Postanowienie alizuje

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 25 października 2007 r., I KZP 33/07. Teza glosowanego postanowienia zasługuje na szczególną uwagę z dwóch zasadniczych przyczyn. Po pierwsze, dotyczy nieznanej dotychczas w naszym prawie problematyki zwolnienia całkowitego lub częściowego, w drodze postanowienia sądu, z prawnego skutku skazania, następującego z mocy prawa na podstawie wyroku skazującego za określone przestępstwo. Po drugie, o ile nie budzi zastrzeżeń ta część tezy, z której wynika, że postanowienie sądu wydane w trybie art. 18 § 4 k.s.h. podlega zaskarżeniu, zgodnie ze standardami konstytucyjnymi, to jednak upatrywanie podstawy zaskarżenia w treści art. 6 § 1 k.k.w. nasuwa istotne wątpliwości. Jakkolwiek Sąd Najwyższy tezę postanowienia szczegółowo uzasadnił, a nadto jej treść została pogłębiona w komentarzu (1 ) oraz glosach (2 ) , nadal pozostają zagadnienia wymagające szczegółowej analizy. 1. Z treści art. 18 § 2 k.s.h. wynika, że nie może być członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatorem osoba, która została skazana prawomocnym wyrokiem za przestępstwa określone w przepisach rozdziałów XXXIII-XXXVII k.k. oraz w art. 585, art. 587, art. 590 i w art. 591 k.s.h. A w myśl art. 18 § 3 k.s.h., zakaz o którym mowa w § 2, ustaje z upływem piątego roku od dnia uprawomocnienia się wyroku skazującego, jednakże nie może zakończyć się wcześniej niż z upływem trzech lat od dnia zakończenia okresu odbywania kary. Bez udzielenia odpowiedzi na pytanie, jak w sferze środków zawartych w polskim systemie prawnym należy zakwalifikować przewidziane w art. 18 § 2 k.s.h. konsekwencje, trudno byłoby precyzyjnie wypowiedzieć się w przedmiocie zaskarżalności postanowienia sądu wydanego na podstawie art. 18 § 4 k.s.h. Konsekwencje prawne przewidziane w art. 18 § 2 k.s.h. powstają z mocy prawa, są automatycznym następstwem wyroku skazującego za określone w tym przepisie przestępstwa. Ale nie są one określone w wyroku skazującym, wszak nie stanowią ani kary, ani środka karnego. Są klasycznym przykładem prawnego skutku skazania. Zagadnienie prawnych skutków skazania zajmuje stosunkowo niewiele miejsca w literaturze (3 ) , zupełnie nieadekwatnie do znaczącej rangi problemu, zauważalnej chociażby na tle glosowanego postanowienia, a zwłaszcza do ich znaczenia w systemie prawnym w zakresie pozbawienia lub ograniczenia skazanego wielu uprawnień o podstawowym znaczeniu. J. Waszczyński wyróżnia (4 ) dwa zasadnicze poglądy definiujące pojęcie prawnych skutków skazania. Według pierwszego, tradycyjnego zapatrywania, prawne skutki skazania to automatyczne ograniczenie praw skazanego w związku z wydaniem przez sąd wyroku skazującego, lecz nieorzeczone w tym wyroku (5 ) . Jest to określenie bardzo syntetycznie określające interesującą nas instytucję prawną. Szerzej definiuje prawne skutki skazania W. Świda. Zdaniem tego autora prawne skutki skazania „są skutkiem prawnym kary. Nie określa ich organ wymierzający karę, lecz są one wynikiem skazania i dotykają skazanego bądź z mocy samego prawa, bądź są ustalone przez inne władze w związku z orzeczeniem skazującym” (6 ) . Pogląd reprezentowany przez W. Świdę, oparty na bardziej aktualnym stanie prawnym, wszechstronnie ujmuje przedmiot definicji i oznajmia, że organ orzekający w zakresie prawnych skutków skazania ma także możliwość (a nie wyłącznie obowiązek) ich orzeczenia. Treść prawnych skutków skazania nie jest oznaczona przez przepisy ustawodawstwa karnego (7 ) , lecz przez ustawy innych działów prawa, w szczególności prawa administracyjnego, prawa pracy i prawa cywilnego. Ostatnio problematykę prawnych skutków skazania omówiła i usystematyzowała B.J. Stefańska. Według klasyfikacji zaproponowanej przez Autorkę zawarte w treści art. 18 § 2 k.s.h. następstwa prawne należałoby zakwalifikować jako prawny skutek skazania za przestępstwo określonego rodzaju, stanowiące negatywną przesłankę uzyskania stanowiska, wykonywania zawodu lub prowadzenia działalności (8 ) . 2. Na tle instytucji prawnych skutków skazania rodzą się istotne zapytania, czy nie stanowią one zbyt daleko idącej represji ingerującej w sferę podstawowych uprawnień skazanego, zwłaszcza wówczas, gdy są automatyczne, lub, gdy ich wielość i zamieszczenie w różnych aktach prawnych nie pozwalają w pełni sądowi orzekającemu na precyzyjne przewidywanie wszystkich konsekwencji prawnych, jakie pociąga za sobą wyrok skazujący. Czy nie potęgują nadmiernie dolegliwości wynikającej z orzeczenia kary lub środka karnego oraz czy nie zniweczą efektów procesu reedukacyjnego stosowanego w stosunku do skazanego, w czasie odbywania przez niego kary lub środka karnego, skoro utrudniają lub uniemożliwiają skazanemu powrót do normalnego życia, zwłaszcza w zakresie wykonywania zajęcia zawodowego, stanowiącego źródło utrzymania dla skazanego i jego rodziny. Chodzi tu zwłaszcza o skutki skazania z dziedziny prawa administracyjnego, prawa pracy i prawa cywilnego. Doniosłość zagadnienia prawnych i społecznych skutków skazania jest tak znaczna, iż poświęcono im wiele miejsca w obradach VII Międzynarodowego Kongresu Zrzeszenia Prawa Karnego (A.I.D.P.), który odbył się w dniach od 26 września do 2 października 1957 r. w Atenach. Problem ten był szeroko analizowany podczas VII Kongresu Międzynarodowego Zrzeszenia Prawa Karnego i znalazł swój wydźwięk w rezolucji uchwalonej na tym Kongresie, w której m.in. czytamy, że skazanie za przestępstwo nie może stanowić przyczyny automatycznego rozwiązania umowy prawa cywilnego, a zwłaszcza umowy o pracę. Rezolucja podniosła także, że prawo do pracy jest podstawowym Autor: Kulesza Jerzy A. Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa częściowo krytyczna Glosa do postanowienia SN z dnia 25 października 2007 r., I KZP 33/07. Opublikowano: PS 2010/10/121-127 --- STRONA 2 --- prawem człowieka i skazanie za przestępstwo nie może samo przez się pozbawiać człowieka tego prawa. Zauważono nadto, że dalsze skutki skazania, niezależnie od orzeczonej kary, jak również ich zmiana, mogą być unormowane przez Kodeks karny wykonawczy (9 ) . Zagadnienie prawnych i społecznych skutków skazania było także rozważane na VII Kongresie Stowarzyszenia Obrony Społecznej, który odbył się w 1966 r. w Lecce, poświęconym problematyce zakazu wykonywania działalności zawodowej oraz innych czynności (10 ) . Te krótkie rozważania unaoczniają, jak znacznej rangi zagadnienie stanowiło przedmiot postanowienia Sądu Najwyższego. 3. Na uwagę zasługuje mechanizm funkcjonowania środka karnego zakazu zajmowania określonego stanowiska wymienionego w art. 39 pkt 2 i art. 41 § 1 k.k. w relacji z treścią prawnego skutku skazania wymienionego w art. 18 § 2 k.s.h. Zarówno środek karny zakazu zajmowania określonego stanowiska, jak i prawny skutek skazania z art. 18 § 2 k.s.h., spełniają w systemie prawnym tę samą funkcję (postulatywną i rzeczywistą), przede wszystkim zapobiegawczą, ale i silnie represyjną (11 ) . Funkcja ta przejawia się, z jednej strony, w ochronie społeczeństwa przed dopuszczeniem do zajmowania stanowisk w spółce handlowej (członka zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatora) skazanego, który, popełniając przestępstwo, okazał brak etyki wskazujący na jego niezdolność do zajmowania takich stanowisk. A z drugiej strony, ograniczenie możliwości zajmowania określonego stanowiska istotnie ogranicza skazanego w zakresie realizacji jego uprawnień do wykonywania zajęcia zarobkowego, pogarsza sferę materialną oraz obniża prestiż w środowisku. O ile jednak środek karny zakazu zajmowania określonego stanowiska orzekany jest w postępowaniu sądowym przez organ niezawisły, to prawny skutek skazania przewidziany w art. 18 § 2 k.s.h. następuje automatycznie, z mocy prawa. Z treści uzasadnienia glosowanego postanowienia wynika, że sąd pierwszej instancji orzekł w stosunku do sprawcy środek karny zakazu piastowania (takiego określenia użył sąd pierwszej instancji - podkreślenie J.A.K.) stanowiska członka zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej i prokurenta w spółkach handlowych przez okres 5 lat. Sąd drugiej instancji zakaz ten uchylił. Lektura uzasadnienia postanowienia ze zrozumiałych względów nie zawiera informacji w przedmiocie argumentów sądu pierwszej instancji, przemawiających za orzeczeniem zakazu zajmowania wymienionych w wyroku stanowisk, ani argumentów sądu drugiej instancji przemawiających przeciwko orzeczeniu tego zakazu. Dla naszego rozumowania istotne znaczenie ma możliwa na tle aktualnego stanu prawnego sytuacja, że sąd, skazując sprawcę za przestępstwo wymienione w art. 18 § 2 k.s.h. (określone w przepisach rozdziałów XXXIII- XXXVII k.k. oraz w art. 585, 587, 590 i 591 k.s.h.), zajmującego stanowisko członka zarządu lub rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatora, ustalając, że sprawca ten nadużył przy popełnieniu przestępstwa stanowiska albo okazał, iż dalsze zajmowanie tego stanowiska zagraża istotnym dobrom chronionym prawem, nie orzeka zakazu zajmowania któregokolwiek z wymienionych w art. 18 § 2 k.s.h. stanowisk, gdyż uznał, że w ramach fakultatywności orzekania środka karnego zakazu zajmowania stanowiska, dyrektywy sądowego wymiaru przemawiają w konkretnym przypadku przeciwko orzeczeniu tego środka karnego. Jednakże pomimo uznania przez sąd, że brak jest podstaw do orzeczenia środka karnego zakazu zajmowania stanowiska członka zarządu lub rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatora, automatycznie obejmuje skazanego na podstawie art. 18 § 2 k.s.h. prawny skutek skazania, uniemożliwiający zajmowanie stanowiska członka zarządu lub rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatora. Wprawdzie w art. 39 pkt 2 i art. 41 § 1 k.k. jest mowa o zakazie zajmowania stanowiska, a w art. 18 § 4 k.s.h. - o zakazie pełnienia w spółce handlowej funkcji członka zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej i likwidatora, jednakże w analizowanym przypadku treść pojęć stanowiska i funkcji w odniesieniu do pozycji członka zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej i likwidatora jest tożsama. A więc możliwy jest dysonans w zakresie skierowanej do skazanego represji wówczas, gdy sąd karny w wyroku uzna, że nie ma podstaw do zastosowania zakazu zajmowania stanowiska (funkcji) przewidzianego w art. 18 § 2 k.s.h., a mimo to zakaz zajmowania tych stanowisk (funkcji) nastąpi automatycznie na podstawie wymienionego przepisu. 4. Zarówno międzynarodowe tendencje prawa karnego, zmierzające do usunięcia lub ograniczenia obligatoryjnych prawnych skutków skazania, jak i wskazana w ustępie poprzedzającym dysharmonia pomiędzy orzekaniem przez sąd środków karnych oraz funkcjonowaniem automatycznych prawnych skutków skazania, nakazują z uznaniem przyjąć unormowanie zawarte w art. 18 § 4 k.s.h. Zgodnie z treścią tego przepisu w terminie trzech miesięcy od dnia uprawomocnienia się wyroku, o którym mowa w art. 18 § 2 k.s.h., skazany może złożyć wniosek do sądu, który wydał wyrok, o zwolnienie go z zakazu pełnienia funkcji w spółce handlowej lub o skrócenie czasu obowiązywania zakazu. Nie dotyczy to przestępstw popełnionych umyślnie. Sąd rozstrzyga o wniosku, wydając postanowienie. Przepis ten spełnia ważną funkcję, gdyż stanowi korekturę stosowania obligatoryjnego prawnego skutku skazania przewidzianego w art. 18 § 2 k.s.h. Zwolnienie z zakazu pełnienia funkcji w spółce handlowej może być całkowite, odnoszące się do zakazu w zupełności, i częściowe, skracające czas obowiązywania zakazu. Przepis art. 18 § 4 k.s.h. nie normuje jednak problematyki dopuszczalności złożenia zażalenia na postanowienie rozstrzygające wniosek w przedmiocie zwolnienia z zakazu pełnienia funkcji w spółce handlowej lub skrócenia czasu obowiązywania zakazu. 5. W pełni zgodzić się należy z tezą Sądu Najwyższego, że postanowienie sądu wydane w przedmiocie wniosku złożonego na podstawie art. 18 § 4 k.s.h. podlega zaskarżeniu zgodnie ze standardami konstytucyjnymi, wynikającymi z art. 45 ust. 1, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji RP. Rzeczowa argumentacja Sądu Najwyższego oraz komplementarne rozważania Komentatora i Glosatorów tworzą logiczną całość. Materia wniosku określonego w art. 18 § 4 k.s.h. dotyczy problematyki o szczególnym znaczeniu, która nie może pozostać w sferze dyskrecjonalnych uprawnień organu orzekającego, bez możliwości zaskarżenia rozstrzygnięcia. Po pierwsze, dlatego, gdyż postanowienie wydane w trybie wymienionego przepisu stanowi rozpoznanie w zakresie modyfikacji prawnego skutku wynikającego ze skazania na podstawie wyroku, tj. orzeczenia podlegającego zaskarżeniu. Po drugie, odnosi się do sfery podstawowych, konstytucyjnych uprawnień człowieka, jakimi są zapewnienie wolności wyboru wykonywania zawodu i wyboru miejsca pracy (art. 65 ust. 1 Konstytucji RP) oraz prawo do prowadzenia działalności gospodarczej (art. 20 i 22 Konstytucji RP). --- STRONA 3 --- Dlatego rozpoznanie w trybie art. 18 § 4 k.s.h. wniosku skazanego i wydane w tym przedmiocie postanowienia wyczerpują zawarte w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP pojęcie „sprawy” . Uznanie to pociąga za sobą zapewnienie każdej ze stron konfliktu prawnego, przewidzianego w art. 78 Konstytucji RP, prawa do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji. A rozpoznanie środka zaskarżenia w postępowaniu sądowym, obejmującym co najmniej dwie instancje, zapewnia art. 176 ust. 1 Konstytucji. 6. Art. 18 § 4 k.s.h. spełnia ważną rolę także dlatego, że pozwala na korektę prawnego skutku wyroku skazującego wówczas, gdy jego obligatoryjne następstwo może okazać się nadmiernie represyjne, a pozbawienie lub ograniczenie przewidzianych w art. 18 § 2 k.s.h. uprawnień zbyt daleko idące. Wyrok skazujący, którego skutek nie podlegałby weryfikacji na podstawie art. 18 § 4 k.s.h., pomimo obiektywnej konieczności, mógłby naruszać sprawiedliwościową funkcję wyroku skazującego, a skutki orzeczonej kary oraz prawnych skutków skazania powodować dolegliwość przekraczającą stopień winy. Z tych przyczyn stanowiące istotne novum unormowanie przewidziane w art. 18 § 4 k.s.h. ocenić należy pozytywnie. Może okazać się, po dokonaniu wnikliwej oceny w trybie art. 18 § 4 k.s.h., że niektórych skazanych za nieumyślne przestępstwa wymienione w art. 18 § 2 k.s.h. można uznać za etycznie i profesjonalnie zdolnych do zajmowania stanowisk członka zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatora, albo że niezdolność do zajmowania tych stanowisk powinna trwać krócej niż przez okres wymieniony w art. 18 § 3 k.s.h. (12 ) Przepis art. 18 k.s.h. nie normuje ani rodzaju postępowania, w którym następuje rozpoznanie wniosku złożonego na podstawie art. 18 § 4 k.s.h., ani też kwestii uprawnień do złożenia zażalenia na postanowienie wydane w oparciu o treść tego przepisu. Sąd Najwyższy, po dokonaniu wnikliwej analizy uznał, że na postanowienie wydane w oparciu o treść art. 18 § 4 k.s.h. przysługuje zażalenie na podstawie art. 6 § 1 k.k.w. Zapatrywanie takie oparł na analogii postępowania przeprowadzonego na podstawie art. 18 § 4 k.s.h. z postępowaniem w przedmiocie zatarcia skazania, toczącym się na podstawie art. 37 § 1 k.k.w. Wydaje się jednak, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż podstawą złożenia zażalenia na postanowienie wydane w trybie art. 18 § 4 k.s.h. jest art. 6 § 1 k.k. Przede wszystkim dlatego, że art. 18 § 4 k.s.h. dotyczy zwolnienia w całości lub w części z zakazu, który nie stanowi ani kary, ani środka karnego, których wykonanie objęte jest przepisami Kodeksu karnego wykonawczego, lecz prawnego skutku skazania, dotyczącego prawa handlowego. Ponadto zarówno wniosek o zwolnienie z zakazu lub o skrócenie czasu obowiązywania zakazu, jak i jego rozpoznanie nie są związane z postępowaniem wykonawczym. Wniosek może zostać złożony i rozpoznany już w chwili bezpośrednio następującej po uprawomocnieniu się wyroku skazującego, praktycznie biorąc jeszcze przed wdrożeniem czynności związanych z wykonaniem wyroku skazującego. Postanowienie sądu nie jest uzależnione od toku postępowania wykonawczego. Jeżeli postanowienie sądu uzależnione jest od przebiegu postępowania wykonawczego, wówczas warunek ten ustawodawca wyraźnie sygnalizuje, np. w przypadku uznania środka karnego za wykonany na podstawie art. 84 § 1 k.k. lub w razie zatarcia skazania w oparciu o art. 107 k.k. Postanowienie wydane na podstawie art. 18 § 4 k.s.h. stanowi klasyczny przykład orzeczenia wydanego w postępowaniu po uprawomocnieniu się wyroku, nieunormowanego jednak w dziale XII k.p.k. zatytułowanym „Postępowanie po uprawomocnieniu się orzeczenia” . Pogląd ten przekonująco został już uzasadniony przez J. Skorupkę (13 ) . Dlatego podstawę zaskarżenia postanowienia wydanego w trybie art. 18 § 4 k.s.h. powinien stanowić art. 459 § 2 k.p.k., normujący prawo do złożenia zażalenia na postanowienie w innych niż wymienione w art. 459 § 1 i § 2 (zdanie pierwsze) wypadkach przewidzianych w ustawie, w naszym przypadku we wskazanych w tezie glosowanego postanowienia przepisach Konstytucji RP. 7. De lege ferenda problematyka zażalenia na postanowienie wydane w trybie art. 18 § 4 k.s.h. powinna zostać precyzyjnie i wyraźnie unormowana, przemawia za tym gwarancyjna funkcja prawa w zakresie respektowania ważnych uprawnień obywatela, w tym uprawnień skazanego. Ostrożnie można wyrazić pogląd, że zagadnienie prawnych skutków skazania, związanych z treścią wyroku skazującego, nie powinno pozostawać całkowicie poza sferą prawa karnego wykonawczego, lecz należałoby je ramowo unormować w Kodeksie karnym wykonawczym w zakresie ich relacji do kar i środków karnych, z którymi są związane, lub chociażby tylko tematykę tę zasygnalizować. Owa celowość może występować zwłaszcza w przypadku kontynuacji ustawodawczej tendencji stwarzającej możliwość weryfikacji prawnych skutków skazania przez sąd karny. Za poważnym rozważeniem wprowadzenia takiego uregulowania przemawia argument w postaci potrzeby, choćby syntetycznego, poinformowania skazanego o wszelkich prawnych konsekwencjach wyroku skazującego. (1 ) R.A. Stefański, Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego procesowego za 2007 r., Wojskowy Przegląd Prawniczy 2008/2 str. 127-129. (2 ) Glosy do postanowienia opracowali: J. Skorupka, Orzecznictwo Sądów Polskich 2008/7-8 poz. 80; K. Woźniewski, Gdańskie Studia Prawnicze - Przegląd Orzecznictwa 2008/3 str. 117- 125; T. Oczkowski, Przegląd Sądowy 2009/5 str. 119-127. (3 ) Z publikacji o ogólniejszym charakterze wymienić można jedynie: S. Pławski, Zagadnienie kar dodatkowych i skutków skazania, Nowe Prawo 1958/1; J. Waszczyński, Prawne skutki skazania, Państwo i Prawo 1968/11. B.J. Stefańska, Prawne i społeczne skutki skazania. Część 1 i 2, Wojskowy Przegląd Prawniczy 2008/1 i 2. (4 ) J. Waszczyński, Prawne skutki skazania, Państwo i Prawo 1968/11 str. 808. (5 ) J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1938, str. 188; W. Wolter, Zarys systemu prawa karnego, część ogólna, t. II, Kraków 1934, str. 28-29; S. Śliwiński, Polskie prawo karne materialne, Warszawa 1946, str. 454; S. Pławski, Zagadnienie kar dodatkowych i skutków skazania, Nowe Prawo 1958/1 str. 13-14. --- STRONA 4 --- (6 ) W. Świda, Prawo karne, Warszawa 1989, str. 237. (7 ) J. Waszczyński, Prawne skutki skazania, Państwo i Prawo 1968/11 str. 810-811. (8 ) B.J. Stefańska, Prawne i społeczne skutki skazania. Część 1 i 2, Wojskowy Przegląd Prawniczy 2008/1 str. 96-100. (9 ) S. Pławski, Sprawozdanie z VII Kongresu Międzynarodowego Zrzeszenia Prawa Karnego w Atenach, Państwo i Prawo 1958/8-9 str. 453. Materiały dotyczące tego Kongresu opublikowano w „Revue Internationale de Droit Pénal” 1956/3-4; 1957/1-2 i 3-4, 1958/1-2. (10 ) Zob. J. Waszczyński, Prawne skutki skazania, Państwo i Prawo 1968/11 str. 807. Publikacje odnoszące się do tego Kongresu ogłoszono w „Revue de Science criminelle et de Droit pénal comparé” 1967/1. (11 ) J. Kulesza, Kary dodatkowe: zakazu zajmowania określonych stanowisk, wykonywania określonego zawodu i prowadzenia określonej działalności w świetle przepisów k.k. z 1969 r., Palestra 1978/5-6 str. 41-43. (12 ) Por. K. Woźniewski, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2007 r. I KZP 33/2007, Gdańskie Studia Prawnicze - Przegląd Orzecznictwa 2008/3 str. 119. (13 ) J. Skorupka, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2007 r. I KZP 33/2007, Orzecznictwo Sądów Polskich 2008/7-8 poz. 80 str. 540-541. Zob. polemiczne stanowisko: T. Oczkowski, Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2007 r. I KZP 33/2007, Przegląd Sądowy 2009/5 str. 123-124.