. Poza tym osadzenie mają nieograniczony dostęp do świetlicy i biblioteki. Przeludnienie na poziomie 20 % oznacza w praktyce po 1,5 osadzonego więcej na jedną celę. Cele mieszkalne były wyposażone standardowo w łóżka, szafki, taborety. Toalety usytuowane poza celami mieszkalnymi były przez całą dobę dostępne w korytarzach. Cele mieszkalne spełniają wymogi pomieszczeń przeznaczonych na pobyt ludzi Każda sala ma wentylację grawitacyjna, dostęp do światła dziennego przez otwierane okna. W Zakładzie w K. wydawane są dwa posiłki ciepłe w tym dwudaniowy obiad. Zakład ma zapewnioną opiekę pielęgniarską i lekarską. O fakcie przeludnienia na bieżąco był informowany zarówno sędzia penitencjarny, jak i Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w P. --- STRONA 5 --- 4 Dowód: notatka służbowa k. 45, zarządzenia w spawie porządku wewnętrznego k. 46 – 56, protokół k. 57, zeznania świadków M. B. k. 217 – 218 i R. K. k. 218. Zakład Karny w K. jest obiektem zabytkowym, oddanym do użytku w roku 1846. Wiek budynku i XIX wieczna technologia jego budowy oraz przyjęte wówczas rozwiązania technicznych stanowią o współczesnych problemach w jego funkcjonowaniu. Pomieszczenia są wysokie a okna w celach usytuowane pod sufitem. Cele mieszkalne są sukcesywnie remontowane przy pełnej obsadzie jednostki. Umieszczone w celach kąciki sanitarne są wyposażone w porcelitowe muszle klozetowe i umywalki. Kąciki sanitarne są wydzielone parawanami o konstrukcji stalowej, wypełnionej sklejką lub dyktą. Cele mieszkalne są wyposażone w sprzęt kwaterunkowy i urządzenia sanitarne zgodnie z treścią art. 110 k.k.w. i przepisów wykonawczych to jest w łóżka, stoły, szafki i taborety w liczbie odpowiadającej liczbie skazanych. Osadzenie mogą mieć lampki nocne. Raz w tygodniu skazani korzystają z ciepłej kąpieli. Zakład Karny w K. dysponuje celami mieszkalnymi nominalnie dwuosobowymi. Okresy, w których powód przebywał w celach przeludnionych ( jednoczesny pobyt trzech osadzonych ) były spowodowane stanami przeludnienia całej jednostki, jak i działaniami administracji mającymi na celu remonty poszczególnych cel. Osadzeni mieli możliwość korzystania ze świetlicy, dostęp do codziennej prasy, możliwość korzystania z telewizji, biblioteki, zajęć rekreacyjnych na placu. O występujących stanach przeludnienia informowano sędziego penitencjarnego. Dowód: notatka służbowa k. 68 – 69, wyjaśnienie k. 70 – 70v, pismo k. 71, zeznania M. P. k. 285 – 286. W styczniu 2001 r. Zakład Karny we W. dysponował łącznie 1443 miejscami dla osadzonych, a jego stan ewidencyjny wynosił wówczas 1491 osadzonych. Pierwszy wypadek przeludnienia jednostki odnotowano w dniu 29 grudnia 2000 r. O wypadku tym i wszystkich następnych stanach przeludnienia informowano systematycznie sędziego penitencjarnego i Dyrektora Okręgowej Służby Więziennej w P.. W celu zmniejszenia stanu przeludnienia sześć sal terapii przystosowano do wymogów cel mieszkalnych, dzięki czemu uzyskano dodatkowe ponad 50 miejsc zakwaterowania. Cele mieszkalne były wyposażone w lustra i półki na przybory toaletowe oraz w łóżka, stoły, taborety, miski, wiadra i szczotki. Były należycie oświetlone i wentylowane. Działalność kulturalno – oświatowa była realizowana przez emisję programów w sieci radiowęzła (15 godzin dziennie), sieć wideo ( 8 godzin dziennie ), programy kulturalne w tym przeglądy twórczości, występy zespołów i artystów zewnętrznych, zajęcia rekreacyjno – sportowe w tym turnieje sportowe, działalność biblioteki. Stan opieki medycznej i sanitarnej we wskazanym Zakładzie był należyty. Skazani mieli --- STRONA 6 --- 5 dostęp do lekarza w każdym tygodniu. Środki higieny były wydawane raz w miesiącu i obejmowały na jednego skazanego mydło toaletowe, papier toaletowy, nożyk do golenia, proszek do prania a ponadto pastę do zębów i krem do golenia. Raz w tygodniu osadzonym przysługuje prawo do ciepłej kąpieli. Część kącików sanitarnych była zabudowana w całości, a reszta częściowo. Proces zabudowy kącików sanitarnych jest nadal realizowany. W okresie pobytów w Zakładzie Karnym we W powód przebywał w celach mieszkalnych o powierzchniach od 6,70 m 2 do 16,10 m 2 . J. S. odbywał karę w zakładzie typu zamkniętego dla recydywistów. Miał dostęp do biblioteki, audycji realizowanych w ramach radiowęzła i audycji telewizyjnych. Dowód: notatka służbowa k. 110, zawiadomienia k. 111 – 112, protokół z wizytacji Zakładu Karnego k. 113 – 137, notatka k. 138 – 140, zeznania świadka A. K. k. 251 – 251 v, zeznania świadka M. G. k. 251 v – 252. W czasie pobytu w Areszcie Śledczym w O. powód osadzony był w różnych celach, z których część była przepełniona. W roku 2006 przeludnienie Aresztu kształtowało się na poziomie od 117,15 % do 137,54 %. W celu zminimalizowania zjawiska przeludnienia przyjęto zasadę rotacji osadzonych, której podlegał również powód. Przebywał on w celach przeznaczonych na pobyt od 2 do 8 osadzonych. O stanach przeludnienia informowano systematycznie sędziego penitencjarnego. Powód miał możliwość uczestniczenia dwa razy w tygodniu w zajęciach kulturalno – oświatowych i sportowych organizowanych w świetlicy Aresztu, korzystania z biblioteki i urządzeń sportowo – rekreacyjnych na placu spacerowym. Areszt zapewniał opiekę medyczną świadczoną przez zatrudnionych lekarzy. Wszystkie cele mieszkalne w Areszcie posiadają wydzielone węzły sanitarne jako odrębne zamykane pomieszczenia. Umożliwiało to korzystanie z toalety w sposób nieskrępowany. Przeprowadzane pomiary natężenia światła w celach wykazały odpowiednie jego natężenie. Każda cela posiada wentylację grawitacyjną, a stosowne badania nie wykazały niedoborów dopływu powietrza. Każdy osadzony w celi ma swoje łóżko i taboret oraz szafkę do przechowywania artykułów spożywczych. W dniu 6 lipcu 2006 r. powód poinformował administrację Aresztu, że rozpoczyna protest głodowy w związku z niesłusznym jego zdaniem aresztowaniem. Protest zakończył 26 lipca 2006 r. W okresie osadzenia powód był dobrze przystosowany do warunków izolacji penitencjarnej. W Areszcie w O. był wielokrotnie nagradzany i nie był karany dyscyplinarnie. W grupie współosadzonych funkcjonował prawidłowo, realizował też własną twórczość artystyczną ( malowanie obrazów, rysowanie ). Specyfika aresztu polega na konieczności izolowania grup --- STRONA 7 --- 6 wspólniczych z uwagi na dobro prowadzonych postępowań. Powoduje to częste rotacje osadzonych i ich przemieszczanie do innych cel. Dowód: notatka służbowa k. 141, pisma k. 142 – 150, 152, 154, 156, 158, 160, 162, 164, 166, zarządzenia k. 151, 153, 155, 157, 159, 161, 163, 165, 167, notatka służbowa k. 168, teczka osobopoznawcza k. 169 – 177, notatka służbowa k. 178 – 179, charakterystyka skazanego k. 180, protokoły kontroli k. 181 – 187, zeznania świadka K.W. k. 219 – 220, zeznania R. C. k. 286 – 287. Podczas osadzenia powoda w Areszcie Śledczym w P. przebywał on w celach mieszkalnych wyposażonych w sprzęt kwaterunkowy zgodny z normatywem wynikającym z obowiązujących przepisów przy przeludnieniu wynoszącym od 145 % normy zaludnienia w 2002 r. do 115 % tej normy w 2005 r. Cele mieszkalne były prawidłowo wentylowane i wyposażone w kącik sanitarny, w niektórych celach wygrodzony zabudową stalowo – drewnianą. Dowód: notatki służbowe k. 188, 189, 196, 201, protokoły kontroli k. 190 – 195. Powód uważa, że w czasie jego pobytów w jednostkach penitencjarnych doszło do naruszenia jego godności. Naruszenia tego dobra upatruje w nieludzkich warunkach bytowych panujących w Zakładzie Karnym w K. i w przeludnieniu. Powód skarżył się na zaduch w celach, karaluchy w Zakładzie Karnym w K. oraz na złe traktowanie przez funkcjonariuszy Zakładu Karnego we W.. W Zakładzie Karnym w K. w okresie zimowym nie można było dogrzać cel, było dużo karaluchów, w celach brak było światła dziennego. Stan urządzeń sanitarnych był zły. W 1999 r. powód uczestniczył w Zakładzie Karnym w K. w proteście osadzonych, który miał na celu poprawę warunków bytowych. Innych osadzonych namawiał do zbiorowego wystąpienia przeciwko administracji Zakładu. W efekcie tego protestu powodowi nadano status osadzonego „wymagającego wzmożonej ochrony” przeniesiono do Zakładu Karnego we W.. Powód pisał skargi na warunki bytowe do wielu instytucji ale nie uzyskał znikąd odpowiedzi. Dowód: zeznania powoda k. 283 – 285, teczka osobopoznawcza część B, zeznania świadka M. P. k. 3231 - 322. Podobnie trudne warunki bytowe jak w Zakładzie Karnym w K. panowały również w Zakładzie Karnym w K. w latach 2001 - 2003. Na trudne warunki bytowe i sanitarne składały się nieszczelne okna w okresie zimowym, robactwo i przeludnienie i mała ilość toalet usytuowanych poza celami. Dowód: zeznania świadka P. K. k. 320 - 321 --- STRONA 8 --- 7 Powyższy stan faktyczny ustalono na podstawie powołanych wyżej dowodów, których wiarygodność nie wzbudziła wątpliwości Sądu. Za niewiarygodne Sąd uznał jedynie zeznania świadka P. K., z których miało wynikać, że cele mieszkalne w Zakładzie Karnym w K. były przeludnione nawet w 200 % ( 12 osób w celach 6 osobowych ), gdyż twierdzeń takich nie wypowiadał sam powód, a jak wynika z przedłożonej Sądowi dokumentacji przeludnienie w tym Zakładzie nie przekroczyło 123 %. Podobnie za niewiarygodne Sąd uznał zeznania powoda, ze w nominalnie dwuosobowych celach Zakładu karnego w K. siedziało po pięć osób, gdyż okoliczności tak dużego przeludnienia zaprzeczył słuchany w charakterze strony pozwanej M. P. Sąd zważył, co następuje: W ramach niniejszego procesu powód J . S . domagał się od pozwanych zakładów penitencjarnych zapłaty zadoś ćuczynienia pieniężnego za niehumanitarne jego zdaniem warunki bytowe w zakładach karnych i aresztach śledczych w których był osadzony. Bezspornym w przedmiotowej sprawie było, że powód J . S . począwszy od 1974 r. przebywał okresowo we wszystkich pozwanych p rzez siebie jednostkach penitencjarnych. W ocenie powoda złe warunki bytowo sanitarne i przeludnienie panujące w tych jednostkach były źródłem naruszenia jego dóbr osobistych w postaci godności oraz prawa do humanitarnego odbywania kary. Zgodnie z treścią art. 23 k.c., dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, poz ostają pod ochroną prawa cywilnego. W razie naruszenia dóbr osobistych podmiot ten, którego dobro osobiste zostało naruszone, może żądać, w oparciu o art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § l zd. 3 k.c. zapłaty zadośćuczynienia pieniężnego. Podniesienie przez p ozwany Skarb Państwa zarzutu przedawnienia, którego ewentualna zasadność wyłączałaby odpowiedzialność cywilną pozwanego, niezależnie od kwestii zasadności powództwa, zobligowało Sąd do rozpatrzenia tego zarzutu w pierwszej kolejności. Zgodnie z poglądami panującym w doktrynie i judykaturze naruszenie dobra osobistego zawinionym działaniem lub zaniechaniem kwalifikowane jest jako czyn niedozwolony (por. min. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28.06.1989 r., I CZ 170/89, --- STRONA 9 --- 8 LEX 8977). Za tego rodzaju stanowi skiem przemawia również fakt umiejscowienia art. 448 k.c., powiązanego z art. 24 k.c., wśród przepisów traktujących o czynach niedozwolonych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dn.19.01.2007r. III CSK 358/08, LEX 277289). S prawia to, że do określenia okresu prz edawnienia wynikających z tego tytułu roszczeń należy stosować dyspozycję art. 442 1 § 3 k.c., zgodnie z którą w razie wyrządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może się skończyć wcześniej niż z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowie dział się o szkodzie i osobie obwiązanej do jej naprawienia. Pozew został złożony administracji Aresztu Śledczego w O. w dniu 9 lipca 2009 r. Uwzględniając trzyletni termin przedawnienia roszczenia o zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych, żądanie pozwu skierowane przeciwko pozwanym: Zakładowi Karnemu w K., Zakładowi Karnemu we W, Aresztowi Śledczemu w P. i Zakładowi Karnemu w K. nie mogło być uwzględnione, gdyż we wskazanym terminie trzyletnim biegnącym od 9 lipca 2006 r. powód był osadzony wyłącznie w Areszcie Śledczym w O.. Jego roszczenie o zadośćuczynienie obejmujące okres wcześniejszy uległo przedawnieniu. Niezależnie od powyższego należy stwierdzić, że również merytoryczne rozpoznanie sprawy nie dało podstaw do uwzględnienia powództwa powoda. W myśl art. 24 § 1 k.c., ten czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego. Tą ostatnią możliwość przewiduje art. 448 k.c. zgodnie z którym w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Dobra osobiste z art. 23 k.c. wymienione zostały jedynie przykładowo, albowiem katalog tych dóbr jest otwarty. Wśród dóbr podlegających ochronie wyróżnia się w szczególności zdrowie, cześć i godność człowieka. Przy ocenie, czy doszło do naruszenia dobra osobistego decydujące znaczenie nie ma subiektywne odczucie osoby, jej indywidualne wartości uczuć i stanu psychicznego, ale t o, jaką reakcję wywołuje naruszenie w społeczeństwie. Należy przy tym ustalić, czy dane zachowanie, biorąc pod uwagę przeciętne reakcje ludzkie, mogły obiektywnie stać się podstawą do negatywnych odczuć po stronie pokrzywdzonego (zob. m. in. wyrok Sądu Naj wyższego z dnia 26.10.2001 r., V CKN 195/01, LEX nr 53107; wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 19.10.2005 r., I ACa 353/05, LEX nr 175202). --- STRONA 10 --- 9 Podstawową przesłanką objęcia ochroną określonych dóbr osobistych, jest stwierdzenie bezprawności ich naruszenia. Przesłankę tę w prawie cywilnym ujmuje się szeroko, bowiem za bezprawne uznaje się każde działanie sprzeczne z normami prawnymi, czy z zasadami współżycia społecznego. Tak więc każde działanie naruszające czyjeś dobra osobiste jest bezprawne, jeżeli nie zachodzi żadna ze szczególnych okoliczności je usprawiedliwiających. Z treści art. 24 § 1 k.c. wynika domniemanie bezprawności naruszenia. Stąd też, to po stronie pozwanego w procesie o ochronę dóbr osobistych aktualizuje się obowiązek wykazania okoliczności wyłączających bezprawność. Jak to wyjaśnił S.N w wyroku z 28 lutego 2007 r. w sprawie V CSK 431/06, OSNC 2008/1/13, ciężar dowodu, że warunki w zakładzie karnym odpowiadały obowiązującym normom i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych, spoczywa na pozwanym. Wymóg zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności stanowi jedną z podstawowych zasad państwa prawa, która znajduje wyraz w normach prawa międzynarodowego. Art. 10 ust 1 ratyfikowanego przez Rzeczpospolitą Polską Paktu Praw osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. stanowi, iż każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka. Z kolei przepisy art. 3 i 8 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950 r. wkładają na władzę publiczną obowiązek zapewnienia osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nie naruszających godności ludzkiej, oraz nakaz poszanowania obywateli i ich prawa do intymności. W odniesieniu do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza to obowiązek zapewnienia takich warunków sanitarnych i bytowych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Powyższe zasady na gruncie prawa polskiego znalazły odzwierciedlenie w Konstytucji RP, która w art. 40, 41 ust 4 i art. 47 stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu; że każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny oraz, że każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, czci i dobrego imienia. Problematyka wykonywania kar pozbawienia wolności została szczegółowo uregulowana w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 1997 r., Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) . Art. 4 § 1 k.k.w. gwarantuje m.in., że kary, środki karne, środki zabezpieczające i zapobiegawcze wykonuje się w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności ludzkiej skazanego. Przepis ten zakazuje ponadto stosowania tortur --- STRONA 11 --- 10 lub nieludzkiego albo poniżającego traktowania i karania skazanego. Natomiast w treści art. 110 § 2 k.k.w. ustawodawca zawarł wymogi dotyczące warunków bytowych, które skazani winni mieć zapewnione w celach mieszkalnych, wskazując po pierwsze - iż powierzchnia przypadająca na jednego skazanego nie może wynosić mniej niż 3 m 2 , po drugie - iż cele muszą być wyposażone w odpowiedni sprzęt zapewniający skazanemu osobne miejsce do spania i odpowiednie warunki higieny, oraz po trzecie - iż cele powinny mieć dostateczny dopływ powietrza, odpowiednią temperaturę i oświetlenie. W art. 111 § 1 k.k.w. przewidziano z kolei, że skazanemu zapewnia się warunki niezbędne do utrzymania higieny osobistej, a w szczególności, ze otrzymuje on z zakładu karnego pościel oraz inne środki do utrzymania higieny i czystości w celi. W myśl zaś art. 112 § 1 zd. 1 k.k.w. skazany korzysta z niezbędnego dla zdrowia wypoczynku, w tym prawa do co najmniej godzinnego spaceru i 8-godzinnego czasu przeznaczonego na sen w ciągu doby. Powyższe kwestie doprecyzowane zostały nadto w drodze przepisów wykonawczych zawartych w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2003 r. w sprawie warunków bytowych osób osadzonych w zakładach karnych i aresztach śledczych (Dz. U. z 2003 r. Nr 186 poz. 1820), oraz Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 sierpnia 2003 r. w sprawie regulaminu organizacyjno – porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. Nr 152 poz. 1493). Występujący w skali kraju permanentny stan przeludnienia zakładów karnych doprowadził do wprowadzenia przez ustawodawcę w art. 248 k.k.w. regulacji zezwalającej dyrektorowi zakładu karnego lub aresztu śledczego, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, na umieszczanie osadzonych, na czas określony, w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę wynosi mniej niż 3 m 2 . Jak wynika z ustaleń stanu faktycznego dokonanych w przedmiotowej sprawie powód umieszczany był w różnych celach jednostek penitencjarnych, w których – co wprost przyznali świadkowie strony pozwanej, oraz nadesłane przez nie analizy nie zawsze zachowana była wynikająca z ustawy norma 3 m 2 powierzchni przypadająca na jednego skazanego. Przepis art. 248 k.k.w. uznany wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2008 r. sygn. akt SK 25/07 (Dz. U. z 2008 r., Nr 96, poz. 620) za niezgodny z Konstytucją RP straci moc dopiero z dniem 6 grudnia 2009 r., zatem nie można pozwanym zakładom penitencjarnym zarzucić naruszenia tego przepisu albowiem do 6 grudnia 2009 r. norma ta obowiązuje w polskim porządku prawnym. Oznacza to że w czasie odbywania przez powoda --- STRONA 12 --- 11 kary w pozwanych zakładach penitencjarnych jednostki te mogły stosować przewidziane tym przepisem rozwiązanie. W Areszcie Śledczym w O. którego dotyczy nieprzedawnione roszczenie powód bezspornie przebywał w celach wieloosobowych, z których część była przeludniona, a stan taki był sprzeczny z wymogami przewidzianymi w art. 3 Konwencji z dnia 4 grudnia 1950 r. Wykładnia Konwencji dokonana przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 15 lipca 2002 r. (Kałasznikow przeciwko Rosji, nr 47095/99) prowadzi do wniosku, że warunki, na które uskarżają się więźniowie przebywający w przeludnionych celach nie ograniczają się do samego nieprzestrzegania metrażu. Ocenie prawnej podlega skumulowany efekt tych warunków takich jak np. złe warunki sanitarne, niehigieniczność i brak prywatności przy korzystaniu z urządzeń sanitarnych, zła wentylacja ( tak S.A. w Katowicach w wyroku z dnia 7 maja 2009 r. w sprawie I ACa 247/09, Biul. SAKa 2009/2/16 ) . Oceniając, czy w realiach rozpoznawanej sprawy doszło do naruszenia zasad humanitaryzmu przy odbywaniu kary pozbawienia wolności, a w konsekwencji naruszenia dóbr osobistych (godności) powoda, Sąd miał na uwadze, że dyrekcja pozwanego Aresztu wraz z podległymi jej funkcjonariuszami służby więziennej była w pełni świadoma istniejącego i niezależnego od niej zjawiska przeludnienia, toteż dążyła do zminimalizowania skazanym dolegliwości z tym związanych. W tym celu, powód tak jak i inni skazani byli rozmieszczani w celach w ten sposób, aby utrzymać charakter tymczasowości przeludnienia. Po okresie przebywania w celi nie spełniającej standardów powierzchni następowała zmiana i zakwaterowanie osadzonego w celi zgodnej z tymi wymogami. W tym miejscu podkreślić trzeba, iż jakkolwiek powierzchnia celi na jednego skazanego w warunkach przeludnienia nie odpowiadała ustawie, to pozwany nie dopuszczał aby była ona rażąco niska. Badając, czy w warunkach okresowego przeludnienia zostały naruszone dobra osobiste powoda, Sąd miał na uwadze treść zeznań współosadzonych, oraz słuchanego w charakterze strony pozwanej zastępcy dyrektora Aresztu, z których wynikało, iż powód nie składał żadnych skarg ani wniosków odnośnie złych warunków osadzenia w Areszcie. Nie bez znaczenia w tej materii była również oferowana przez pozwanego możliwość korzystania z zajęć kulturalno – oświatowych, oraz prawo do korzystania ze spacerów. Okoliczności te bez wątpienia pomagały w zminimalizowaniu uciążliwości związanych z przeludnieniem w celi. Odnośnie panujących w pozwanej jednostce penitencjarnej warunków sanitarnych, zwłaszcza sposobu oddzielenia węzła sanitarnego od reszty celi, to mając na uwadze --- STRONA 13 --- 12 zastosowane przez pozwanego rozwiązanie architektoniczne, Sąd uznał, iż w tym względzie nie ujawniły się podstawy do przypisania pozwanemu uchybienia. Oczywistym bowiem jest, iż konieczność usytuowania urządzeń sanitarnych w celach, w sposób nierozerwalny łączy się z niedogodnościami dla osadzonych. Jednakże trwałe oddzielenie sanitariatów przy zastosowaniu ścianki działowej z drzwiami, zdaniem Sądu dostatecznie gwarantuje intymność załatwiania potrzeb fizjologicznych odbywającym karę. Inaczej tę kwestię z pewnością należałoby ocenić, gdyby w celi, w której przebywał powód była tzw. toaleta otwarta ( por. wyrok SN z dn. 28.02.2007 r. V CSK 431/06 ). Analiza przepisów k.k.w. w kontekście okoliczności rozpoznawanej sprawy prowadzi Sąd do wniosku, że postępowanie pozwanego Aresztu Śledczego w O. nie nosiło znamion bezprawności. Pozwana jednostka penitencjarna wykazała dostatecznie, iż działała w granicach obowiązującego porządku prawnego. Nie sposób było także doszukać się w jej zachowaniu zawinienia w niespełnieniu wymogu ustawowych 3 m 2 powierzchni celi na jednego skazanego, skoro nie ma ona wpływu na politykę karną państwa, a tym samym ilość osób kierowanych do Aresztu. Strona pozwana nie ma również wpływu na wielkość zaludnienia w jednostkach penitencjarnych, bowiem osadzeni są kierowani do tych jednostek na podstawie prawomocnych orzeczeń sądów i nie mają możliwości odmowy przyjęcia osadzonego czy tym bardziej tymczasowo aresztowanego. Przekonanie powoda, iż stan rzeczy przedstawiał się odmiennie należało uznać za subiektywne i nie poparte okolicznościami faktycznymi. Dyskomfort codziennego życia w izolacji więziennej jest bowiem nierozłącznym elementem odbywania kary pozbawienia wolności, z którym powód powinien liczyć się dopuszczając się przestępstwa po raz kolejny. Nie bez znaczenia pozostaje także okoliczność, że dobra osobiste powoda nie zostały naruszone działaniami, które stanowiły by indywidualnie skierowaną przeciwko powodowi represję. Z całokształtu zebranego w sprawie materiału wynika bowiem, że niedogodności które go spotkały w związku z odbywaniem kary w takim samym stopniu dotyczyły innych osadzonych. Abstrahując od powyższego, sposób dochodzenia przez powoda swojego prawa podmiotowego w sytuacji, gdy on sam postępuje wbrew obowiązującemu porządkowi prawnemu oraz niezgodnie z zasadami współżycia społecznego, w świetle powszechnego poczucia sprawiedliwości oraz treści art. 5 k.c. wyczerpuje pojęcie nadużycia prawa. Podkreślenia w tym miejscu wymaga fakt, iż pobyt powoda w pozwanym Areszcie Śledczym w O. poprzedziły już wielokrotne skazania na kary pozbawienia wolności, które zostały wykonane. Mimo więc pełnej świadomości warunków odbywania kary powód nie --- STRONA 14 --- 13 zrezygnował z wchodzenia w konflikt z prawem, a tym samym godził się niejako na ponoszenie uciążliwości wynikających z orzeczenia kary. W tym stanie rzeczy, Sąd oddalił powództwo w całości uznając, że brak było przesłanek do zasądzenia na rzecz powoda zadośćuczynienie za naruszenie dób osobistych, które wynikało wyłącznie z przejściowego osadzania go w celach, w których nie były zachowane normy metrażowe wynikające z art. 110 § 2 k.k.w. O kosztach procesu, Sąd orzekła na podstawie art. 102 k.p.c. uznając, iż sytuacja materialna powoda nie pozwala mu na ich uiszczenie bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. SSO Piotr Szymankiewicz