Postanowienie akt. XXI Ko 24/14 zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób

--- STRONA 1 --- Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 24 kwietnia 2015 r. II AKa 97/15 1. 2. 3. UZASADNIENIE Skład orzekający Przewodniczący: Sędzia SA Mirosław Ziaja (spr.). Sędziowie SA: Wiesław Kosowski, Piotr Mirek. Przy udziale Prokuratora Prok. Apel. Dariusza Wiory Sentencja Sąd Apelacyjny w Katowicach w II Wydziale Karnym po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2015 r. sprawy wnioskodawcy M. W. - w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie w sprawie Prokuratury Rejonowej K. 1 Ds 355/12 w okresie od 21 października 2012 r. do 11 grudnia 2012 r. na skutek apelacji pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 8 grudnia 2014 r. sygn. akt. XXI Ko 24/14 zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 w ten sposób, że podwyższa zasądzoną kwotę tytułem odszkodowania do wysokości 4.050 zł (cztery tysiące pięćdziesiąt złotych); w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy; kosztami sądowymi za II instancję obciąża Skarb Państwa. Uzasadnienie faktyczne Wyrokiem z dnia 8 grudnia 2014 r., sygn. XXI Ko 24/14 Sąd Okręgowy w., na podstawie art. 552 § 4 k.p.k. i art. 554 § 2 k.p.k. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy M. W., urodzonego w dniu (...) r. w Z., kwoty: - 15.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wynikłą z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania w sprawie Prokuratury Rejonowej K. o sygn. 1 Ds 355/12 w okresie od dnia 21 października 2012 r. do dnia 11 grudnia 2012 r. wraz z ustawowymi odsetkami od dnia prawomocności wyroku; II AKa 97/15 - Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach --- STRONA 2 --- 1) a) 2) 3) a) - 1050 zł tytułem odszkodowania z poniesioną szkodę wynikłą z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania w sprawie Prokuratury Rejonowej K. sygn. 1 Ds 355/12 w okresie od dnia 21 października 2012 r. do dnia 11 grudnia 2012 r. wraz z ustawowymi odsetkami od dnia prawomocności wyroku. W pozostałym zakresie Sąd oddalił roszczenie. Nadto Sąd Okręgowy w Katowicach kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa. Od opisanego powyżej wyroku apelację wywiódł pełnomocnik wnioskodawcy, zaskarżając go w punkcie 1 i 2. Zaskarżonemu orzeczeniu pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił: obrazę przepisów postępowania, która miała istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, a zwłaszcza: art. 7 k.p.k. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i dokonanie analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego w sposób dowolny, wbrew zasadom prawidłowego rozumowania oraz wbrew wskazaniom wiedzy i doświadczenia życiowego, zwłaszcza poprzez: - bezzasadną odmowę przyznania waloru wiarygodności twierdzeniom przesłuchanego w charakterze strony wnioskodawcy M. W. w części, w której wskazywał, że w czasie tymczasowego aresztowania miał 10 widzeń z członkami swojej rodziny, - bezzasadną odmowę przyznania waloru wiarygodności zeznaniom świadka E. W. w części, w której wskazywała, że w związku z tymczasowym aresztowaniem wnioskodawcy wykonała co najmniej 11 wyjazdów z A. do K, - bezzasadną odmowę przyznania waloru wiarygodności zeznaniom świadka G. W. w części, w której wskazywał, że w związku z tymczasowym aresztowaniem wnioskodawcy wykonał co najmniej 11 wyjazdów z A. do K.; a w konsekwencji: błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia, mający wpływ na jego treść, poprzez przyjęcie, iż członkowie rodziny wnioskodawcy M. W. w związku z tymczasowym aresztowaniem wnioskodawcy wykonali jedynie pięć wyjazdów z A. do K., podczas gdy ze zgromadzonego sprawie materiału dowodowego wynika, iż łącznie wyjazdów z A..do K. było jedenaście, co w konsekwencji doprowadziło do oddalenia roszczenia z tytułu odszkodowania za równowartość sześciu wyjazdów rodziny wnioskodawcy z A. do K. związanych z realizacją widzeń u M. W.; obrazę przepisów prawa materialnego, a to: art. 445 § 2 k.c. w zw. z art. 552 k.p.k. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i brak uwzględnienia przy ocenie stopnia doznanych przez wnioskodawcę krzywd medialnego charakteru sprawy, a w konsekwencji zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy M. W. zadośćuczynienia w kwocie nieadekwatnej do stopnia --- STRONA 3 --- b) doznanych krzywd z tytułu niesłusznego tymczasowego aresztowania w okresie od dnia 21 października 2012 r. do dnia 11 grudnia 2012 r., art. 361 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 552 k.p.k. poprzez ich niewłaściwą wykładnię, a w konsekwencji odmowę uwzględnienia wniosku o zasądzenie odszkodowania w zakresie szkody materialnej związanej ze studiami wnioskodawcy (kwota 1200 zł), jak również kosztów udzielonej wnioskodawcy pomocy prawnej (kwota 3700 zł brutto). Stawiając powyższe zarzuty skarżący wniósł o: - zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie 1 poprzez uwzględnienie w całości wniosku; - zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy zwrotu kosztów poniesionych w związku z reprezentowaniem wnioskodawcy przez pełnomocnika z wyboru przed Sądem I i II instancji. Uzasadnienie prawne Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: Apelacja zasługiwała częściowo na uwzględnienie. Analiza całokształtu ujawnionego w sprawie materiału dowodowego pozwala przyjąć, iż Sąd Okręgowy dowody te zgromadził w zakresie wystarczającym do podjęcia końcowego merytorycznego rozstrzygnięcia i wbrew wywodowi skarżącego ocenił go w sposób chroniony zasadą, o jakiej mowa w przepisie art. 7 k.p.k., co pozwoliło w konsekwencji na dokonanie logicznych i zgodnych z doświadczeniem życiowym ustaleń faktycznych, czemu sąd a quo dał wyraz w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu. Powyższego poglądu nie zmienia to, że sąd ad quem w pełni aprobując przyjętą ocenę dowodów oraz ustalenia faktyczne, nie do końca zgodził się z oceną prawną związaną z następstwami tych ustaleń w części dotyczącej zasądzonego na rzecz wnioskodawcy odszkodowania. Sąd Apelacyjny podzielił natomiast w całości ten fragment ustaleń Sądu Okręgowego, który odnosi się do zasądzonego na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienia za doznaną krzywdę związaną z niewątpliwie niesłusznym tymczasowym aresztowaniem w rozumieniu art. 552 pkt 4 k.p.k., objętym niniejszą sprawą, która to okoliczność dla stron była niekontrowersyjna. Powyższe dotyczy też wysokości zasądzonego zadośćuczynienia, które w relacji do wniosku obejmującego żądanie kwoty 20.000 zł żadną miarą nie można uznać za nieodpowiednie i wykraczające poza swobodę orzeczniczą Sądu Okręgowego, opartą na wszystkich ujawnionych przesłankach, którym nadano właściwy walor i znaczenie, a zatem brak jest podstaw do twierdzenia, że zasądzona kwota 15.000 zł z tego tytułu jest rażąco niewspółmiernie niska i tym samym wymagająca korekty w postępowaniu odwoławczym, zgodnie z wnioskiem apelującego. Brak jest tym samym powodów, aby podzielić tezę lansowaną w skardze odwoławczej, że sąd I instancji określając wysokość zadośćuczynienia należnego M. W. z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania w sprawie przez okres bez mała 2 miesięcy, naruszył przepis art. 445 § 2 k.k. w zw. z art. 552 k.p.k. poprzez "brak uwzględnienia przy --- STRONA 4 --- ocenie stopnia doznanych przez wnioskodawcę krzywd medialnego charakteru sprawy, a w konsekwencji zasądzenia od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy M. W. zadośćuczynienia w kwocie nieadekwatnej do stopnia doznanych krzywd...". Zgodnie z wywodami pełnomocnika wnioskodawcy w tym fragmencie, Sąd Okręgowy wprawdzie dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych przyjmując, że sprawa w której wnioskodawca był tymczasowo aresztowany, a związana z incydentami wywołanymi przez pseudokibiców na (...) w K. była głośna i szeroko komentowana w środku masowego przekazu o zasięgu ogólnopolskim, co wiązało się po opuszczeniu Aresztu Śledczego przez wnioskodawcę z pejoratywnymi określeniami wobec niego, jednak nie uwzględnił należycie tej okoliczności przy ocenie stopnia doznanych przez niego krzywd związanych z utratą dobrego imienia przez co zaniżył kwotę przyznanego zadośćuczynienia. Wbrew wyrażonemu tak stanowisku stwierdzić należy, sąd meriti w sposób staranny i prawidłowy ujął wszystkie okoliczności związane z ustaleniem odpowiedniej wysokości zasądzonego na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienia, z których większość, za wyjątkiem jedynie "medialnego" wydźwięku sprawy, w której M. W. był tymczasowo aresztowany okazała się niekontrowersyjna dla stron. Sąd Okręgowy miał natomiast w polu widzenia wszystkie okoliczności związane z faktem, iż przedmiotowa sprawa miała charakter medialny o zasięgu ogólnopolskim, z czym wiązały się negatywne komentarze społeczne wpływające na pejoratywny stosunek do wnioskodawcy i naruszenie jego dobrego imienia, co wynikało z dowodu z przesłuchania M. W. w charakterze strony oraz zeznań świadków - jego rodziców. Brak jest też racjonalnych podstaw do twierdzenia, że powyższa okoliczność objęta ustaleniami faktycznymi nie znalazła należytego i sprawiedliwego odzwierciedlenia w wysokości zasądzonego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę przy uwzględnieniu nadto pozostałych szczegółowo opisanych w motywach zaskarżonego wyroku przesłanek związanych z długością bezprawnego tymczasowego aresztowania, sposobem wykonywania powyższego środka zapobiegawczego wobec wnioskodawcy oraz jego stanu zdrowia psychicznego po opuszczeniu Aresztu Śledczego znajdującego odzwierciedlenie w leczeniu psychiatrycznym. Mając zatem w polu widzenia powyższe okoliczności Sąd Apelacyjny nie znalazł w środku odwoławczym wystarczających argumentów do uznania, że zasądzona na rzecz wnioskodawcy kwota zadośćuczynienia za doznaną krzywdę była nieodpowiednia, a zatem rażąco niewspółmiernie zaniżona. Sąd ad quem nie zgodził się również z wywodami apelacji, że Sąd Okręgowy przekroczył granice swobodnej oceny dowodów odmawiając waloru wiarygodności depozycjom wnioskodawcy M. W. oraz zeznaniom świadków E. W. i G. W. w zakresie, w jakim twierdzili, że w czasie tymczasowego aresztowania wnioskodawcy doszło do 10-11 widzeń z członkami jego rodziny, a nie jak ustalił to sąd I instancji, brat i rodzice wnioskodawcy w związku z widzeniami wykonali jedynie 5 przejazdów samochodem na trasie A. i z powrotem, generujących każdorazowo koszty 180 zł, co w sumie dawało tytułem odszkodowania łączną kwotę 900 zł. --- STRONA 5 --- Wbrew wyrażonemu przez pełnomocnika wnioskodawcy stanowisku, tak ocena przyjętych w tym fragmencie dowodów, jak i ustalenia faktyczne są prawidłowe, a zatem trudno uznać, że zasądzona z tego tytułu kwota odszkodowania została zaniżona. Sąd Okręgowy miał w polu widzenia informacje wynikające z powołanych w zarzutach apelacji osobowych źródeł dowodowych, trafnie jednak odmówił im w tym zakresie waloru wiarygodności, opierając ustalenia faktyczne na ujawnionych dokumentach, w tym w szczególności aktach tymczasowo aresztowanego wnioskodawcy część A i B, za czym przekonująco przemawia lektura pisemnego uzasadnienia zaskarżonego wyroku na str. 2- 3 i 5. Wskazane przez sąd meriti dowody stanowczo przeczą podawanej przez wnioskodawcę oraz jego rodziców widzeń w Areszcie Śledczym. Brak jest też jakichkolwiek dokumentów, które pozwoliłyby przyjąć, że działając w zgodzie z wymogami prawa rodzina wnioskodawcy ubiegała się o kolejne widzenia z M. W., co wymagało osobistej bytności w prokuraturze i zgody takiej nie uzyskiwała. Niezależnie natomiast od braku należytego udowodnienia powyższej okoliczności przez wnioskodawcę należałoby przyjąć, że przyjazdy członków rodziny z miejsca zamieszkania do siedziby organu dysponującego tymczasowo aresztowanym tylko po to, by uzyskać widzenie z wnioskodawcą, które okazałoby się w świetle przepisów prawa bezskutecznie nie mogą stanowić podstawy odszkodowania, o jakim mowa w przepisie art. 552 § 4 k.p.k. Dlatego też w pełni podzielając stanowisko faktyczno-prawne wyrażone w tym fragmencie przez Sąd Okręgowy, sąd II instancji nie znalazł wystarczających powodów dla aprobaty zarzutów oferowanych przez skarżącego, które miałyby wskazywać na potrzebę zasądzenia odszkodowania z tytułu widzeń członków rodziny z wnioskodawcą w Areszcie Śledczym ponad trafnie ustaloną ilość 5 razy, dającej podstawę do zasądzenia z tego tytułu łącznej kwoty 900 zł. Tym samym i w tym fragmencie zaskarżone rozstrzygniecie wymagało stabilizacji prawnej, podobnie jak niekontrowersyjna kwota 150 zł z tytułu przysłanej wnioskodawcy paczki żywnościowej. Jak wspomniano wyżej Sąd Apelacyjny, mimo że podzielił w tym zakresie prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, nie zgodził się z tym, że nie mogły one znaleźć należytego przełożenia na możliwość zasądzenia odszkodowania, na co trafnie też w większości zwrócił uwagę i wywiódł pełnomocnik wnioskodawcy. W pierwszej kolejności podzielić należało zarzuty i wnioski skarżącego dotyczące potrzeby objęcia odszkodowaniem, o jakim mowa w art. 552 § 4 k.p.k. zwrotu kosztów uiszczonego przez wnioskodawcę tzw. czesnego na okres 3 miesięcy, kiedy nie mógł on podjąć studiów wyższych w związku z bezprawnym tymczasowym aresztowaniem w kwocie 400 zł za każdy miesiąc. Nie może budzić wątpliwości, że tzw. czesne związane jest ze świadczeniem przez uczelnie wyższą nauki studentowi tak w postaci wykładów, jak i ćwiczeń umożliwiających i ułatwiających zapoznanie się z materiałem --- STRONA 6 --- naukowym w stopniu pozwalającym na zdanie egzaminu i zaliczenie semestru. Jeżeli zatem osoba taka w związku z bezprawnym tymczasowym aresztowaniem nie może skorzystać z objętych umową z uczelnią świadczeń naukowych, mimo uiszczenia stosownej opłaty, to niewątpliwie stanowi to w przepisie art. 552 § 4 k.p.k. podstawę do kompensaty poniesionej z tego tytułu szkody materialnej w wysokości uiszczonej opłaty i to niezależnie od tego, że po opuszczeniu Aresztu Śledczego wnioskodawca dodatkowym nakładem własnej pracy nadrobił zaległości w sposób umożliwiający efektywne zaliczenie semestru. Nie podzielając zatem w tym fragmencie odmiennego poglądu wyrażonego przez Sąd Okręgowy o braku szkody wymagającej kompensaty, orzeczono jak w części dyspozytywnej, podwyższając kwotę odszkodowania o 1200 zł (3 x 400 zł). Sąd Apelacyjny podzielił też, co do zasady wywody skarżącego w zakresie, w jakim tytułem odszkodowania domagał się zasądzenia poniesionych przez wnioskodawcę kosztów obrony z wyboru. W świetle ujawnionych i prawidłowo ocenionych przez Sąd Okręgowy dowodów w toczącym się śledztwie, które konsekwencji zostało prawomocnie umorzone postanowieniem prokuratora z dnia 7 maja 2013 r. wnioskodawca posiadał obrońcę z wyboru w osobie adw. I. P. Zgodnie z załączoną do akt kserokopią faktury VAT nr 8/12/2012 koszty obrony związane ze sprawą karną dotyczącą M. W. wraz z podatkiem VAT ustalone zostały z obrońcą na kwotę 3700 zł i zapłacone przelewem przez matkę wnioskodawcy w dniu 5 grudnia 2012 r. w toku jeszcze tymczasowego aresztowania jej syna, przy czym, co niekontrowersyjne, następnie zostały one przez wnioskodawcę zwrócone. Sądowi Apelacyjnemu w niniejszym składzie znane są poglądy prawne zawarte w judykaturze wskazujące na to, że w skład szkody, o jakiej mowa w przepisie art. 552 § 4 k.p.k. nie mogą wchodzić poniesione koszty obrony z wyboru, bo te powinny być zasądzone w orzeczeniu kończącym postępowanie karne lub ewentualnie postanowieniu orzeczenie to uzupełniającym, a więc w innym trybie procesowym. Nie kontestując takiej możliwości, Sąd Apelacyjny nie znajduje natomiast podstaw do oddalenia wniosku o odszkodowanie w powyższym zakresie w sytuacji, gdy strona nie skorzystała z uprawnień, o których mowa wyżej. Nie może budzić wątpliwości, że w świetle przepisu art. 632 pkt 2 k.p.k. wobec umorzenia śledztwa z uwagi na brak dostatecznych dowodów winy w postępowaniu w tym przedmiocie, a więc orzeczeniu kończącym postępowanie karne, winno być zawarte przez prokuratora rozstrzygnięcie co do zwrotu kosztów obrony z wyboru. Brak takiego orzeczenia wobec braku stosownego wniosku w tym zakresie nie pozbawia wnioskodawcy legitymacji czynnej do ubiegania się o stosowane odszkodowanie oparte na przepisie art. 552 § 4 k.p.k. związane ze zwrotem poniesionych kosztów obrony z wyboru. Omawianego roszczenia nie falsyfikuje też i to - jak uznał Sąd Okręgowy - że poniesione koszty obrony z wyboru nie specyfikowały, w jakiej części dotyczą one tymczasowego aresztowania, które w następstwie okazało się niewątpliwie niesłuszne, jeśli zważyć, że rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów --- STRONA 7 --- Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów Sądu Najwyższego, Sądów Powszechnych, Sądów Administracyjnych, Krajowej Izby Odwoławczej, Głównej Komisji Orzekającej. nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (zwanej dalej Rozporządzeniem) nie ustala w ogóle stawek minimalnych w sprawach karnych związanych z zastępstwem adwokackim w postępowaniu w przedmiocie tymczasowego aresztowania. Tym samym podejmowane w tym zakresie incydentalne czynności obrończe winny zawierać się w globalnej opłacie związanej ze stawką minimalną lub jej wielokrotnością za dany etap postępowania karnego, zakończony konkretnym prawomocnym orzeczeniem. Wprawdzie przepis art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze określa, że opłaty za czynności adwokackie ustala umowa z klientem, co może rodzić pewną dowolność wynikającą z zasady swobody zawierania umów między stronami, jednak podstawa do zasądzenia przez sądy kosztów zastępstwa adwokackiego z tytułu obrony z wyboru nie może wykraczać poza unormowania wynikające ze wskazanego Rozporządzenia, a zatem dotyczyć kwoty przewyższającej sześciokrotną wysokość stawki minimalnej oraz obejmować też zwrotu podatku VAT, skoro ten dotyczy obrony z urzędu. W sytuacji zatem, gdy ustalona umowa z klientem obejmuje kwotę przekraczającą maksymalną opłatę za czynności adwokackie z tytułu zastępstwa prawnego z wyboru w sprawie karnej, brak jest podstaw do zasądzenia odszkodowania z tego tytułu w oparciu o przepis art. 552 § 4 k.p.k. w kwocie wyższej aniżeli znajdującej normatywne uregulowanie w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości. Skoro ustawowo przyznano możliwość zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego z wyboru w wypadku uniewinnienia lub umorzenia postępowania w wysokości nie większej niż sześciokrotność stawki minimalnej, to brak jest racjonalnych podstaw do różnicowania zasądzonej kwoty w zależności od tego czy osoba, która została uniewinniona lub co do której umorzono postępowanie, była tymczasowo aresztowana czy też nie. Jeżeli zatem przyjąć, że sprawa karna dotycząca wnioskodawcy, w której prokurator prawomocnie umorzył postępowanie wobec braku dowodowych podstaw do wniesienia aktu oskarżenia objęta była śledztwem, to stawka minimalna stanowiąca podstawę do zasądzenia opłaty z tytułu zastępstwa adwokackiego z wyboru wynosiła 300 zł. Tym samym maksymalnie, przy przyjęciu sześciokrotności tej stawki, opłata za obronę z wyboru w postępowaniu przygotowawczym, dającą podstawę do uzyskania odszkodowania nie mogła przekroczyć 1800 zł. Dlatego też w omawianym fragmencie kwota odszkodowania powiększona została o 1800 zł, przy braku podstaw do uwzględnienia żądania skarżącego w kwocie wyższej, bo sięgającej 3700 zł. Tym samym orzeczono jak w części dyspozytywnej.