Postanowienie alizowane zostaną tylko te problemy

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 10 stycznia 2007 r., IV KK 488/06. 1 2 3 Stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w zaprezentowanej tezie jest na tyle oczywiste, że nie zostało zakwalifikowane do publikacji w zbiorze urzędowym. Jednakże rozbieżna, często wadliwa praktyka sądów, w tym również sądów apelacyjnych, jeżeli chodzi o stosowanie art. 163 § 2 kkw, czyni celowym zauważenie tego stanowiska i przypomnienie - na tle postanowienia Sądu Najwyższego - reguł, którymi powinny się kierować sądy, stosując ten przepis. Chodzi tu nie tylko o czas, w jakim modyfikacje przewidziane w art. 162 § 2 kkw mogą być dokonywane, ale też o przesłanki orzekania w tym przedmiocie. W glosie zasygnalizowane zostaną tylko te problemy, które wywołują w praktyce wątpliwości interpretacyjne. Przypomnijmy na początek, że w art. 163 § 2 kkw ustawodawca przewidział trzy rodzaje modyfikacji, jakim może podlegać postanowienie sądu penitencjarnego o warunkowym przedterminowym zwolnieniu. Mogą one polegać na: zmianie okresu próby w granicach przewidzianych w art. 80 § 1 i 2 kk; ustanawianiu, rozszerzaniu lub zmianie obowiązków wymienionych w art. 72 § 1 kk albo zwolnieniu od wykonania nałożonych obowiązków; oddaniu skazanego pod dozór lub zwolnieniu od dozoru. Do orzekania w tym przedmiocie w pierwszej instancji uprawniony jest zawsze sąd penitencjarny. Odnosi się to także do sytuacji, gdy modyfikacje mają dotyczyć rozstrzygnięć sądu apelacyjnego, a więc orzeczonych w postępowaniu odwoławczym. Właściwość miejscową sądu penitencjarnego określa art. 163 § 1 kkw. Słusznie zauważył Sąd Najwyższy w glosowanym postanowieniu, że na podstawie art. 163 § 2 kkw sąd penitencjarny może orzec tylko w okresie próby. Oznacza to, że w okresie próby musi być nie tylko wydane, ale też stać się wykonalne w rozumieniu art. 9 kkw (a więc prawomocne) postanowienie sądu w tym przedmiocie. Jeżeli tak się nie stanie, bezprzedmiotowe jest orzekanie ad meritum, a wszczęte postępowanie incydentalne podlega umorzeniu na podstawie art. 15 § 1 kkw. Każde inne rozstrzygnięcie - jak zauważa Sąd Najwyższy - stanowiłoby rażące naruszenie art. 163 § 2 kkw. Wynika to w sposób jednoznaczny z treści tego przepisu. Możliwość orzekania po upływie okresu próby, w czasie wskazanym w art. 82 kk, dotyczy tylko odwołania warunkowego przedterminowego zwolnienia, co jednoznacznie wynika z treści tego przepisu, niepozwalającej na jakąkolwiek wykładnię rozszerzającą. Zasadnie zwraca na to uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu glosowanego postanowienia. Przepis art. 163 § 2 kkw nie wskazuje przesłanek, którymi powinien kierować się sąd, dokonując wymienionych w nim modyfikacji. Jest to luka, którą należy uzupełnić, posługując się pomocniczo treścią art. 74 § 2 kk. Przewiduje on możliwość dokonywania podobnych zmian w zakresie obowiązków i dozoru (bez możliwości jednak zmiany okresu próby), tyle że wobec skazanego na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. W myśl art. 74 § 2 kk sąd może dokonać przewidzianych w nim modyfikacji, jeżeli przemawiają za tym względy wychowawcze. Co należy rozumieć przez „względy wychowawcze” , art. 74 § 2 kk nie wyjaśnia. Wydaje się, że rozstrzyganie na podstawie art. 163 § 2 kkw, z powołaniem się na względy wychowawcze, powinno być wynikiem dokonania przez sąd weryfikacji przyjętej uprzednio prognozy społeczno-kryminologicznej, na której podstawie - biorąc właśnie pod uwagę względy wychowawcze - nałożono na skazanego określone obowiązki i (lub) oddano go pod dozór (jeżeli jego orzeczenie nie było obowiązkowe) albo odstąpiono od takich rozstrzygnięć. Względy wychowawcze, jako wynik oceny postępów w resocjalizacji skazanego w okresie próby, powinny też być wyłączną podstawą orzekania o zmianie okresu próby, który w postanowieniu o warunkowym zwolnieniu ustalany jest według ścisłych kryteriów, niedających sądowi żadnej swobody (art. 80 kk), jak również podstawą do zwolnienia od dozoru w tych wypadkach, w których jego orzeczenie było obowiązkowe (art. 159 zd. 2 kkw). Brak jest podstaw do przyjęcia, by jakiekolwiek inne, poza względami wychowawczymi, przesłanki mogły decydować o korzystaniu przez sąd z możliwości, które daje art. 163 § 2 kkw. Wynika stąd ograniczony zakres swobody przysługującej sądowi przy orzekaniu na podstawie tego przepisu. Tak więc łagodzenie rygorów, jakim poddawany jest skazany w związku z warunkowym zwolnieniem (zwolnienie od dozoru lub obowiązków, skrócenie okresu próby) powinno zachodzić tylko w wypadku pomyślnego przebiegu procesu resocjalizacji w warunkach wolnościowych. Może też ono nastąpić w wypadku faktycznej, usprawiedliwionej niemożności poddawania się przez skazanego tym rygorom, jeżeli nie stoją temu na przeszkodzie względy wychowawcze. Natomiast zaostrzanie rygorów związanych z Autor: Postulski Kazimierz Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do postanowienia SN z dnia 10 stycznia 2007 r., IV KK 488/06. Opublikowano: PS 2008/2/114-119 --- STRONA 2 --- warunkowym zwolnieniem może nastąpić tylko w wypadku, gdy jest to konieczne ze względów związanych z potrzebą kształtowania społecznie pożądanej postawy skazanego, w szczególności w celu wzmożenia poczucia odpowiedzialności za własne zachowania, w tym - za przestrzeganie porządku prawnego. Umiejętne korzystanie przez sąd z możliwości, jakie daje mu art. 163 § 2 kkw, jest zatem istotnym elementem indywidualizowania metod oddziaływania resocjalizacyjnego na skazanego i utrwalania wyników resocjalizacji osiągniętych w zakładzie karnym (1 ) . Pozwala też na właściwą reakcję sądu, mogącą zapobiec ewentualnemu odwołaniu warunkowego zwolnienia, gdy próba nie przebiega pomyślnie (2 ) . Prawidłowemu wykorzystywaniu tych możliwości służy m.in. wyposażenie sądowych kuratorów zawodowych w prawo do składania wniosków o wydanie rozstrzygnięć wymienionych w art. 163 § 2 kkw (art. 173 § 2 pkt 2 i 3 kkw), a także ich służbowy obowiązek brania udziału w posiedzeniach sądu w tym przedmiocie, jeżeli złożyli taki wniosek albo skazany pozostaje pod dozorem (art. 173 § 2 pkt 9 kkw). Ich doświadczenie i wiedza o skazanym powinna być w szerokim zakresie wykorzystywana przez sąd. Tak rozumiejąc przesłanki stosowania art. 163 § 2 kkw, należy negatywnie odpowiedzieć na pytanie, czy możliwe jest przedłużenie okresu próby tylko w oczekiwaniu na wydanie prawomocnego wyroku w związku z toczącym się przeciwko skazanemu postępowaniem karnym, w którym jest on podejrzany o popełnienie przestępstwa w okresie próby. Takie rozstrzygnięcie nie miałoby nic wspólnego z realizacją celów, którym służy omawiany przepis. Uczyniona dywagacja nasuwa się podczas lektury uzasadnienia glosowanego postanowienia. Wynika z niego, że w realiach sprawy, której ono dotyczy, wydanie przez sąd penitencjarny postanowienia o przedłużeniu okresu próby już po upływie tego okresu doprowadziło do sytuacji niekorzystnej dla skazanego. W przedłużonym okresie próby został on bowiem prawomocnie skazany na karę pozbawienia wolności za przestępstwo podobne, popełnione w „poprzednim” okresie próby. Skutkowało to odwołaniem warunkowego zwolnienia. Przewidziana w art. 163 § 2 kkw możliwość zmiany okresu próby nie była znana Kodeksowi karnemu wykonawczemu z 1969 r. Stąd może wynikać rzadkie korzystanie z niej w aktualnym stanie prawnym, chociaż prawidłowe jej stosowanie powinno stanowić istotny instrument w resocjalizacyjnym oddziaływaniu na skazanego. Należy jednak pokreślić, że zmiana okresu próby może nastąpić wyłącznie w granicach przewidzianych w art. 80 § 1 i 2 kk. Oznacza to, że nie jest ona możliwa w razie warunkowego zwolnienia z kary dożywotniego pozbawienia wolności. Kilka uwag należy z kolei poświęcić innej możliwości, jaką daje sądowi art. 163 § 2 kkw, a mianowicie - modyfikacji w zakresie obowiązków. Przepis ten pozwala na modyfikację (ustanawianie, rozszerzanie, zmianę, zwalnianie) wszystkich obowiązków wymienionych w art. 72 § 1 kk. Podkreślenie tego jest konieczne, jeśli się zauważy, że w wypadku wykonywania orzeczenia o warunkowym zawieszeniu wykonania kary możliwe jest ustanawianie, rozszerzanie i zmienianie tylko obowiązków wymienionych w art. 72 § 1 pkt 3-8 kk. Słusznie podkreśla się w literaturze (3 ) , że zmiana poprzedniego rozstrzygnięcia w zakresie obowiązków powinna być dokonywana w celu stworzenia warunków odpowiedniego oddziaływania na skazanego w okresie próby. W orzecznictwie pojawiło się niedawno stanowisko, że sąd penitencjarny, procedując na podstawie art. 163 § 2 kkw, może nałożyć obowiązek wymieniony w art. 72 § 1 pkt 6 kk (w sprawie chodziło o obowiązek poddania się leczeniu odwykowemu) tylko wtedy, gdy uzyska zgodę skazanego (4 ) . Sąd prezentujący takie stanowisko powołał się na „art. 74 § 1 kk w zw. z art. 163 § 2 kkw” . Nie wydaje się ono trafne, z paru powodów. Pierwszym jest ten, że art. 163 § 2 kkw nie odwołuje się do art. 74 § 1 kk, co oznacza, że ustawodawca nie wymaga uzyskiwania zgody bądź wysłuchania skazanego przed wydawaniem postanowień na podstawie tego przepisu. W wypadkach, w których ustawodawca widział taką konieczność, dał temu wyraz w treści stosownych przepisów odsyłających (zob. art. 36 § 3 kk i art. 67 § 4 kk). Z tego powodu nie ma podstaw do stosowania art. 74 § 1 kk w omawianym wypadku „w drodze analogii” . Taka analogia nie wydaje się możliwa także z powodu różnic w istocie warunkowego skazania i warunkowego zwolnienia. W tej drugiej sytuacji, w odróżnieniu od warunkowego zawieszenia wykonania kary, mamy do czynienia ze skazanym, który uzyskał jedynie „warunkowe” zwolnienie, co oznacza dalsze odbywanie przez niego kary pozbawienia wolności i dalszą resocjalizację tyle, że w zmienionych, wolnościowych warunkach. Warunkowo zwolniony nie jest na wolności, ale „w warunkach wolnościowych” , a okres próby stanowi integralną część kary, jest urzeczywistnieniem zasad tzw. wolnej progresji, która umożliwia skazanemu przystosowanie do życia na wolności (5 ) . Jeżeli zatem chciałoby się poszukiwać analogii przy stosowaniu art. 163 § 2 kkw, to nie w przepisach o warunkowym zawieszeniu wykonania kary, ale o wykonywaniu kary pozbawienia wolności. Te ostatnie nie uzależniają poddania skazanego leczeniu odwykowemu od jego zgody, taką bowiem zgodę zastąpić może decyzja sądu penitencjarnego (art. 117 kkw). Trafne więc jest stanowisko, że sąd penitencjarny, procedując w trybie art. 163 § 2 kkw, nie ma powinności wysłuchiwania skazanego bądź też uzyskiwania jego zgody przy orzekaniu w przedmiocie ustanawiania lub rozszerzania obowiązków (6 ) . Względy wychowawcze w rozumieniu, jakie zostało tu zaprezentowane, muszą być zasadniczą przesłanką orzekania także o oddaniu pod dozór oraz o zwolnieniu od dozoru w okresie próby. Istotne znaczenie ma przy tym dotychczasowa postawa i zachowanie skazanego (7 ) . Ustanowienie dozoru powinno nastąpić w szczególności wówczas, gdy przebieg okresu próby dowodzi, że skazany ma --- STRONA 3 --- problemy z wywiązywaniem się z nałożonych obowiązków; natomiast zwolnienie od dozoru gdy - wbrew pierwotnym obawom - realizuje on nałożone obowiązki i przestrzega porządku prawnego (8 ) oraz istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że tak będzie zachowywał się nadal. Zwolnienie od dozoru w okresie próby jest możliwe także wtedy, gdy został on orzeczony w postanowieniu o warunkowym zwolnieniu wobec skazanego wymienionego w art. 159 zd. 2 kkw, a więc w wypadkach, gdy - w myśl tego przepisu - „oddanie pod dozór kuratora sądowego jest obowiązkowe” . Mowa jest w nim jedynie o obowiązkowym „oddaniu” pod dozór, a więc o jego orzeczeniu w postanowieniu o warunkowym zwolnieniu. Nie pozbawia to sądu prawa do zwolnienia od takiego dozoru w okresie próby, jeżeli przemawiają za tym względy wychowawcze. Inna jest sytuacja, gdy dozór został orzeczony na podstawie art. 95 § 2 kk lub art. 98 kk wobec skazanych, co do których orzeczony został w wyroku środek zabezpieczający. Powołane przepisy nie posługują się pojęciem „obowiązkowe oddanie pod dozór” , ale używają zwrotu: „dozór jest obowiązkowy” . Jest to jakościowo inna sytuacja, a więc taka, w której obowiązkowe jest nie tylko oddanie pod dozór, ale także obowiązkowe jest jego kontynuowanie w całym okresie próby (9 ) . Należy zatem przyjąć, że w wypadku oddania skazanego pod dozór na podstawie art. 95 § 2 kk lub art. 98 kk zwolnienie od dozoru w okresie próby nie jest możliwe. Przedstawiony problem nie jest prezentowany jednoznacznie w literaturze. Wydaje się, że przeważa pogląd taki, jaki został wyrażony wyżej (10 ) . Można też jednak spotkać stanowisko o dopuszczalności zwolnienia od dozoru w okresie próby również wtedy, gdy ustawa stanowi, że jest on obowiązkowy (11 ) . Skrótowe - bo tylko takie było możliwe, jako wynikające z istoty glosy - zaprezentowanie problematyki stosowania art. 163 § 2 kkw wypada zakończyć jeszcze jedną, istotną praktycznie kwestią. Otóż brzmienie tego przepisu nie zabrania łączenia w jednym postanowieniu dwóch lub nawet wszystkich wymienionych w nim sposobów modyfikacji postanowienia o warunkowym zwolnieniu. Nie ma też prawnych przeszkód do wielokrotnego orzekania na podstawie art. 163 § 2 kkw, co oznacza, że w zależności od istniejących uwarunkowań, określanych jako względy wychowawcze, możliwa jest zmiana uprzednich postanowień w tym przedmiocie, wydanych już po orzeczeniu warunkowego zwolnienia. Jest tylko jeden formalny warunek, na który zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w glosowanym postanowieniu: jest na to czas wyłącznie w okresie próby. (1 ) K. Postulski (w:) Z. Hołda, K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 2005, str. 554; zob. też S. Pawela: Kodeks karny wykonawczy, Praktyczny komentarz, Warszawa 1999, str. 360. (2 ) Zob. S. Lelental: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2001, str. 455. (3 ) M. Kalitowski (w:) Kodeks karny, Komentarz (praca zbiorowa), Gdańsk 2005, str. 647. (4 ) Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 31 sierpnia 2006 r. II AKzw 546/2006 (Krakowskie Zeszyty Sądowe 2007/1 poz. 107). (5 ) Zob. m.in. Z. Kubec: Glosa do uchwały Składu Siedmiu Sędziów SN z dnia 20 grudnia 1962 r. VI KO 37/62 (OSPiKA 1963/4 str. 195); S. Pławski: Prawo penitencjarne, Warszawa 1968, str. 191; G. Wiciński: Glosa do postanowienia Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 23 marca 1999 r. II AKz 114/99 (Prokuratura i Prawo 2000/7-8 str. 89); W. Rodakiewicz: Okres próby warunkowego przedterminowego zwolnienia z reszty kary pozbawienia wolności sprawców młodocianych, (w:) Nowa Kodyfikacja Prawa karnego, t. X, Wrocław 2002, str. 332; W. Zalewski: Glosa do uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2005 r. I KZP 30/2004 (Gdańskie Studia Prawnicze 2005/3 str. 97 i n.). (6 ) K. Postulski (w:) Z. Hołda, K. Postulski, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Gdańsk 2005, str. 554. (7 ) T. Szymanowski (w:) T. Szymanowski, Z. Świda, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 1999, str. 375. (8 ) P. Hofmański, L.K. Paprzycki (w:) Kodeks karny. Komentarz pod red. O. Górniok, Warszawa 2006, str. 282. (9 ) Szczegółowo na ten temat K. Postulski: Glosa do uchwały Składu Siedmiu Sędziów SN z dnia 18 października 2001 r. I KZP 22/2001 (Palestra 2003/5-6 str. 266). (10 ) Zob. m.in. S. Lelental: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 2001, str. 446; K. Daszkiewicz: Dozór fakultatywny i obligatoryjny, Prokuratura i Prawo 2002/10 str. 33; K. Postulski: Glosa do uchwały Składu Siedmiu Sędziów SN z dnia 18 października 2001 r. I KZP 22/2001 (Palestra 2003/5-6 str. 266); M. Kalitowski: (w:) Kodeks karny, Komentarz (praca zbiorowa), Gdańsk 2005, str. 647; M. Budyn-Kulig (w:) Kodeks karny. Praktyczny komentarz, pod red. M. Mozgawy, Kraków 2006, str. 171; Z. Hołda (w:) Z. Hołda, J. Hołda, Prawo karne wykonawcze, Kraków 2006, str. 167. (11 ) A. Zoll (w:) Kodeks karny. Komentarz, pod red. A. Zolla, Kraków 2004, t. I, str. 1048; P. Hofmański, L.K. Paprzycki: (w:) Kodeks karny. Komentarz pod red. O. Górniok, Warszawa 2006, str. 282; A. Marek: Kodeks karny, Komentarz, Warszawa 2006, str. 277. Tak również wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale Składu Siedmiu Sędziów z dnia 18 października 2001 r. I KZP 22/2001 (OSNKW 2001/11-12 poz. 86).