Postanowienie ałem i źródłem wiadomości

--- STRONA 1 --- Glosa do postanowienia SN z dnia 19 kwietnia 2005 r., II KO 75/04. W postanowieniu z dnia 19 kwietnia 2005 r. II KO 75/2004 Sąd Najwyższy stwierdził, że skoro ujawnienie faktu, iż zawarte w wyroku dane personalne oskarżonego są nieprawdziwe, nie stanowi żadnej z przyczyn odwoławczych wymienionych w art. 439 § 1 kpk, to okoliczność taka nie stanowi podstawy wznowienia postępowania z urzędu. Postanowienie Sądu Najwyższego zasługuje na aprobatę. Skłania jednocześnie do kilku uwag związanych z tezą wyrażoną w postanowieniu. Sąd Najwyższy trafnie zwraca uwagę, że zgodnie z art. 542 § 1 i 2 kpk z wnioskiem o wznowienie postępowania sądowego może wystąpić jedynie podmiot, który w prawomocnie zakończonym procesie był stroną. Wyjątkowo wniosek w tym przedmiocie na korzyść złożyć może w razie śmierci skazanego osoba najbliższa. Oznacza to, że w żadnym wypadku sąd - czy to orzekający w pierwszej, czy drugiej instancji - nie może być autorem wniosku o wznowienie procesu (1 ) . Należy zwrócić uwagę na przepis art. 9 § 2 kpk. Zgodnie z tym przepisem strony i inne osoby bezpośrednio zainteresowane mogą składać wnioski o dokonanie również tych czynności, które organ może lub ma obowiązek podejmować z urzędu. W doktrynie wyrażany jest pogląd, że przepis ten nie dotyczy jednak sytuacji, w której ustawa dopuszcza zarówno działanie z urzędu, jak i na wniosek. Strona ma natomiast prawo powoływać w swoim wniosku nie tylko podstawy wznowienia wymienione w art. 540 kpk, ale także w art. 542 § 3 kpk, który wskazuje na uchybienia wymienione w art. 439 § 1 kpk. Przyjmuje się więc, że w sytuacji, gdy strona złożyła wniosek powołując się na art. 9 § 2 kpk, to powinien być on traktowany jako wniosek złożony w trybie art. 542 § 1-2 kpk, z wszystkimi tego konsekwencjami (opłaty, przymus adwokacko-radcowski) (2 ) . Tego rodzaju wniosek jest jednak dla sądu rozpoznającego sprawę także sygnałem i źródłem wiadomości, że być może zaistniały podstawy do wznowienia postępowania z urzędu. Sąd Najwyższy słusznie więc uznał, że w rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy nie był uprawniony do wystąpienia „z wnioskiem o wznowienie postępowania” . Mógł on natomiast - podobnie zresztą jak prezes sądu, przewodniczący wydziału czy upoważniony sędzia - zasygnalizować właściwemu sądowi, że pojawiła się przesłanka rodząca konieczność wznowienia postępowania z urzędu (3 ) . Sąd Najwyższy potraktował więc prawidłowo postanowienie Sądu Okręgowego w tej sprawie, jako inicjatywę wszczęcia postępowania o wznowienie konkretnego procesu z urzędu. Przepis art. 542 § 3 kpk stanowi, że wznowienie z urzędu dopuszczalne jest jedynie w wypadku stwierdzenia uchybień stanowiących tzw. bezwzględne przyczyny uchylenia orzeczenia (art. 439 § 1 kpk). W razie uznania, że prawomocne orzeczenie jest dotknięte uchybieniem wymienionym w art. 439 § 1 kpk, właściwy sąd ma obowiązek wznowienia postępowania. Sąd Najwyższy podkreśla, że wznowienie postępowania sądowego jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, służącym do kwestionowania orzeczeń prawomocnych i z tej racji wykluczona jest możliwość odstąpienia od zwężającej interpretacji przepisów określających warunki zastosowania tej instytucji, zwłaszcza w wypadku, gdy wznowienie procesu ma nastąpić ex officio. Sąd Najwyższy uważa, że nawet gdyby sięgnąć po wykładnię rozszerzającą, której wyczerpujący katalog bezwzględnych przyczyn odwoławczych nie podlega z uwagi na wyjątkowy charakter zawartych w nim uchybień (exceptiones non sunt extendendae), to i tak nie sposób byłoby któryś z powodów wskazanych w art. 439 § 1 kpk wiązać z sytuacją ujawnienia po uprawomocnieniu się wyroku informacji, że do osoby nim objętej odnoszą się inne dane personalne niż używane dotychczas (4 ) . Wydaje się jednak, że zagadnienie to nie jest jednak tak oczywiste. Problem pojawił się już wcześniej w literaturze w związku z problematyką tożsamości podmiotowej w aspekcie prawomocności orzeczenia. A. Kaftal podawał za H. Henkelem (5 ) przykład, który jest analogiczny do sprawy rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy. Pewna osoba, która popełniła przestępstwo i która została za nie skazana prawomocnym wyrokiem, wystąpiła pod fałszywym nazwiskiem. Według H. Henkela i A. Kaftala w takiej sytuacji, po ustaleniu rzeczywistych danych osoby skazanej, „wydany wyrok ma pełne zastosowanie” (6 ) . Sprawa nie wydaje się jednak być tak prosta. Przede wszystkim A. Kaftal nie wyjaśniał w jakim trybie mogłoby nastąpić ustalenie, kto faktycznie został skazany. W obecnym stanie prawnym wyjaśnienie tej kwestii nie mogłoby nastąpić w trybie art. 13 § 1 kkw. Zgodnie z tym przepisem „organ wykonujący orzeczenie oraz każdy, kogo orzeczenie bezpośrednio dotyczy, może zwrócić się do sądu, który je wydał, o rozstrzygnięcie wątpliwości co do wykonania orzeczenia lub zarzutów co do obliczenia kary” . Określenie „wątpliwości co do wykonania orzeczenia” jest na tyle nieostrym sformułowaniem, że może obejmować bardzo liczne sytuacje. Przyjmuje się jednak ogólną regułę, że na podstawie art. 13 kkw mogą być rozstrzygane tylko wątpliwości dotyczące tych konkretnych kwestii, które były w danym orzeczeniu rozstrzygane. Przedmiotem wyjaśnień przewidzianego w dyspozycji art. 13 kkw nie może być natomiast Autor: Rogalski Maciej Rodzaj: glosa Notka bibliograficzna: Glosa aprobująca Glosa do postanowienia SN z dnia 19 kwietnia 2005 r., II KO 75/04. Opublikowano: OSP 2006/4/39 --- STRONA 2 --- dokonywanie zmian lub uzupełnień orzeczenia, chociażby dane orzeczenie dotknięte było oczywistymi wadami. Sąd nie jest uprawniony do takich modyfikacji orzeczenia. Służą do tego środki odwoławcze lub nadzwyczajne środki zaskarżenia, np. wznowienie postępowania (7 ) . Podobnie przepis art. 13 kkw jest interpretowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Postanowienie wydane w trybie art. 13 kkw ma na celu jedynie wyjaśnienie wątpliwości, które mogą powstać m.in. na skutek nie dość precyzyjnych sformułowań zawartych w wyroku. Niedopuszczalne jest dokonywanie zmian lub uzupełnień wyroku w postanowieniu wydanym na podstawie art. 13 § 1 kkw (8 ) . W trybie tym można wyjaśnić tylko „wątpliwości co do wykonania orzeczenia lub zarzutów co do obliczenia kary” . Sytuacja, gdy w sentencji figuruje inna osoba niż faktyczny sprawca, który został skazany, nie może być uznana za „wątpliwości co do wykonania orzeczenia” . Nie chodzi tutaj bowiem o wątpliwości związane z wykonaniem orzeczenia, ale o zasadniczą kwestię, że w wyroku znajdują się dane innej osoby niż ta, która została faktycznie skazana. W sprawie rozpatrywanej przez Sąd Najwyższy, której rozstrzygnięcie jest przedmiotem glosy, nie wystąpił jednak problem trybu, w którym mogłoby nastąpić ustalenie, kto faktycznie został skazany, gdyż skazany w piśmie z 25 września 2004 r. potwierdził swoje prawdziwe dane osobowe. Nie zachodziła więc potrzeba przeprowadzania odpowiedniego postępowania w celu zweryfikowania jego danych osobowych. W przeciwnym wypadku, tj. w sytuacji, gdyby nie były znane rzeczywiste dane osobowe osoby skazanej, można byłoby rozważać, czy przypadek ten nie stanowi bezwzględnego powodu odwoławczego przewidzianego w art. 439 § 1 pkt 7 kpk. Sytuacja, gdy w sentencji prawomocnego wyroku skazującego jest inne nazwisko niż nazwisko, które faktycznie posiada osoba skazana, która popełniła przestępstwo, mogłaby zostać uznana za tego rodzaju sprzeczność w treści orzeczenia, która uniemożliwia jego wykonanie. Sprawa będąca przedmiotem rozpoznania przez Sąd Najwyższy dotyczyła zagadnienia, gdy występowała ta sama osoba, ale dane osobowe były błędne. Zupełnie odmiennie przedstawiałaby się sytuacja, gdyby nie tylko były błędne dane osobowe, ale i sprawcy byliby różni. Może zaistnieć sytuacja, gdy wyrok zostanie wydany w stosunku do innego podmiotu niż ten, którego wyrok dotyczy, np. osoba B zjawiła się na rozprawie głównej zamiast oskarżonego A. Według A. Kaftala, wyrok wydany w stosunku do osoby B należałoby uznać za nieważny z mocy samego prawa, natomiast w stosunku do oskarżonego A w zasadzie dopuszczalny byłby nowy proces (9 ) . „W zasadzie” , gdyż niektórzy autorzy (10 ) przyjmują, że przykładowo skazanie X za kradzież wcale nie przeszkadza ściganiu także Y za ten czyn nawet bez wzruszenia poprzedniego wyroku, pomimo nawet tego, że tylko jeden z oskarżonych jest winny. Odmienny pogląd prezentował L. Schaff, który uważał, że dwie osoby nie mogą być jednocześnie skazane prawomocnymi wyrokami za popełnienie czynu, którego konstrukcja wyłącza współsprawstwo. W przypadku więc, gdy w stosunku do jednej z tych osób zapadł skazujący wyrok prawomocny, to w stosunku do drugiej z nich postępowanie sądowe nie może być dopóty zakończone, dopóki pierwszy z wyroków nie zostanie uchylony w drodze wznowienia postępowania. W tym wypadku idem opiera się na tożsamości przedmiotowej. Rozważania nad przykładem skazania osoby B zamiast oskarżonego A były prowadzone w odmiennym stanie prawnym, m.in. kodeks postępowania karnego przewidywał instytucję nieważności orzeczeń z mocy prawa. Uwagi jednak co do sposobu rozwiązania podanej w przykładzie sytuacji są nadal aktualne. Zgodzić się należy co do zasady ze stanowiskiem L. Schaffa, że dwie osoby nie mogą być jednocześnie skazane prawomocnymi wyrokami za popełnienie czynu, którego konstrukcja wyłącza współsprawstwo. Pogląd L. Schaffa jest słuszny, ale pod warunkiem, że mamy do czynienia z jednym czynem popełnionym przez jednego sprawcę. Podany przykład z osobami A i B dotyczy takiej właśnie sytuacji. W obecnie obowiązującym stanie prawnym w przypadku, gdyby w stosunku do osoby, która nie popełniła czynu, zapadł prawomocny wyrok skazujący, stanowiłoby to podstawę do wznowienia postępowania w oparciu o przepis art. 540 § 1 pkt 2 lit. a kpk. Zgodnie z tym przepisem postępowanie sądowe zakończone prawomocnym orzeczeniem wznawia się, jeżeli po wydaniu orzeczenia ujawnią się nowe fakty lub dowody nie znane przedtem sądowi, wskazujące na to, że skazany nie popełnił czynu albo czyn jego nie stanowił przestępstwa lub nie podlegał karze. Sąd Najwyższy w rozpoznawanej sprawie słusznie więc przyjął, że skoro brak jest podstaw do wznowienia postępowania z urzędu z powodu nieprawdziwych danych personalnych oskarżonego zawartych w wyroku, nie można z tej przyczyny wznowić postępowania. Słusznie także uznał, że w sytuacji, gdy uprawniony podmiot nie złożył stosownego wniosku, nie mógł także orzec o oddaleniu tego wniosku ani o pozostawieniu go bez rozpoznania, i że dyspozytywna treść orzeczenia powinna po prostu wyrażać to, co faktycznie postanowił w wyniku rozpoznania podjętej z urzędu sprawy. (1 ) Z uzasadnienia glosowanego postanowienia SN z dnia 19 kwietnia 2005 r. II KO 75/2004. (2 ) P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. III, Warszawa 2004, str. 248. Zob. także T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego wraz z komentarzem do ustawy o świadku koronnym, Kraków 2003, str. 1352. (3 ) Z uzasadnienia glosowanego postanowienia SN z dnia 19 kwietnia 2005 r. II KO 75/2004. (4 ) Z uzasadnienia glosowanego postanowienia SN z dnia 19 kwietnia 2005 r. II KO 75/2004. (5 ) H. Henkel: Strafverfahrensrechts, Stuttgart, Kolonia 1953, str. 444. --- STRONA 3 --- (6 ) A. Kaftal: Prawomocność wyroków sądowych w polskim prawie karnym procesowym, Warszawa 1966, str. 189. (7 ) Zob. S. Lelental: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Warszawa 1999, str. 117; S. Pawela: Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, Białystok 1993, str. 78. (8 ) Zob. postanowienie SN z 2 marca 1976 r. VI KRN 14/76 (OSNPG 1976/6 poz. 59 str. ). (9 ) A. Kaftal: Prawomocność wyroków sądowych w polskim prawie karnym procesowym, Warszawa 1966, str. 189-190. (10 ) S. Śliwiński: Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1961, str. 453; M. Cieślak: Zagadnienia dowodowe w procesie karnym, Warszawa 1955, str. 262.