Postanowienie 1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób

--- STRONA 1 --- Sygn, akt IV Ca 568/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 września 2007r. Sąd Okręgowy w Katowicach Wydział IV Cywilny Odwoławczy w składzie: Przewodniczący: SSO Małgorzata Staszków - Greiner Sędziowie: SSO Tadeusz Barański SSO Marta Szczocarz - Krysiak (spr.) Protokolant: Mirosława Kapitan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2007r. w Katowicach sprawy z powództwa W.W. przeciwko Skarbowi Państwa — o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w z dnia ., sygn. akt 1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.000 zł (jeden tysiąc złotych) z odsetkami w wysokości 11,5 % od dnia 7 września 2007r. i dalszymi odsetkami ustawowymi w razie zmiany ich wysokości a w pozostałej części powództwo oddala; 2. oddala apelację w pozostałej części. 1 --- STRONA 2 --- sygn. akt IV Ca 568/07 UZASADNIENIE Powód W.W. wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa — kwoty 10.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia orzeczenia na podstawie art. 77 Konstytucji RP i art. 417 kc. W uzasadnieniu żądania powód wskazał, iż odbywa karę pozbawienia wolności a pozwany obowiązany jest zapewnić mu minimalne warunki bytowe odpowiadające standardom przewidzianym w prawie polskim i międzynarodowym, czego jednak nie uczynił. Powód wymienił szereg działań i zaniechań pozwanego (w tym m.in. przeludnienie cel), wskazując, iż w związku z nimi został w okresie izolacji w Areszcie Śledczym w poddany niezgodnemu z prawem, nieludzkiemu i poniżającemu traktowaniu - co w jego ocenie rodzi po stronie pozwanego konsekwencje odszkodowawcze. Powód wskazał, iż doszło do wyrządzenia mu szkody materialnej z art. 77 Konstytucji RP. Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o jego oddalenie, zaprzeczając, aby w A reszcie Śledczym w miały miej sca opisane w pozwie uchybienia i zaniedbania. W szczególności zaś pozwany wskazał, iż powód w czasie pobytu w areszcie był traktowany zgodnie z zasadą humanitaryzmu. Pozwany przyznał natomiast, że w okresie pobytu powoda stan zakwaterowania osadzonych w areszcie przekraczał 100% pojemności — co jednak zdaniem pozwanego odpowiada dyspozycji przepisu art. 248 § l kkw. Wyrokiem z dnia 16 marca 2007r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo w całości. Podstawę faktyczną powyższego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne: Powód przebywał w Areszcie Śledczym w w okresie od 26 października 2006r. do 22 stycznia 2007r., w celi nr 18 oddziału I a potem w celi nr 103 oddziału IV. W tym czasie stan zakwaterowania osadzonych w areszcie przekraczał 100% pojemności, wobec czego Dyrektor Aresztu zdecydował o umieszczeniu osadzonych (w tym powoda) w warunkach, w których powierzchnia w celi na jedną osobę jest mniejsza niż 3 m 2 . Jakość i temperatura wydawanych osadzonym posiłków była prawidłowa. W Areszcie organizowane są zajęcia o charakterze rekreacyjno- wychowawczym polegające na projekcji filmów, oglądaniu telewizji oraz korzystaniu z gier świetlicowych. Powód w czasie pobytu w areszcie korzystał z biblioteki, dwukrotnie zwracał się z prośbą 0 pozwolenie na skorzystanie z telefonu w godzinach przedpołudniowych, na co uzyskał zgodę. W dniach 10-12 października 2006r. Sędzia Sądu Okręgowego w przeprowadził wizytację Aresztu stwierdzając w protokole, że kierownictwo Aresztu i funkcjonariusze służby więziennej w sposób prawidłowy i praworządny realizują zadania wynikające z przepisów kodeksu karnego wykonawczego w zakresie wykonywania tymczasowego aresztowania oraz kary pozbawienia wolności. Powód w czasie pobytu w Areszcie występował z licznymi skargami kierowanymi do Dyrektora Aresztu, Wydziału Penitencjarnego Sądu Okręgowego w oraz Okręgowego Inspektoratu Służby Więziennej zarzucając m.in. że był zastraszany, bity i kopany przez funkcjonariuszy, że w Areszcie nie ma psychologa, że został pozbawiony obiadu, że nie ma możliwości korzystania z literatury prawniczej, że bezprawnie osadzono go w celi izolacyjnej, że przetrzymywana i niszczona jest jego korespondencja, że utrudniano mu kontakty z rodziną i światem zewnętrznym. 2 --- STRONA 3 --- sygn. akt IV Ca 568/07 Wobec takich ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, iż powództwo powoda nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem nie udowodnił ani nawet nie wskazał na czym miałaby polegać szkoda materialna jakiej doznał, jaka jest jej wysokość i związek między jej powstaniem a działaniem pozwanego. Nadto zaś powód nie wykazał, aby pozwany dopuścił się opisanych w pozwie działań i zaniechań — bowiem przedstawił w tym zakresie jedynie własne twierdzenia oraz odpisy własnych skarg. Przeciwko powyższemu wyrokowi apelację wniósł powód zaskarżając go w całości oraz wnosząc o jego zmianę poprzez uznanie jego powództwa za zasadne. Skarżący zarzucił błędy w ustaleniach faktycznych, obrazę obowiązujących przepisów zawartych w Konstytucji oraz prawie międzynarodowym. Skarżący wskazał także, że wskutek pobytu w źle oświetlonej celi pogorszył mu się wzrok, a wobec braku dostępu do kodeksów utracił towar zakupiony w Tajlandii i Korei. Zdaniem skarżącego dowodem na opisane przez niego działania pozwanego były skargi, w których podał także nazwiska świadków — o których przesłuchanie wniósł w apelacji. Sąd Okręgowy zważył, co następuje: Apelacja powoda jest częściowo uzasadniona. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż całkowicie bezzasadnym jest podniesiony w apelacji zarzut poczynienia przez Sąd pierwszej instancji błędnych ustaleń faktycznych. Powód opisując — naganne jego zdaniem - działania i zaniechania pozwanego, nie przedstawił na poparcie swoich twierdzeń żadnych dowodów, poprzestając na złożeniu odpisów wnoszonych przez siebie licznych skarg i wniosków. Wbrew przekonaniu powoda owe skargi i wnioski w żadnym razie nie stanowią dowodu, że opisane w nich działania i zaniechania miały w rzeczywistości miejsce. Zarzut nieprzeprowadzenia dowodu z zeznań świadków jest całkowicie pozbawiony podstaw, bowiem żaden tego rodzaju dowód nie został zgłoszony. Powód w składanych do akt sprawy odpisach niektórych skarg zamieścił jedynie imiona i nazwiska kilku osób nie wnosząc jednakże o ich przesłuchanie. Przepis art. 232 kpc nakłada na strony obowiązek wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których strony wywodzą skutki prawne. Jeśli zaś strona nie przedstawia dowodów, to uznać należy, iż dany fakt nie został wykazany (udowodniony). Wprawdzie przepis ten zawiera też postanowienie, iż sąd może dopuścić dowód nie wskazany przez stronę, jednakże dopuszczenie dowodu z urzędu jest co do zasady prawem, a nie obowiązkiem sądu, co oznacza, że tylko w wyjątkowym wypadku — który w sprawie niniejszej nie zachodzi - może zostać uznane za obowiązek, którego naruszenie jest zarzucalne procesowo. Wymaga podkreślenia, że samo twierdzenie strony nie jest dowodem, a twierdzenie dotyczące istotnej dla sprawy okoliczności (art. 227 kpc) powinno być udowodnione przez stronę to twierdzenie zgłaszającą — czyli tę, która z określonego faktu wywodzi dla siebie skutki prawne (art. 232 kpc i art. 6 kc). Nie wymagają dowodu jedynie te okoliczności faktyczne, które zostały przez stronę przeciwną wyraźnie przyznane, jeśli przyznanie nie budzi wątpliwości (art. 229 kpc). Nadto zaś, gdy strona nie wypowie się co do twierdzeń strony przeciwnej o faktach, sąd, mając na uwadze wyniki całej rozprawy, może fakty te uznać za przyznane (art. 230). 3 --- STRONA 4 --- sygn. akt IV Ca 568/07 Spośród wszystkich faktów wskazanych przez powoda, pozwany wyraźnie przyznał jedynie to, że w czasie pobytu powoda w Areszcie Śledczym w stan zakwaterowania osadzonych przekraczał 100% pojemności w związku z czym osadzeni — w tym i powód — przebywali w przeludnionych celach (tj. takich, w których powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego była mniejsza niż 3 m 2 ). Uzasadnionym jest ponadto uznanie za przyznaną tej okoliczności, iż w celach, w których przebywał powód, urządzenia sanitarne nie były odgrodzone od reszty pomieszczenia - bowiem co do tego twierdzenia powoda pozwany nie wypowiedział się. Wszystkie inne twierdzenia powoda zostały natomiast wyraźnie i stanowczo przez pozwanego zaprzeczone — a wobec tego, że powód nie przedstawił żadnych dowodów dla wykazania ich prawdziwości, trafnie uznał je Sąd pierwszej instancji za niewykazane. Odnosząc się zaś do podjętej przez powoda dopiero w apelacji próby wykazania prawdziwości swych twierdzeń poprzez wniosek o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, stwierdzić należy, że jest ona spóźniona, stąd wniosek ten nie zasługiwał na uwzględnienie. Skuteczność zgłoszenia przed sądem drugiej instancji nowego faktu lub dowodu uzależniona jest od wykazania, że strona nie mogła go powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba jego powołania wynikła później. Wyczekiwanie z dowodzeniem swoich twierdzeń i zgłaszaniem dowodów na odparcie twierdzeń strony przeciwnej, aż do wyniku postępowania pierwszej instancji i wnioskowanie ich dopiero w apelacji w wypadku niekorzystnego rozstrzygnięcia sprawy, nie może uzasadniać odstępstwa od zasady skoncentrowania materiału procesowego przed sądem pierwszej instancji, co prowadzi do ograniczenia „prawa nowości", której daje wyraz art. 381 kpc. Strona, która dopuszcza się zaniedbania w zakresie przysługującej jej inicjatywy dowodowej w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, musi się liczyć z tym, że sąd drugiej instancji jej wniosku dowodowego nie uwzględni. Tymczasem skarżący nie twierdzi nawet, że dowodu tego nie mógł pow ołać przed Sądem pierwszej instancj i, z tej też przycz yn y, Sąd Okręgow y na podstawie art. 381 kpc oddalił wnioski dowodowe skarżącego zawarte w apelacji. Dla oceny zasadności żądania powoda, niezbędnym jest w pierwszej kolejności ustalenie, z jakiego tytułu powód domagał się zapłaty kwoty 10.000 zł - w szczególności zaś, czy istotnie (jak przyjął Sąd pierwszej instancji) powód żądał wskazanej kwoty jedynie tytułem odszkodowania za wyrządzoną mu szkodę majątkową („materialną"). Tytułem wstępu do rozważenia powyższego, przypomnieć także należy, iż przez szkodę rozumie się nie tylko szkodę majątkową, ale także szkodę niematerialną (uszczerbek niematerialny) — zwaną krzywdą. Szkoda majątkowa — jak trafnie wskazał Sąd Rejonowy — może występować w postaci szkody na mieniu lub szkody na osobie. Ta pierwsza polega na bezpośrednim uszczerbku w składnikach majątku poszkodowanego (np. zniszczeniu lub utracie należącej do niego rzeczy). Natomiast szkoda majątkowa na osobie polega na takim naruszeniu dóbr osobistych określonej osoby, w następstwie którego dochodzi w sposób pośredni do negatywnych następstw w majątku tej osoby (np. uszkodzenie ciała pociągnęło za sobą konieczność leczenia to zaś spowodowało szkodę majątkową wyrażającą się w równowartości kosztów leczenia jakie poniósł poszkodowany). W razie doznania szkody majątkowej poszkodowany może domagać się naprawienia szkody albo poprzez przywrócenie stanu poprzedniego (np. naprawę zniszczonej rzeczy) albo przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej (odszkodowania pieniężnego) — „odpowiedniej" czyli w takiej wysokości, aby nastąpiło wyrównanie uszczerbku majątkowego w majątku 4 --- STRONA 5 --- sygn. akt IV Ca 568/07 poszkodowanego (art. 363 kc). Jest przy tym istotnym, że udowodnienie wysokości szkody i jej wysokości obciąża poszkodowanego (art. 6 kc). Jeśli zaś chodzi o szkody niemajątkowe (krzywdy), to ogólnie rzecz ujmując polegają one na cierpieniach fizycznych i psychicznych. Tego rodzaju szkoda nie wyraża się w uszczerbku majątkowym (choć może on występować równocześnie, wówczas jednak podlega naprawieniu na przytoczonych wyżej zasadach ogólnych). Z tytułu takiej szkody nie można zatem domagać się odszkodowania (w ścisłym tego słowa znaczeniu) lecz zadośćuczynienia pieniężnego, którego zasądzenie jest dopuszczalne tylko w wypadkach przewidzianych w przepisach szczególnych (w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia — art. 445 § l w zw. z art. 444 kc oraz w razie naruszenia innych dóbr osobistych — art. 24 § l kc). W związku z powyższym, Sąd Okręgowy w pełni akceptuje zaskarżone rozstrzygnięcie w zakresie, w jakim rozstrzygnięto w nim o żądaniu odszkodowania za rzekomo poniesioną przez powoda „szkodę materialną" — rozumianą jako szkoda majątkowa. Całkowicie trafnym bowiem pozostaje stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż powód nawet w przybliżeniu nie wskazał na czym owa „szkoda materialna" miałaby polegać. W szczególności zaś nie przytoczył żadnych faktów, pozwalających na przyjęcie, iż na skutek opisanych w pozwie zdarzeń doznał uszczerbku majątkowego. Jedyne tej treści twierdzenie pojawia się dopiero w apelacji, gdzie skarżący wskazał, iż na skutek braku dostępu do kodeksów utracił towar zakupiony w Tajlandii i Korei. Pomijając już fakt, iż skarżący nie wskazuje nawet wysokości owej szkody (wartości rzekomo utraconego towaru), zauważyć należy, iż jest to w istocie całkowicie nowa okoliczność faktyczna — tymczasem jak już wyżej wskazano — dopuszczalność powoływania nowych faktów na tym etapie postępowania jest istotnie ograniczona (art. 381 kpc) i wymaga wykazania (czego powód nie uczynił), że wcześniejsze ich powołanie było niemożliwe lub niepotrzebne. Niemniej jednak uważne zapoznanie się z treścią uzasadnienia pozwu, nie pozwala na uznanie, iż żądanie powoda ograniczało się do żądania naprawienia szkody majątkowej. Powód wielokrotnie wskazywał, iż podczas osadzenia w Areszcie Śledczym w poddany został niezgodnemu z prawem, nieludzkiemu i poniżającemu traktowaniu wynikającemu z niezapewnienia humanitarnych warunków izolacji tj. szczegółowo wymienionych działań i zaniechań pozwanego (ściśle — Dyrektora i Funkcjonariuszy Służby Więziennej Aresztu Śledczego w). W ocenie Sądu Okręgowego nie może ulegać wątpliwości, że powód już w pozwie w dostatecznie wyraźny sposób wskazał podstawę faktyczną roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu „niezgodnego z prawem, nieludzkiego i poniżającego" traktowania w Areszcie Śledczym w , w którym został osadzony w celach nie spełniających wymogu zapewnienia powierzchni 3 m 2 na osobę oraz przy braku oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia przeznaczonej do spania, odpoczynku i spożywania posiłków (oraz na skutek innych szczegółowo opisanych działań i zaniechań, które jednak nie zostały udowodnione). Nie sprzeciwia się powyższemu wnioskowi fakt, że powód posługuje się pojęciem „odszkodowanie" zamiast „zadośćuczynienie" — nie jest bowiem prawnikiem i przyjąć należy, że użył słowa „odszkodowanie" w jego potocznym znaczeniu, które nie ogranicza się jedynie do wyrównania uszczerbku majątkowego (patrz: Popularny słownik języka polskiego, pod red. Bogusława Dunaja, Wydawnictwo Wilga, 2001 r., który podaje: odszkodowanie — określona kwota pieniędzy stanowiąca rekompensatę, wyrównanie poniesionych strat lub doznanych krzywd). Nie może mieć także decydującego 5 --- STRONA 6 --- • 6 --- STRONA 7 --- sygn. akt IV Ca 568/07 znaczenia fakt, iż powód nie posługuje się pojęciem „naruszenia dóbr osobistych", ani też nie wskazuje wprost, jakie jego dobro osobiste zostało naruszone. Jednoznacznie i wyraźnie powód podał bowiem, że został „poddany poniżającemu traktowaniu" poprzez „zmuszenie" go do odbywania kary w opisanych -warunkach „co jest niezgodne z prawem i rodzi konsekwencje odszkodowawcze". Wymaga bowiem podkreślenia, że „poniżenie kogoś" oznacza właśnie naruszenie czyjejś godności i intymności (patrz: przywołany wyżej Popularny słownik języka polskiego: poniżać — traktować kogoś źle, powodować, że ktoś traci swoją godność, zawstydzać kogoś; poniżenie - stan, w którym znajduje się człowiek poniżany, upokorzenie, pohańbienie; poniżający — obrażający czyjąś godność, czyjeś dobre imię). Użycie sformułowania „zostałem poddany poniżającemu traktowaniu" uznać zatem należy za wystarczająco jasne wskazanie, że doszło do naruszenia określonych dóbr osobistych powoda a mianowicie jego godności i prawa do intymności. Reasumując stwierdzić należy, że powód wskazał zarówno naruszone dobro osobiste jak i sposób jego naruszenia oraz okoliczności, w jakich do tego doszło. Obowiązkiem Sądu było zatem rozpoznanie tego roszczenia w oparciu o właściwą podstawę prawną, którą stanowią przepisy art. 24 i 448 kc. Nie stało temu na przeszkodzie nieprecyzyjne określenie kwoty dochodzonego zadośćuczynienia — w tym również fakt, iż jak wynika z treści pozwu dochodzona kwota stanowić miała również odszkodowanie za jakieś, bliżej nieokreślone szkody materialne (choć niewątpliwie wyjaśnienie na początku postępowania jakiej konkretnie kwoty domaga się powód z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę a jakiej za rzekomo poniesione szkody materialne przyczyniłoby się do należytego ukierunkowania postępowania). Zważywszy, iż bezspornym było w niniejszej sprawie, że powód w czasie pobytu w Areszcie Śledczym w przebywał w celach, w których na jednego osadzonego przypadało mniej niż 3 m 2 powierzchni i w których urządzenia sanitarne nie były oddzielone od reszty pomieszczenia (pozostałe przywołane przez powoda fakty nie znalazły potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym), rozważenia wymaga czy okoliczności te mogą stanowić naruszenie jego dóbr osobistych (godności i prawa do intymności) a w konsekwencji rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa na podstawie art. 24 i art. 448 kc. Wymaga podkreślenia, iż w myśl art. 30 Konstytucji RP przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych. Obowiązek ten powinien być realizowany przez władze publiczne przede wszystkim wszędzie tam, gdzie Państwo działa w ramach imperium realizując swoje zadania represyjne, których wykonanie nie może prowadzić do większego ograniczenia praw człowieka i jego godności, niż to wynika z zadań ochronnych i celu zastosowanego środka represji. Pozostaje w związku z tym bezdyskusyjnym, że Państwo obowiązane jest zapewnić godziwe warunki odbywania kary pozbawienia wolności a wymóg ten znajduje wyraz w normach prawa międzynarodowego. Przywołać należy w pierwszym rzędzie art. 10 ust. l ratyfikowanego przez Polskę Międzynarodowego Paktu Praw Osobistych i Publicznych z dnia 19 grudnia 1966r. (Dz . U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167 i 169), który stanowi, że „każda osoba pozbawiona wolności będzie traktowana w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka". Z kolei art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 grudnia 1950r., ratyfikowanej przez Polskę w 1993r. (Dz. U z 1993 r. Nr 61 , poz. 284 ze zm.) stanowi, że nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu oraz wprowadza obowiązek władzy publicznej zapewnienia 7 --- STRONA 8 --- sygn. akt IV Ca 568/07 osobom osadzonym w zakładach karnych godziwych i humanitarnych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, nienaruszających godności ludzkiej. Łączy się z tym wynikający z art. 8 ust. l tejże Konwencji nakaz poszanowania życia prywatnego obywateli i ich prawa do intymności, co w odniesieniu do osób osadzonych w zakładach karnych oznacza obowiązek zapewnienia takich warunków bytowych i sanitarnych, w których godność ludzka i prawo do intymności nie doznają istotnego uszczerbku. Wskazane wyżej zasady wprowadza na grunt prawa polskiego Konstytucja RP w art. 40 (Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu), 41 ust. 4 (Każdy pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny) oraz art. 47 (Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym). Odwołać należy się również do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który rozpoznając sprawy dotyczące warunków odbywania kary pozbawienia wolności uznał za obowiązek Państwa dokonywanie systematycznej kontroli decyzji podejmowanych w zakładach karnych w celu zapewnienia odpowiednich warunków życia więźniów, z uwzględnieniem normalnych i uzasadnionych wymagań związanych z pozbawieniem wolności (wyrok z dnia 5 grudnia 1979 r. skarga 8224/78 i z dnia 12 stycznia 1995 r. skarga 21915/95). Zajmując się kwestią wielkości celi, w jakiej powinni przebywać więźniowie, jako elementu zapewnienia godziwych warunków odbywania kary pozbawienia wolności, ETPCz uznał za sprzeczną ze standardami Europejskiego Komitetu Zapobiegania Torturom powierzchnię 2,8 m 2 , jaka przypadała na osadzonego w rozpoznawanej sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 9 marca 2006 r. (skarga nr 73786/01). W orzeczeniu z dnia 19 kwietnia 2001 r. (skarga nr 28524/95) Trybunał stwierdził, że przebywanie w zatłoczonej celi z nieodpowiednią wentylacją i z otwartą toaletą, brakiem możliwości uczestniczenia w zajęciach i kursach oraz korzystania z biblioteki, powoduje wzrost poczucia przygnębienia i niższości i może być oceniany jako upokarzające i poniżające traktowanie więźniów, stanowiące naruszenie art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Natomiast w orzeczeniu z dnia 6 marca 2001r. (skarga nr 40907/98) uznał, że sam fakt przetrzymywania więźnia w przeludnionej celi, w niewłaściwych warunkach sanitarnych, z niewystarczającą ilością łóżek, brakiem odpowiednich ćwiczeń fizycznych stanowi poniżające traktowanie, rodzące obowiązek wypłaty odszkodowania. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka potwierdza absolutny charakter zakazu stosowania tortur, traktowania nieludzkiego i poniżającego, co oznacza, że wolność od tych dolegliwości nie może być w żadnych warunkach ograniczona i odnosi s ię w sposób oczywisty do wszystkich ludzi. Trybunał stoi przy tym na stanowisku, że złe traktowanie musi osiągnąć pewien minimalny stopień dolegliwości, który jest z natury względny i uzależniony od szeregu okoliczności, takich jak: czas traktowania, wiek, płeć, stan zdrowia i inne. Według Trybunału, traktowanie nosi charakter poniżającego, gdy powoduje uczucie strachu i poniżenia, prowadzące do upodlenia mogącego doprowadzić do załamania fizycznego i psychicznego. „Brak publiczności" nie musi przy tym obniżać dolegliwości do poziomu dającego się zaakceptować. Wystarczy, że osoba została poniżona we własnych oczach (orzeczenie Albert i Le Compte v. Belgia, 28.05.1982, A.58, par. 22). W odniesieniu do warunków przetrzymywania więźniów Trybunał przyznaje, że mogą być one tego rodzaju, iż stanowią nieludzkie traktowanie. Z orzecznictwa Trybunału wynika, że powierzchnia 8 --- STRONA 9 --- sygn. akt IV Ca 568/07 celi przysługująca osadzonemu w zasadzie nie jest samoistną i wystarczającą przesłanką dla uznania, że doszło do naruszenia art. 3 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Na jednoznacznie negatywną ocenę zasługują natomiast jednocześnie takie warunki uwięzienia jak w szczególności: zbyt mała powierzchnia celi, za duża liczba osób w celi, złe warunki sanitarne, niemożliwość zapewnienia minimum prywatności, niewielka ilość czasu spędzonego poza celą. Również w opracowaniu sporządzonym przez Rzecznika Praw Obywatelskich i przesłanym 20 lutego 2007r. Ministrowi Sprawiedliwości („Instytucja tymczasowego aresztowania - stosowanie i wykonywanie w ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich") wskazano, m. in. że zgodnie z art. 110 § 2 Kodeksu karnego wykonawczego powierzchnia w celi mieszkalnej, przypadająca na skazanego, wynosi nie mniej niż 3 m 2 i ma charakter standardu minimum, jaki zapewnia się w zakresie warunków socjalnych uwięzienia. W ten sposób kodeks konkretyzuje treść wyrażonej wcześniej w art. 4 § l zasady wykonywania t y m c z a s o w yc h a r e s z t o w a ń , k a r i ś r o d k ó w k a r n yc h w s p o s ó b h u m a n i t a r n y z poszanowaniem godności ludzkiej osoby pozbawionej wolności. Przewidziane w art. 110 kkw minimum powierzchni mieszkalnej należy do najniższych w porównaniu do unormowań obowiązujących w systemach penitencjarnych innych państw europejskich (na przykład w Austrii wynosi ono 6 m 2 , Belgii - 9 m 2 , Bośni i Hercegowinie — 4 m 2 , Cyprze - 9,5 m 2 , Czechach - 3,5 m 2 , Danii - 6-7 m 2 , Grecji - 10 m 2 , Hiszpanii - 6 m 2 , Holandii - 10 m 2 , Irlandii - 6-10 m 2 , Niemczech - 7 m 2 , Portugalii - 7 m 2 , Turcji - 8-9 m 2 , Szkocji - 6-8 m 2 ). Jedynie w nielicznych krajach minimum powierzchni mieszkalnej przewidziane dla jednego więźnia jest niższe niż 3 m 2 . To dlatego realizujący swoje zadania w państwach członkowskich Rady Europy - Komitet ds. Zapobiegania Torturom i Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu lub Karaniu (CPT) po przeprowadzonych w latach: 1996, 2000 i 2004 wizytacjach polskich aresztów śledczych stale zaleca, aby standard powierzchni celi mieszkalnej na jednego więźnia wynosił co najmniej 4 m 2 gdyż istniejący - 3 m 2 nie zapewnia zadowalającej powierzchni do życia. Nie może zatem budzić wątpliwości, że odbywanie kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach, z nieoddzieloną toaletą i węzłem sanitarnym może stanowić przejaw poniżającego traktowania, prowadzącego do naruszenia godności osób pozbawionych wolności. Na gruncie prawa polskiego może uzasadniać żądanie zasądzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 24 w zw. z art. 448 kc, jako naruszające dobra osobiste skazanego: godność i prawo do intymności. Takich warunków nie można uznać za uzasadniony i normalny element kary pozbawienia wolności. Przede wszystkim zaś, jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach, określonych w art. 248 kkw i przy zachowaniu trybu postępowania wskazanego w tym przepisie oraz w przewidzianych w nim przepisach wykonawczych, może dojść do ograniczenia wielkości powierzchni celi na jednego skazanego poniżej 3 m 2 jednakże jedynie na czas określony. Trzeba przy tym uznać, że musi to być czas ściśle określony i nie nadmiernie długi, chodzi bowiem o wyjątek od zasady, przewidziany jedynie w wyjątkowych, szczególnych sytuacjach, co uzasadnia wykładnię ścieśniającą przepisu. Co istotne, przepis art. 24 kc, stanowiący podstawę roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych, nie wymaga dla odpowiedzialności winy sprawcy oraz przewiduje domniemanie bezprawności jego działania naruszającego dobra osobistego, co powoduje, że dochodzący ochrony nie musi tej przesłanki udowadniać, natomiast na sprawcy ciąży obowiązek wykazania, że jego działanie było zgodne z prawem. A zatem nie było obowiązkiem powoda udowodnienie naruszenia jego dóbr osobistych przez pozwanego 9 --- STRONA 10 --- sygn. akt IV Ca 568/07 oraz tego, że warunki w jakich odbywał karę pozbawienia wolności były niezgodne z art. 248 § 2 kkw i przepisami rozporządzeń wykonawczych. To pozwanego obciążał obowiązek udowodnienia, że działał zgodnie z prawem i nie naruszył dobra osobistego powoda. Podkreślił to również Europejski Trybunał Praw Człowieka w orzeczeniach wydanych na gruncie art. 3 Konwencji Europejskiej Praw Człowieka wskazując, że to na Państwie spoczywa ciężar wykazania, że doznane przez osadzonego w zakładzie karnym cierpienia i urazy nie zostały spowodowane postępowaniem władz ( wyrok z dnia 4 grudnia 1995 r. w sprawie nr 42/1994/289/591 oraz decyzja z dnia 13 listopada 2003 r. w sprawie Olszewski przeciwko Polsce). W tym zaś zakresie pozwany poprzestał na powołaniu się na wskazany wyżej przepis art. 248 § l kkw — nie wykazując jednakże, że wyczerpany został w s k a z a n y t a m ( o r a z p r z e p i s a c h w yk o n a w c z yc h ) t r yb p o s t ę p o w a n i a a n i t e ż , że umieszczenie powoda w celi, gdzie na jednego skazanego przypadało mniej niż 3 m 2 powierzchni nastąpiło na czas ściśle określony. Reasumując, stwierdzić należy, że niewątpliwie doszło do bezprawnego naruszenia dóbr osobistych powoda tj. godności i prawa do intymności a to wskutek osadzenia go w celi, gdzie powierzchnia mieszkalna przypadająca na jednego osadzonego była mniejsza niż 3m 2 a jednocześnie urządzenia sanitarne nie były oddzielone od reszty pomieszczenia. Rozważenia wymaga w związku z tym, czy zakres i stopień naruszenia dóbr osobistych powoda uzasadniają przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego i w jakiej wysokości. Należy mieć przy tym na uwadze, że przyznana ochrona powinna być dostosowana do charakteru i rodzaju naruszonego dobra osobistego oraz stopnia i zakresu naruszenia. Nie ulega wątpliwości, że naruszone dobra osobiste — godność i prawo do intymności — stanowią jedne z podstawowych praw człowieka i każde ich naruszenie musi zostać ocenione wysoce negatywnie. W warunkach pozbawienia wolności, które wiąże się z oczywistymi i stanowiącymi konieczny element kary uciążliwościami, dodatkowe dolegliwości odczuwane w związku z naruszeniem dóbr osobistych ulegają zintensyfikowaniu a poszkodowany nie ma praktycznie żadnych możliwości ich uniknięcia. Codzienny brak zadawalającej powierzchni do życia skutkuje powtarzaniem się takich sytuacji jak trudności w utrzymaniu higieny osobistej i załatwianiu potrzeb fizjologicznych lub realizacją tych potrzeb na oczach współosadzonych, czy też brak możliwości poruszania się po celi zastawionej łóżkami i innym sprzętem, w sytuacji przebywania w niej średnio przez 23 godziny na dobę (jedną godzinę dziennie trwa spacer więźnia). W konsekwencji zadaniem Sądu Okręgowego zarówno rodzaj naruszonych dóbr osobistych powoda, jak i stopień oraz zakres ich naruszenia uzasadniają przyznanie powodowi za krzywdę doznaną w związku z naruszeniem jego dóbr osobistych zadośćuczynienia pieniężnego w kwocie 1.000 zł. Przyjmując, iż taka właśnie kwota dostatecznie zrekompensuje wyrządzoną powodowi krzywdę, Sąd Okręgowy uwzględnił fakt, iż powód przebywał w Areszcie Śledczym w Bytomiu zaledwie nieco ponad trzy miesiące, z czego tylko część w celi izolacyjnej. Nadto zaś, Sąd Okręgowy miał na uwadze, że jednym z kryteriów określających „odpowiedniość" zadośćuczynienia jest jego kompensacyjny charakter, musi więc ono przedstawiać ekonomicznie odczuwalną wartość, jednakże przy utrzymaniu jej w rozsądnych granicach, odpowiadających aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa i nie może stanowić źródła nieuzasadnionego wzbogacenia. Nie sposób także pominąć faktu, że powód domagał się łącznie kwoty 10.000 zł z czego części tytułem odszkodowania za „szkody 10 --- STRONA 11 --- 11 --- STRONA 12 --- sygn. akt IV Ca 568/07 materialne" których istnienia nie udowodnił a częściowo tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek szeregu działań i zaniechań pozwanego, które nie znalazły potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Reasumując, stwierdzić należy, że apelacja skarżącego okazała, się uzasadniona i skuteczna o tyle, o ile kwestionowała oddalenie żądania zadośćuczynienia za krzywdy doznane przez powoda wskutek naruszenia jego dóbr osobistych — godności i prawa do intymności — poprzez osadzenie go w celach, w których powierzchnia przypadająca na jednego osadzonego była mniejsza niż 3 m 2 i bez oddzielenia urządzeń sanitarnych od reszty pomieszczenia. Z tej też przyczyny, Sąd Okręgowy orzekając na podstawie art. 386 § l kpc oraz art. 24 kc i 448 kc i art. 481 kc zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda zadośćuczynienie w kwocie 1.000 zł z odsetkami w wysokości ustawowej od dnia 7 września 2007r. Dalej idące żądanie powoda, z przyczyn wyżej szczegółowo wskazanych, nie zasługiwało na uwzględnienie - w tym zakresie zatem zaskarżony wyrok jest trafny a apelacja bezzasadna i jako taka podlegała oddaleniu, o czym Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 385 kc.